Главная > Документ

1

Смотреть полностью

Таңһылыу Кусимова

ИСЕМДӘР ДОНЪЯҺЫНДА В МИРЕ ИМЕН





ББК 81.2 Баш К 90

Рецензенты: филология фәндәре докторы, профессор Н. Х. МӘҠСҮТОВА

Кусимова Таңһылыу

К 90 Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.

ISВN 5-295-00565-8

Китаптың төп маҡсаты — балаға исем һайлауҙа ата-әсәләргә ярҙам итеү. Шуның менән бергә, был хеҙмәт киң ҡатлам уҡыу­сыларҙы хәҙерге һәм боронғо башҡорт исемдәре, уларҙың тари­хы, исем ҡушыу йолалары менән таныштыра.

Исемдәрҙең яҙылышы, аңлатмалар һәм белешмә материалдар ике телдә — башҡорт һәм рус телдәрендә бирелә.

Китап ЗАГС бүлектәре хеҙмәткәрҙәре өсөн дә файҙалы ҡул­ланма буласаҡ.

4602030000—216

КМ 121(03)-91 159-91ББК 81.2. Баш

ISBN 5-295-00565-8

© Кусимова Таңһылыу, 1991

БАШ ҺҮҘ

Һәр совет гражданинының донъяға килеүе уға исем ҡушып, тыуыу тураһында таныҡлыҡ биреп беркетелә.

Балаға исем ҡушыу — яуаплы эш. Кеше тыуғас та алған исемен ғүмере буйына йөрөтә. Ата-әсәләрҙең күбеһе балаға исем ҡушыуға бик етди ҡарай, ләкин бөтөнләй уйламай исем ҡушыусылар ҙа осрай әле.

Яны тыуған сабыйға—киләсәктә үҙ иленең тулы хоҡуҡлы граж­данинына — исем һайлағанда исемдең ҡолаҡҡа ятышлы яңғырашы-аһәңы, башҡортса һәм русса әйтелеше һәм яҙылышы, яҡшы мәғәнәһе иҫәпкә алынырға тейеш. Исемдең тәрбиәүи яғын да иҫтән сығармаҫҡа кәрәк.

Беҙҙең илдә бөгөнгө көндә 126 төрлө халыҡ йәшәй. Һәр халыҡтың үҙ телендә быуаттар буйына формалашҡан кеше исемдәре, исем ҡушыу йолалары барлыҡҡа килгән. Илебеҙҙә халыҡтар, телдәр, кеше исемдәре, исем ҡушыу йолалары күп төрлө. Беҙҙең йәмғиәттә кешене рәсми рә­үештә фамилия, исем һәм отчество (аталыҡ) менән теркәү һәм атан йөрөтөү формаһы ҡабул ителгән.

Был хеҙмәттә башҡорт теле һәм тарихы буйынса тупланған төрлө сығанаҡтарға һәм башҡа төрки халыҡтарҙың исемдәрен тикшереүсе­ләрҙең хеҙмәттәренә таянып, башҡорт исемдәренә ҡағылышлы мәсьә­ләләрҙе киң һәм ентекле яҡтыртырға тырышылды.

Һеҙҙең иғтибарға тәҡдим ителгән был һүҙлектә бөтәһе 3200 исем булып, уның 2300-е ир-ат, 900-ө ҡатын-ҡыҙ исемен тәшкил итә.

Һүҙлектең төп маҡсаты — балаға исем һайлауҙа ярҙам итеү. Бынан тыш, ғилми ихтыяждан сығып, тел, халыҡ тарихын төшөнөүгә бу­лышлыҡ итеү маҡсатында, бөгөнгө көндө ҡулланылмаған йәки һирәк осраған (фамилия һәм аталыҡтарҙа һаҡланған) боронғо исемдәр ҙә һүҙлеккә индерелде. Исемдәр, уларға аңлатма һәм белешмәләр баш­ҡортса һәм русса бирелде. Был осраҡта бөгөнгө көндә күпселек халыҡ­тың, бигерәк тә йәштәрҙең, үҫмерҙәрҙең ике телдә һөйләшеүе лә күҙ алдында тотолдо.

Киләсәктә башҡорт һәм рус йәки рус һәм башҡорт телен үҙләш­тереүселәр өсөн дә был һүҙлек бер ярҙамсы сығанаҡ булып хеҙмәт итәсәк. Хеҙмәттең русса бирелгән әлештәре һүҙмә-һүҙ башҡортсанан тәржемә булып тормай, сөнки ул бүлектәр айырым яҙылды.

Башҡорт халҡы, донъялағы бөтә халыҡтар кеүек, үҙенең йәшәү дәүерендә үҙ исемдәре йыйылмаһын һәм исем ҡушыу йолаларын тыу­ҙырған. Бөгөнгө көндә лә исем ҡушыуҙа яңы йолалар барлыҡҡа килә.. Башҡорт исемдәре теҙмәһе ҙур һәм йөкмәткеһе менән ифрат бай. Үҙең-дең зауығыңа, теләгеңә ҡарап исемде һайлай ғына бел!

Автор исемдәргә бәйле мәсьәләләрҙең бөтәһен дә хәл итеүҙе маҡ­сат итеп ҡуймай. Һүҙлекте ҡулланған йәки танышып сыҡҡан иптәш­тәр үҙ фекерҙәрен, тәҡдимдәрен, файҙалы кәңәштәрен һәм тәнҡит һүҙ-ҙәрен авторға еткерһә, киләсәктәге тикшеренеүҙәр өсөн файҙалы булыр ине.

ПРЕДИСЛОВИЕ

Рождение нового гражданина в нашей стране закрепляется реги-страцией и выдачей свидетельства о рождении, где записываются фа­милия, имя, отчество.

Многие родители к выбору имени относятся со всей серьезностью,. И это понятно, ибо человек, получив имя, носит его всю свою жизнь!

Наречение новорожденного — ответственная и непростая задача: имя должно быть красивым, благозвучным и должно сочетаться. с. рт-чеством. Собственное имя человека имеет также воспитательное зна-чение.

Мотивов выбора имени много, но в основном он зависит от личных вкусов, эстетических представлений и культурно-образовательного уров-ня человека.

В нашей стране в настоящее время насчитывается 126 националь-ностей и народностей. У каждого народа своя система собственных имен и большое разнообразие национальных традиций в выборе имени и в церемонии называния.

В нашем многонациональном государстве каждый народ, соответ-ственно своему родному языку, имеет свод (систему) собственных имен и традиций их наречения. Вместе с тем для всех советских граждан существует единая форма записи и официального наименования лица, которая включает в себя фамилию, имя и отчество.

В данный словарь включено 3200 антропонимов, из которых 2300 являются мужскими, 900 — женскими именами.

Словарь носит в основном рекомендательный характер. Помимо типичных, наиболее распространенных имен, в него включены имена традиционные, которые употребляются в современных фамилиях и от-чествах.

Собственные имена в словаре даны на башкирском и русском язы-ках, снабжены этимологической, иногда — исторической справкой.

Выбирая принцип двуязычности именника, мы исходили из того, что основная часть городского и сельского населения, в особенности молодежь и подростки, двуязычна. Более того, мы полагаем, что в будущем в условиях дальнейшего развития взаимодействия и взаимо-влияния языков и культур в нашей стране при изучении башкирского и русского языков данная книга может послужить вспомогательңым источником.

У башкир, как и у других народов мира,'В течение долгого време-ни исторического развития сложились своя система собственных имен и традиций их наречения. Некоторые из них продолжают существовать и в настоящее время. Вместе с тем наблюдаются и новые церемонии в наречении имен. Словник башкирских антропонимов достаточно обши-рен, и родители соответственно своим вкусам, желаниям могут вы-брать своему ребенку имя по душе.

В данной работе, опираясь на большой исторический и филологи-ческий материал, а также на исследования других тюркологов-ономас-тов, мы старались осветить вопросы, связанные с собственными имена­ми башкир. Тем не менее нужно учесть, что в пределах одной книги невозможно охватить все проблемы, связанные с изучением данной темы. Поэтому просьба к читателям, ознакомившимся с нашим слова-рем, прислать свои критические замечания и советы с тем, чтобы по-мочь автору в его дальнейших исследованиях.

6

ҺҮҘЛЕКТЕҢ ТӨҘӨЛӨШӨ

Һүҙлек башҡорт һәм рус телдәрендә ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исем­дәрен тәшкил иткән ике бүлектән тора.

Һәр исем үҙ бүлегендә алфавит тәртибендә бирелеп, беренсе рәттә исемдең башҡортса яҙылышы, икенсе рәттә башҡорт телендә шул исемгә аңлатма, ҡайһы бер урындарҙа тарихи мәғлүмәт килтерелә. Өсөнсө рәттә — исемдең русса яҙылышы, дүртенсе рәттә шул исемгә булған аңлатма һәм башҡа мәғлүмәттәр рус телендә бирелә.

Башҡорт телендә ҡайһы бер һүҙҙәрҙең ҡалын һәм нәҙек әйтелеше иҫәпкә алынып, ғәрәп, фарсы телдәренән үҙләштерелгән бер төркөм исемдәр ике (ҡалын һәм нәҙек) вариантта ҡалдырылды (мәҫ. Асма Әсмә, Шакир Шәкир, Майсара Мәйсәрә, Акрам Әкрәм һ. б.).

Исемдәрҙең яҙылышын тәртипкә килтереү маҡсатында яңылыш тип ҡаралған йәки бик һирәк осраған исем формалары дөрөҫ тип ҡарал­ған формаларға күсерелде (Мөхәмәҙиә — ҡара: Мөхәмәҙи; Әүбәкер — ҡара: Әбүбәкер).

Исемдәрҙең сығышы, ҡайһы телдән үҙләштерелеүе махсус тамғалар менән күрһәтелде (баш.—башҡорт, ғәр. — ғәрәп һ. б.).

Ҡушма исемдәрҙең бер өлөшө, тарҡатылып, «+» тамғаһы аша (ай + һылыу, миң+зифа, йән + бикә, иҫән + бай) яҙылды.

Һәр исемгә, исем яһаусы һүҙҙәргә мөмкин тиклем аңлатма бирелә. Исем янында аңлатма булмаған осраҡта исемдең һәр өлөшөн үҙ ал­дына бирелгән урындан йәки исем яһаусы ялғауҙар бүлегенән (148— 151-се биттәр) ҡарап асыҡларға мөмкин.

Исемдәр составында йыш ҡулланылған һүҙҙәр, ялғауҙар — исем компоненттары теҙмәһе — һүҙлектең аҙағында бирелде (148—151-се биттәр).

Исемдең мәғәнәләре бер-береһенән ныҡ айырылып торған осраҡта 1), 2) һандары, әгәр ҙә мәғәнә айырымлығы аҙ булһа, нөктәле өтөр менән айырылды (ҒАЙСАР ғәр. — 1) ҡайнар шишмә; 2) исператор. Йәки АЗАМАТ ғәр. — бөйөк, ғорур; ил ағаһы; батыр егет).

Хәҙерге көндә исем итеп ҡулланылмаған, ләкин фамилия, отче-ствола ата-әсә, олатай-бабай, ата-баба — оло быуын кешеләре исемдә­рендә һаҡланып, халыҡ тарихында, йәмғиәт үҫешендә билдәле бер осорҙо, халыҡ тормошонда булып үткән мөһим ваҡиғаларҙы сағылдыр­ған исемдәр (Аллабирҙе, Дилмөхәмәт, Тәңребирҙе, Яугилде, Босҡон, Нух һ. б.) ғилми ихтыяждан сығып һүҙлеккә индерелде.

Көнбайыш халыҡтарынан үҙләштерелгән (Робинзон, Роман, Анже-лика, Джон һ. б.), рус теленән ингән исемдәрҙең кесерәйтеү формаһы­нан яһалған (Эдик Эдуард, Рита Маргарита, Ира Ирина, Алек Александр) Һәм ата-әсәләр тапҡан (Вилсур, Вильсор, Лиғәт, Флид, Азбат, Юрис, Фисә, Лимфа, Филдәт һ. б.) исемдәр һүҙлеккә алын­маны.

Башҡорт исемдәренең русса әйтелешендә баҫым һуңғы ижеккә тешә.

7

Башҡорт алфавиты

Башкнрсхий алфавит

А Б В ГҒДҘЕЕЖЗИИКҠЛМНҢ ОӨПРСҪТУҮФХҺЦЧШЩЪ Ы Ь Э Ә Ю Я

ҠЫҪҠАРТЫЛҒАН БИЛДӘЛӘР

б. — бит

БАССР Тһ — Башҡорт АССР-

ының топонимдар һүҙлеге баш. — башҡорт теле бор. — боронғо

БХӘ — Башҡорт халыҡ әкиәттәре БШ — Башҡорт шәжәрәләре гр. — грек теле ғәр. — ғәрәп теле ДТС — Древнетюркский словарь

йэһ. — йәһүд теле лат. — латин теле монг. — монгол теле неол. — неологизм рус. — рус теле сағ, — сағыштырығыҙ санскр. —санскрит теле тар. — тарихи төр. — төрки фарс. — фарсы теле

УСЛОВНЫЕ СОКРАЩЕНИЯ

ар. — арабский язык

баш. — башкирский язык

БНС — Башкирские народные

сказки БШ — Башкирские шежере гр. — греческнй язык др. — древний

ДТС — Древнетюркский словарь евр. — еврейский язык монг. — монгольский язык неол. — неологизм

перс. — персидскии язык

рус. — русский язык

санскр. — санокритский язык

СТ БАССР — словарь топонимов

Башкирской АССР. см. — смотри соч. — сочинения cр. — сравните стр. — страница тюрк. — тюркский

ИР-АТ ИСЕМДӘРЕ

МУЖСКИЕ ИМЕНА

БАШҠОРТСА ЯҘЫЛЫШЫ БАШКИРСКОЕ НАПИСАНИЕ

РУССА ЯҘЫЛЫШЫ РУССКОЕ НАПИСАНИЕ

А

АБД (абде, абду, әбд, әбде, әп-те...) ғәр. — мәңгелек; бәндә, ҡол, хеҙмәтсе, алла бәндәһе, (ир-ат исемдәре компоненты бу­лып йөрөй)

АБДРАЗАҠ ғәр.— абд+разаҡ; ризыҡ биреүсе

АБДРАФИҠ ғәр. — абд+рафиҡ; йомарт; иптәш, юлдаш, дуҫ

АБДРАХМАН ғәр. — абд+рах-ман; рәхимле, изге ниәтле

АБДУЛ ғәр. — мәңгелек; алла ҡо­ло (ҡыҫҡартылған исем)

АБДУЛЛА ғәр.— абд+улла; ал­ла ҡоло

АБДУЛХАЙ ғәр. — абдул + хәй; мәңге тере

АБДУЛХАҠ ғәр. — абдул+хаҡ; ысын, дөрөҫ

АБДУЛХАЛИҠ ғәр. — абдул + халиҡ; ижад итеүсе, бар ҡы­лыусы

АБЗАЛ ғәр, — иң яҡшы, иң һәй­бәт

АБЛАЙ баш. — дегәнәк (баланы һаҡлау өсөн ҡушылған боронғо исем). Аблаев фамилияһы бар

АБРАР ғәр. — изге, яҡшы кү­ңелле

АБСАБИР ғәр. — сабыр, түҙемле (";Абдулсабир";ҙан ҡыҫҡартыл­ған)

АБСАТТАР ғәр. — абу+саттар («Абусаттар»ҙак ҡыҫҡартылған)

АБУ II ӘБҮ ғәр.—ата (ир-ат исем­дәре компоненты)

АБД (абди, абду...) ар.— вечный, бесконечный; раб, слуга бога (компонент мужских имен)

АБДРАЗАК ар. — абд+разак; пи-тающий, дающий средства к жизни

АБДРАФИК ар. — абд+рафик; милосердный, милостивый

АБДРАХМАН ар. — абд+рахман; милосердный

АБДУЛ ар. — вечный; раб бога (усеченная форма имени Абдул­ла)

АБДУЛЛА ар, — абд+улла; раб аллаха, раб бога

АБДУЛХАЙ ар. — абдул + хай; вечно живой

АБДУЛХАК ар. — абдук+хак; ис-тинный, настоящий

АБДУЛХАЛИК ар. — абдул + ха-лик; создатель, творец

АБЗАЛ ар. — превосходный, до-стойнейший

АБЛАЙ баш. — репей (по древне-му обычаю такие имена-обереги давались детям, чтобы сохра-нить их жизнь от злых духов). Образована фамилия Аблаев

АБРАР ар. — милосердный, доб-рый благонравный

АБСАБИР ар. — терпеливый,

стойкий (усеченная форма име­ни Абдулсабир)

АБСАТТАР ар. — абу + саттар

(усеченная форма имени Абу­саттар)

АБУ ар. — отец (компонент муж­ских имен)

10

АБУБӘКЕР ғәр., ҡара: Әбүбәкер

АБУЗАР ғәр., фарс. — моңло, зарлы

Абусаттар ғәр. — абу (ата) +

саттар (ғәфү итеүсе) АБУТАЛИП ғәр.—талапсан, бе­лем алыусы, студент; Талиптың

атаһы

АБУШАХМАН ғәр., фарс.— шаһ; батыр кеше

АБЫЗ баш. — уҡымышлы, ғалим (Кинйә Арслановты халыҡ хөр­мәтләп Кинйэабыз тип йөрөт­кән)

АБЫЗГИЛДЕ баш.— абыз + кил­де

АБЫЗГИЛДЕ ғәр., баш.—һаҡ­лаусы; Ҡөрьәнде ятҡа белеүсе

АБЫЛАЙ баш.—ҡара: Аблай АГИШ баш. — аҡ+иш (иптәш)

АҒЗАМ ғәр. — бөйөк, дәрәжәле АҒЫШ баш. — үр, юғары урын

АҘАНҒОЛ ғәр., баш.—аҙанға са­ҡырыу, өндәү

АҘНАБАЙ фарс, баш. — аҙна + бай; йома көн тыуған

АҘНАҒОЛ фарс, баш. — аҙна+ ҡол; аҙна, йома көн тыуған

АҘНАЙ фарс — аҙна һүҙенән (аҙ­на, йома)

АҘНАҠАЙ фарс, баш. — аҙна, йо­ма көн тыуған

АҘНАЛЫ фарс, баш. — аҙна + лы (борон әсә аҙна буйы балаға ауырығанда Аҙналы тип исем ҡушыу йолаһы булған). Аҙна­лин фамилияһы һаҡланған

АЗАМАТ ғәр. — бөйөк, ғорур; ил ағаһы, гражданин; батыр егет АЗАТ фарс — ирекле, азат

АЙБАҠТЫ баш. — ай + баҡты; ай һымаҡ бала тыуҙы

АЙБАР баш. — ай + бар; айы бар, айлы төндә тыуған; батыр, ғәй­рәтле

АЙБУЛ баш. — ай + бул; ай һы­маҡ бул

АБУБАКИР ар.— абу отец+ ба­кир 1) честный, правдивый; 2) верблюжонок

АБУЗАР ар., перс. — печальный, грустный

АБУСАТТАР ар.— абу отец+сат-тар прощающий, защищающий

АБУТАЛИП ар.—требователь-ный, обучающийся, ищущий зна-ний; отец Талипа

АБУШАХМАН ар., перс.— шах; молодец

АБЫЗ баш. — образованный, уче-ный (сподвижник Салавата Юлаева Кинзя Арсланов быт прозван Кинзяабыз)

АБЫЗГИЛЬДИ баш. — абыз + кильди (появился)

АБЫЗГИЛЬДИ ар., баш. — хра-нитель, защитник; знающий Ко-ран наизусть

АБЫЛАЙ баш.—см. Аблай

АГИШ баш. — аҡ белый, чистый, честный+ иш друг, товарищ

АГЗАМ ар. — великий

АГИШ баш. — возвышенность, вы-сота

АЗАНГУЛ ар., баш.—призыв на молитву; призыв, зов

АЗНАБАЙ перс, баш. — азна пят-ница+бай; родился в пятницу

АЗНАГУЛ перс, баш.— родился в пятницу

АЗНАЙ перс. — азна пятница, неделя (родился в пятницу)

АЗНАКАЙ перс, баш.—азна пятница + кай (аффикс ласка-тельности); родился в пятницу

АЗНАЛИ перс, баш. — азна пят-ница, неделя+лы (аффикс при-надлежности). Такое имя дава-лось ребенку, рожденному в пят-ницу, или, по другому обычаю, когда роды длились долго, це-лую неделю. Сохранилась фа-милия Азналин

АЗАМАТ ар. — величие, слава; гражданин; джигит, удалец

АЗАТ перс. — свободный, воль-ный, независимый

АЙБАКТЫ баш. — ай луна, ме-сяц+бакты появился

АЙБАР баш.—ай луна+бар есть, имеется; редкостный; сме-лый, могущественный

АЙБУЛ баш.— ай луна+бул будь; будь светочем, как луна

11

АЙБУЛАТ баш.; фарс. — ай + булат (ҡорос)

АЙБӘК баш. — ай һымаҡ мәңге­лек бул

АЙГИЗ баш.—ай + гиҙ; айға сә­йәхәт ит

АЙГИЗӘР баш. — ай + гиҙәр (ба­ла батыр, ҡыйыу булһын тигән теләк менән ҡушылған исем)

АЙҒӘЛИ баш., ғәр. — ай + ғәли; ай һымаҡ бөйөк (балаға бәхет теләп ҡушылған)

АЙДАР баш. — айлы төндә тыу­ған, айға оҡшаш; бәхетле, дә­рәжәле

АЙДУС баш., фарс. — ай+дуҫ

АЙҘАР баш. — 1) айлы төндә тыуған, бәхетле; 2) түбәһендә сәсе ҡалдырылған; тамғалы; билдәле, үҙенә бер төрлө; бә­хетле, дәрәжәле, билдәле

АЙҘЫЛ баш. — ай кеүек матур

АЙЙЕГЕТ баш. — ай+егет; ай һымаҡ егет

АЙНАЗ баш., фарс. — ай+наҙ

АЙНУР баш., ғәр. — ай нуры һы­маҡ яҡты, матур

АЙРАТ монг. — о й р о т тигән бо­ронғо монгол ырыуы атама­һынан яһалған исем: ой — ур­ман + а р а т — кеше, халыҡ; ур­манда йәшәүсе халыҡ (Джану-заков)

АЙСА ғәр. — Ғайса исеменән ҡыҫҡартылған; Айсин фамилия­һы яһалған

АЙСАФ баш., ғәр. — ай+саф

АЙСОЛТАН баш., ғәр. — ай+сол-тан; ай хужаһы

АЙСЫУАҠ баш.-ай+сыуаҡ; ай­лы төндә тыуған

АЙТУҒАН баш.—ай + тыуған; ай тыуғанда тыуған

АЙТЫУАР баш. — ай + тыуар; ай тыуғанда тыуған

АЙУАЗ ғәр. — алмаш, алмашсы; Айуазов фамилияһы бар

АЙБУЛАТ баш., перс. — ай лу­на +булат сталь АЙБЕК баш., — будь вечным, как

луна АЙГИЗ баш. — ай луна + гиз пу-

тешествуй
АЙГИЗАР баш.—ай луна+гизәр
будет путешествовать (пожела-
ние родителей, чтобы ребенок
был смелым, отважным)

АЙГАЛИ баш., ар.— ай луна+ гали возвышенный (пожелание ребенку счастливой жизни). АЙДАР баш. — родился в лун-ную ночь; редкостный, счастли-вый АЙДУС баш., перс. — ай луна+

дус друг, товарищ АЙДАР баш. — 1) родился в лун-ную ночь; 2) родился с чубом, хохолком; с отметиной на лбу; особенный, счастливый; знаме-нитый, видный АЙДИЛ баш. — прекрасный, лу-

ноподобный АЙЗИГИТ баш. — ай луна+зигит (джигит); луноподобный юно-ша АЙНАЗ баш., перс.—ай луна+

наз ласка, нега АЙНУР баш., ар. — ай луна+ нур блеск, луч, свет; лучезар-ный, яркий, красивый АЙРАТ монг. — образовано от древнего монгольского родового названия Ойрот: ой лес+ арат народ, т. е. лесной народ; народ, живущий в лесу (Джа-нузаков) АЙСА ар.—сокращенная форма имени Гайса; образована фа­милия Айсин АЙСАФ баш., ар, — ай луна+

саф чистый

АЙСУЛТАН баш., ар.—ай лу-

на + султан правитель; самый

лучший (компонент мужских и

женских имен)

АЙСУАК баш. — ай луна+сыуаҡ

ясный; родился в лунную ночь

АЙТУГАН баш.— ай луна + туган

взошла; родился в новолуние АЙТУАР баш.— ай луна+туар восходит; родился при новолу-нии АЙВАЗ ар. — смена, замена; об­разована фамилия Айвазов

12

АЙШАТ баш., фарс. — ай + шат

АЙЫТБАЙ ғәр., баш.—айыт + бай (ир-ат исемдәре ялғауы); байрам көндө тыуған

АЙЫТҠОЛ ғәр., баш. — айыт+ ҡол (ир-ат исемдәре ялғауы); байрамда тыуған

АЙЫТНУР ғәр.— айыт+нур; бай­рамда тыуған

АЙЫУХАН баш. — айыу+хан; ныҡ, көслө булһын тигән теләк­те аңлата

АКРАМ ғәр. — бик йомарт, кесе­лекле

АҠБАЙ баш. — аҡ+бай; изге кү­ңелле

АҠБАРС баш. — аҡ+барс (барс һымаҡ көслө, йылғыр булһын, тигән теләк әйтелгән)

АҠБАТЫР баш. —аҡ+батыр

АҠБАШ баш. — аҡ+баш; зирәк, изге бала

АҠБИРҘЕ баш.— аҡ (изге, бә­хетле) + бирҙе (Аҡбирҙин фами­лияһы бар)

АҠБУЛАТ баш., фарс. — аҡ+бу-лат (ҡорос һымаҡ ныҡ булһын тип ҡушылған)

АҠБУЛДЫ баш. — аҡ (бәхет­ле) + булды

АҠБУТА баш. — 1) аҡ+бута (дө­йә балаһы); 2) аҡ алтын

АҠБУТА баш., фарс. — аҡ+бута: 1) ҡыуаҡ, ҡыуаҡлыҡ; 2) ҡим­мәтле туҡыма атамаһы (Аҡбу-тин фамилияһы бар)

АҠДӘҮЛӘТ баш., ғәр. — аҡ+ дәүләт

АҠЙЕГЕТ баш. — изге, яҡшы

егет АҠКИЛДЕ баш.— аҡ+килде

АҠКӨБӘК баш.—ҡара: Аҡкү­бәк

АЙШАТ баш., перс.— ай луна+ шат радостный

АИТБАЙ ар., баш. — аит празд-ник+бай (компонент мужских имен); родился в праздник

АИТКУЛ ар., баш. — аит+кул (компонент мужских имен); ро­дился в праздник

АИТНУР ар. — аит+нур свет, луч; родился в праздник

АЮХАН баш. — аю медведь + хан (компонент мужских имен)

АКРАМ ар. — самый щедрый, ве-ликодушный

АКБАЙ баш. — аҡ белый, благо-родный+ бай (компонент муж­ских имен)

АКБАРС баш.— аҡ + барс (озна-чает пожелание родителей, что-бы ребенок был ловким, силь-ным, как барс)

АКБАТЫР баш. — ак+батыр

храбрец

АКБАШ баш. — ак светлый, чест­ный, благородный, способный+ баш голова

АКБИРДИ баш. — аҡ благород­ный, счастливый+бирди дал. Образована фамилия Акбирдин

АКБУЛАТ баш., перс. — ак бе­лый + булат (пожелание ребен-ку, чтобы был крепким)

АКБУЛДЫ баш. — аҡ счастли-еый + булды стал

АКБУТА баш. — 1) аҡ белый, светлый, непорочный+бута вер-блюжонок; 2) белое золото, платина

АКБУТА баш., перс. — аҡ бе-лый+бута: 1) куст, кустарник; 2) название дорогой материя (распространена фамилия Ак-бутин)

АКДАВЛЕТ баш., ар. — аҡ бе­лый, честный+давлет богатство, благо

АКЗИГИТ баш. — благородный, честный юноша

АККИЛДИ баш. — аҡ белый, бла­городный, честный+килди по-явился

АККУБЕК баш. — аҡ белый+ кубек герой, храбрец

13

АҠКӨСӨК баш. — аҡ+кесөк (бо-ронғо йола буйынса балаға оҙон ғүмер теләп ҡушылған исем). Аҡкөсөков фамилияһы бар

АҠКҮБӘК баш.—аҡ+күбәк (ба-тыр; иптәш; эт)

АҠҠОЛ баш. — саф, изге ҡол, кеше

АҠҠОШ баш. — ҡош исеменән

АҠҠУЖА баш., фарс— аҡ, из-ге кеше

АҠҠУСҠАР баш. — аҡ+ҡусҡар (Аҡҡусҡаров фамилияһы һаҡ-ланған)

АҠМАЛ ғәр. — иң һәйбәт АҠМАН баш. — боронғо ғинуар айы атамаһы; ғинуар айында тыуған АҠМОРАТ баш., ғәр.— аҡ (из-ге)+морат (теләк)

АҠМӨХӘМӘТ баш., ғәр. — аҡ+ мөхәмәт (данлы, маҡтаулы)

АҠМУЛЛА баш., ғәр. — аҡ (саф, изге күңелле) + мулла (уҡытыу­сы). XIX быуат шағиры, мәғри­фәтсе Мифтахетдин Аҡмулла-ның исеме)

Аҡмырҙа баш., фарс. — аҡ+

мырҙа (ҡара: Мирза, Мырҙа) АҠНАЗАР баш., ғәр. — аҡ+на­зар (ҡараш, ярҙам, иғтибар)

АҠСУЛПАН баш. — йондоҙ ата­маһынан. Аҡсулпанов фамилия­һы бар

АҠСУРА баш. — аҡ+сура (ба­тыр, улан). Аҡсурин фамилия­һы яһалған

АҠТАЙ баш., монг. — аҡ+тай (барлыҡ ялғауы); аҡ, саф кү­ңелле. Аҡтаев фамилияһы бар

АҠТУҒАН баш. — аҡ+туған

АҠЪЮЛ баш. — аҡ+юл (Аҡъ­юлов фамилияһы һаҡланған)

АҠЪЯР баш., фарс. — аҡ (изге,

яҡшы) + яр (дуҫ) АҠЫЛ ғәр. — аҡыллы (Аҡылов фамилияһы бар)

АККУСЮК баш.—аҡ белый-кусюк щенок (по древнему обы-чаю, пожелание ребенку долгой жизни). Образована фамилия Аккусюков

АККУБЕК баш.—аҡ белый+ку-бек герой, храбрец; друг; со-бака

АККУЛ баш. — благородный, че-стный раб, человек

АККУШ баш. — лебедь

АККУЖА баш., фарс. — благо­родный, честный человек

АККУСКАР баш.— аҡ белый+ кускар: 1) племенной баран; 2) улитка (сохранилась фами­лия Аккускаров)

АКМАЛ ар. — наилучший

АКМАН баш. — январь; родился в январе месяце

АКМУРАТ баш., ар. — аҡ белый, светлый, добрый, священный+ мурат цель, желание

АКМУХАМЕТ баш., ар., — аҡ бе­лый, чистый, непорочный+ муха­мет

АКМУЛЛА баш., ар. — аҡ бе­лый, чистый+мулла учитель. Имя, данное народом выдаю-щемуся поэту-просветителю XIX века Мифтахетдину Акмулле

АКМУРЗА баш., перс.—аҡ+мур­за (см. Мирза)

АКНАЗАР баш., ар.—ак+назар точка зрения, взгляд, взор, вни-мание

АКСУЛПАН баш.— Венера (наз-вание звезды). Сохранилась фа­милия Аксулпанов

АКСУРА баш.—аҡ+сура уда-лец, герой; сын. Образована фамилия Аксурин

АКТАЙ баш., монг. — аҡ+тай (аффикс наличия). Сохранилось в фамилии Актаев

АКТУГАН баш. — аҡ благород­ный, добрый, счастливый+ту-ган родился

АКЪЮЛ баш. — аҡ белый, доб-рый+юл путь, дорога. Сохра­нилась фамилия Акъюлов

АКЪЯР баш., перс. — ак белый, хороший+яр друг, товарищ

АКИЛ ар. — умный (образована фамилия Акилов)

АҠЫЛБАЙ ғәр., баш.— аҡыллы

АЛҒАЗИ ғәр. — яугир, һуғышсы

АЛҒЫШ бор. баш. —маҡтау, дан, яҡшы теләк

АЛҒЫШАЙ бор баш. — маҡтау­лы, данлы (Алғушаев тигән фамилия һаҡланған)

АЛДАР монг. — данлы

АЛЛАБИРҘЕ ғәр., баш. — алла + бирҙе

АЛЛАЯР ғәр., фарс.— алла + яр (иптәш, дуҫ)

АЛМАС баш. — аҫыл таш исеме­нән (бала ныҡ, үткер булһын тигән теләкте белдерә)

АЛСЫН бор баш. — ыласын

АЛСЫНБАЙ баш. — алсын (ыла­сын) + бай

АЛТЫН баш. — алтын һымаҡ ҡә­ҙерле АЛТЫНБАЙ баш. — алтын+бай

АЛТЫНҒУЖА баш., фарс.— ал­тын+ғужа (хужа)

АЛТЫНДУҒА баш, — алтын+ду­ға (Бессонов)

АЛТЫНСУРА баш. — алтын+су-ра (батыр; улан)

АМАН ғәр. — иҫән-һау, имен (Аманов фамилияһы бар)

АЛЫПБАТЫР бор. баш. — алп (бәһлеүән) + батыр

АРҒЫНБАЙ баш. — 1) арғын (ҡырағай ат) + бай; 2) арғын тигән боронғо ырыу исеменән

АРПА бор. баш. — арпа һүҙе­нән

АРПАБАТЫР бор. баш. — арпа + батыр

АРПАЛЫ баш. — арпа + лы; ар-п а һүҙе менән исемдәр әкиәт­тәрҙә һаҡланған. Мадъярҙар тыуған илдәрен тапҡан осорҙа етәкселәренең исеме Арпады булған

АРСЛАН баш. — януар атамаһы­нан; батырлыҡ, ҡыйыулыҡ бил­дәһе

АКИЛБАЙ ар., баш. — акил ум, разум+бай (компонент муж-ских имен): умный, разумный

АЛГАЗИ ар. — воин, боец

АЛГУШ др. баш. — хвала, сла-ва; доброе желание

АЛГУШАЙ др. баш. — славный; почетный (сохранилась фами­лия Алгушаев)

АЛДАР монг. — славный

АЛЛАБИРДИ ар., баш. — алла бог+бирди дал

АЛЛАЯР ар., перс. — алла бог+ яр товарищ, друг

АЛМАС баш. — алмаз (выража-ет пожелание, чтобы ребенок был крепким, как алмаз)

АЛСЫН др. баш. — сокол

АЛСЫНБАЙ баш. — алсын со-кол+бай (компонент мужских имен)

АЛТЫН баш. — золото

АЛТЫНБАЙ баш. — алтын золо­то + бай

АЛТЫНГУЖА баш., перс —ал­тын золото+ гужа хозяин

АЛТЫНДУГА баш. — алтын зо-лото+дуга (Бессонов)

АЛТЫНСУРА баш. — алтын зо­лото +сура, герой, молодец; сын

АМАН ар. — благополучный, здра-вый (образована фамилия Ама­нов)

АЛЫПБАТЫР др. баш. — алп великан+ батыр герой, богатырь

АРГЫНБАЙ баш. — 1) аргын (ди-кая лошадь + бай; 2) происхо-дит от названия племени Ар­гын

АРПА др. баш. — ячмень

АРПАБАТЫР др. баш. — арпа ячмень + батыр богатырь

АРПАЛЫ баш. — арпа ячмень +
лы (аффикс наличия). Имена с
компонентом арпа сохрани-
лись в башкирских сказках.
Арпады — имя предводителя

венгров в эпоху обретения ими Родины

АРСЛАН баш.—лев; символ храбрости, смелости

15

АРСЛАНБАЙ баш. — арыҫлан + бай

АРСЛАНБӘК баш. — арыҫлан+ бәк (көслө)

АРСЛАНГӘРӘЙ баш., фарс. — арыҫлан+гәрәй (эйәреүсе, да­уам итеүсе)

АРСЛАНҒӘЛИ баш., ғәр. — арыҫ­лан + ғәли

АРЫСЛАН баш.—януар атама­һынан. Төрки телдәрҙә күп та­ралған исем

АРЫСЛАНБАЙ баш. — арыҫлан+ бай

АРЫСЛАНБӘК баш.—арыҫлан + бәк

АРЫСЛАНГӘРӘЙ баш., фарс.— арыҫлан+гәрәй

АРЫСЛАНҒӘЛИ баш., ғәр. — арыҫлан + ғәли

АРЫШ баш. — а р ы ш һүҙенән

АСАДУЛЛА || АСАҘУЛЛА ғәр. — асад (арыҫлан)+улла (алла); алланың арыҫланы

АСАНБАЙ баш. — асан (иҫән) + бай

АСАФ ғәр. — сифат, билге; һәй­бәт

АСҠАР баш. — ин бейек тау, ҡая; таяныс, терәк

АСҠАР ғәр. — 1) ";Ғәлизскәр";ҙән ҡыҫҡартылған; бәләкәй; 2) ғәс­кәр, һалдат

АСМАН фарс. — күк йөҙө, күк һауа

АСМАНДИЯР фарс. — асман

(күк, һауа)+яр (дуҫ, иптәш). Асмандияров фамилияһы яһал­ған

АСРАР ғәр.—сер, йәшерен нә­мә

АСФАНДИЯР фарс. — 1) асфан (күк, һауа) + яр (дуҫ, иптәш); 2) иран эпосы геройынын исе­менән; 3) иран йыл иҫәбендәге ай исеменән

АСЫЛ ғәр. — 1) нигеҙ, тамыр;

төп, ысын, асыл; 2) ҡәҙерле,

аҫыл, ҡиммәтле АСЫЛАЙ ғәр.— ысын АСЫЛБАЙ ғәр., баш. — асыл+

бай

16

АРСЛАНБАЙ баш. — арслан

лев+бай (компонент мужских имен)

АРСЛАНБЕК баш. — арслан

лев+бек сильный

АРСЛАНГАРЕЙ баш., перс. — арслан лев+гарей последова-тель

АРСЛАНГАЛИ баш., ар. — арс­лан лев+гали великий, возвы-шенный, величавый

АРСЛАН баш.—лев. Имя широ-ко распространено в тюркских языках

АРСЛАНБАЙ баш.— арслан + бай

АРСЛАНБЕК баш. — арслан+бек

АРСЛАНГАРЕЙ баш., фарс. — ар­слан + гарей

АРСЛАНГАЛИ баш., ар. — ар­слан + гали

АРЫШ баш. — рожь

АСАДУЛЛА ар.— асад лев+ улла бог; лев бога

АСАНБАЙ баш. — асан живой, здоровый+бай

АСАФ ар. — качество, знак; луч-ший

АСКАР баш. — высокая, непри-ступная гора, вершина; опора, защита

АСКАР ар. — 1) сокращенная фор­ма имени Галиаскар: малень-кий; 2) армия, солдат, воин

АСМАН перс —небо

АСМАНДИЯР перс. — асман не­бо + яр друг, товарищ. Образо-вана фамилия Асмандияров

АСРАР ар. — секрет, тайна

АСФАНДИЯР перс. — 1) асфан небо+яр друг, товарищ; дар божий; 2) от имени одного из главных героев иранского эпо-са; 3) название месяца по иран-скому летоисчислению

АСЫЛ ар. — 1) основа, корень; подлинник, настоящий; 2) доро-гой, драгоценный

АСЫЛАЙ ар. — подлинный

АСЫЛБАЙ ар., баш. — асыл+бай

АСЫЛГӘРӘЙ ғәр., фарс. —

асыл+гәрәй (эйәреүсе) АСЫЛЗАДА ғәр., фарс. — асыл

зада (улан, ир бала, варис)

АҪЫЛЪЯР ғәр., фарс. — аҫыл+

яр (ысын дуҫ) АҪЫЛБАЙ ғәр., баш. — аҫыл+

бай

АҪЫЛГӘРӘЙ ғәр., монг.—аҫыл + гәрәй

АҪЫЛҒУЖА ғәр., фарс—аҫыл + ғужа; ҡәҙерле кеше

АҪЫЛЗАДА ғәр., фарс. — аҫыл+ (ҡиммәтле)+ зада (улан, ир бала; вариҫ)

АТАНБАЙ баш. — атан (эш дө­йәһе) + бай (эшсән булһын тип ҡушылған боронғо исем)

АТАНҒОЛ баш. — атан+ҡол;

Атанғолов фамилияһы бар

АТАУЛЛА ғәр. — бүләк (Ғатаул­ла тигән исемдән ҡыҫҡартыл­ған)

АТЛАС ғәр. — атлас (ебәк туҡы­ма атамаһынан)

АУСАФ ғәр. — сифат, билдә; һәй­бәт

АФЗАЛ ғәр, — ин яҡшы, иң һәй­бәт, шәп

АХИЯР ғәр. — яҡшылыҡлы, иге­лекле

АХУН ғәр. — 1) дуҫ, иптәш, ҡәр­ҙәш; 2) хужа, әфәнде, (өндә­шеү һүҙе); 3) өйрәтеүсе

АХУНЙӘН ғәр., фарс. — ахун + йән

АХУНЪЯН ғәр., фарс. — ахун+ ян (йән)

АШИРАФ ғәр. — ҡәҙерле, хөр­мәтле; дәрәжәле, данлы

АШРАФ ғәр.— ҡара: Ашираф

АЮП ғәр. (бор. йәһ.) — эҙәрлән­гән, үкенгән

АЯҘ || АЯЗ баш.— аяҙ, асыҡ, саф

АЯҘҒОЛ || АЯЗҒОЛ баш. —аяҙ+ ғол (ҡол)

АСЫЛГАРЕЙ ар., перс. — асыл+ гарей последователь

АСЫЛЗАДА ар. перс. — асыл на-стоящий, дорогой+зада сын, наследник, царевич

АСЫЛЪЯР ар., перс. — асыл на-стоящий+яр друг

АСЫЛБАЙ ар., баш. — асыл до-рогой+бай (компонент мужских имен)

АСЫЛГАРЕЙ ар., монг. — асыл + гарей

АСЫЛГУЖА ар., перс. — асыл драгоценный+тужа хозяин

АСЫЛЗАДА ар., перс. — асыл до-рогой+зада сын, наследник, ца­ревич

АТАНБАЙ баш. — атан верблюд-мерин+бай (выражает пожела-ние, чтобы ребенок был трудо-любивым)

АТАНГУЛ баш. — атан вер-блюд+гүл (компонент мужских имен). Распространена фамилия Атангулов

АТАУЛЛА ар. — дар, подарок (усеченная форма имени Гата­улла)

АТЛАС ар. — атлас (название шелковой материи)

АУСАФ ар. — качество, знак; луч­ший

АФЗАЛ ар. — достойнейший, пре-восходный

АХИЯР ар, — доброжелательный, благодетельный

АХУН ар. — 1) друг, товарищ, родственник; 2) хозяин, госпо-дин (форма обращения); 3) на-ставник, учитель

АХУНЬЯН ар., перс. — ахун+ян душа

АХУНЪЯН ар., перс.— ахун+ян душа

АШИРАФ ар. — дорогой, уважае-мый; знатный, славный

АШРАФ ар.—то же, что и Аши­раф

АЮП ар. (древн. евр.) —пресле-дуемый, раскаивающийся (от библейского имени Иов)

АЯЗ баш.—чистый, прозрачный, ясный

АЯЗГУЛ баш.— аяз чистый, про­зрачный, ясный+гул (компо­нент мужских имен)

17

Б

БАБИШ баш. — ата-баба, олатай мәғәнәһендәге баба һүҙенән яһалған. Тарихи сығанаҡтарҙа Бабаиш, Бабыш, Бабаҡай, Ба­бай, Бабис һ. б. исемдәр бар. Ата-бабаларҙы хөрмәт итеү йо­лаһына бәйле боронғо исем. Ба-бичев фамилияһы яһалған

БАБСАҠ баш. — Күсәкбей эпо­сында баба һүҙе менән яһал-:ған герой исеме

БАҘАМША фарс.— баҙам (мин­даль)+ша (ир-ат исеме ялға­уы)

БАҘАР фарс. — баҙар көн, бай­рам көн; баҙар көнө тыуған

БАҘАРБАЙ фарс, баш.— баҙар + бай

БАҘАРҒОЛ фарс. баш.,— баҙар + ғол (ҡол); байрам, баҙар көн­дө тыуған

БАҘЫҠ баш.—ныҡ, таҙа; Ба-зиков фамилияһы бар

БАЙБУЛ баш. — бай + бул

БАЙБУЛАТ баш., фарс.— бай +

булат (ҡорос) БАЙГИЛДЕ баш.,— бай + килде

БАЙГӨБӘК баш. — бай + гөбәк (күбәк) — батыр, ҡыйыу; ип­тәш; эт

БАЙҒАЗЫ баш. — бүләк

БАЙҒАЗЫ ғәр. — еңеүсе

БАЙҒАРА баш. — төйлөгән (ҡош)

БАЙҒОТЛО баш. — бай+ҡотло; бәхетле бала

БАЙҒУЖА баш., фарс. — бай+ ғужа

БАЙҒУСҠАР баш. — бай+ҡус-ҡар, ҡусҡар мөгөҙлө (ғаиләлә малайҙар күп тыуһын тигән те­ләкте белдергән)

БАЙҒҮБӘК баш. — бай+кубәк

(батыр) БАЙҒЫУАТ баш., ғәр.— бай +

ҡеүәт, көс, ғәйрәт

БАЙДӘҮЛӘТ баш, ғәр, — бай+ дәүләт

БАБИШ баш. — от слова баба— дедушка, прадед, потомок. В исторических источниках встре-чаются имена Бабаиш, Бабыш, Бабакай, Бабай, Бабич и пр. Происхождение таких имен свя-зано с культом предков. Обра-зована фамилия Бабичев

БАБСАК баш. — имя героя эпо-са «Кусякби», образовано со словом баба — дедушка, пра­дед, потомок

БАДАМША перс. — бадам мин­даль + ша (окончание мужских имен)

БАЗАР перс. — базар; празднич-ный, базарный день; родился в базарный день, в праздник

БАЗАРБАЙ перс, баш. — базар + бай

БАЗАРГУЛ перс, баш. — базар, праздник, базарный день+гул (компонент мужских имен)

БАДИК || БАЗИК баш. — сильный, крепкий; образованы фамилии Базиков и Бадиков

БАЙБУЛ баш. — бай богатый, бо-гач + бүл (будь)

БАЙБУЛАТ баш., перс. — бай богач+булат (сталь)

БАЙГИЛЬДИ баш. — бай бо-гач + гильди пришел

БАЙГУБЕК баш. — бай богатый, богач+губек (кубек) герой, молодец, храбрец, друг; собака

БАЙГАЗЫ баш.—дар, подарок

БАЙГАЗИ ар. — победитель

БАЙГАРА баш. — коршун

БАЙГУТЛЫ баш.— бай богач+ кутлы (счастливый)

БАЙГУЖА баш., перс. — бай бо­гач +гужа хозяин

БАЙГУСКАР баш.— бай богач+ кускар баран. Связано с поже-ланием родителей иметь боль-ше сыновей

БАЙГУБЕК баш. — бай богатый+

кубек герой, удалец; друг БАЙГУВАТ баш., ар. — бай бо-

гатый+гуват(куат)—сила,

энергия, могущество БАЙДАВЛЕТ баш., ар, — бай +

давлет богатство. счастье

18

БАЙЙЕГЕТ баш. — бай + егет

БАЙМОРАТ баш., ғәр. — бай+ морат (теләк)

БАЙМӨХӘМӘТ баш., ғәр. — бай+мөхәмәт (данлы, маҡтау­лы)

БАЙМЫРҘА баш., фарс.— бай+ мырҙа түрә балаһы; рәйес, се­кретарь; ҡусты

БАЙНАЗАР баш., ғәр. — бай + на-зар (ҡараш; иғтибар; яҡшы­лыҡ, яҡшы ниәт)

БАЙРАҠ баш. — байраҡ һүҙе­нән

БАЙРАМ баш. — байрамда тыу­ған

БАЙРАМҒОЛ баш. — байрам + ҡол; байрамда тыуған

БАЙРАМҒӘЛИ баш., ғәр. — бай­рам + ғәли

БАЙРАС баш. — байрамда тыу­ған

БАЙРАТ ғәр. — ирек алған, ты­ныслыҡҡа сыҡҡан

БАЙРАШ баш. — ҡара: Байрас

БАЙСАЛ баш. — тыныслыҡ, са-

бырлылыҡ, татыулыҡ
БАЙСУРА баш. — бай + сура

(улан, ир бала; батыр, ҡыйыу;

ярҙамсы, иптәш) БАЙТИМЕР баш. — бай + тимер

БАЙТИРӘК баш.— бай+тирәк (ағас исеменән)

БАЙТҮРӘ баш. — бай + түрә

(аҡыллы, белемле, күп белгән). Байтурин фамилияһы яһалған

БАЙЫҠ баш — тоғро, ысын

БАЙЫМ баш. — бай һүҙенән

БАЙЫМБӘТ баш., ғәр. — бай+ өммәт (халыҡ, милләт)

БАЙЫШ баш. — бай + иш (ип­тәш)

БАҠАЙ — ҡара: Баҡый

БАҠТЫБАЙ баш.— баҡты (кил­де) + бай

БАҠЫЙ ғәр. — мәңге йәшәүсе, мәңгелек

БАЛАПАН баш. — 1) бөркөт ба-

БАЙЗИГИТ баш. — бай+зигит (джигит)

БАЙМУРАТ баш., ар.— бай бо-

гатый + мурат желание, стремле-

ние БАЙМУХАМЕТ баш., ар. — бай

богатый+мухамет прославляе-

мый БАЙМУРЗА баш., перс.— бай бо-

гач +мурза царевич; младший

брат БАЙНАЗАР баш., ар. — бай бо-

гатый+назар взгляд, точка зре-

ния; взор, внимание; помощь,.

благосклонность БАЙРАК баш. — знамя, флаг

БАЙРАМ баш. — байрам празд-

ник (родился в праздник)
БАЙРАМГУЛ баш. — байрам

праздник+гул (компонент муж-

ских имен) БАЙРАМГАЛИ баш., ар. — бай­рам праздник+гали великий,

возвышенный БАЙРАС баш. — родился в празд­ник БАЙРАТ ар. — освобожденный,

свободный БАЙРАШ баш. — то же, что и

Байрас БАЙСАЛ баш.—согласие, покой,

мир БАЙСУРА баш. — бай+сура сын;

герой; друг, товарищ, сподвиж-

ник БАЙТИМИР баш. — бай бога-

тый+тимир железо БАЙТИРЯК баш. — бай бога-

тый+тирәк тополь БАЙТУРА баш.—бай+тура зна-

ющий законы, правила, умный.

Образована фамилия Байтурин БАИК баш. — верный, истинный БАИМ баш. — от слова бай БАИМБЕТ баш., ар. — бай + ум-

мет народ, нация БАИШ баш. — бай богатый+иш

друг, товарищ БАКАЙ — см. Бакый БАКТЫБАЙ баш. — бакты по-

явился+бай богатый; мужчина БАКЫЙ ар. — вечный, вечножи-

вучий БАЛАПАН баш. — 1) птенец ор-

19-

лаһы; ҡарсыға; 2) Меркурий йондоҙо атамаһы

БАЛТАБАЙ баш. — балта + бай. Бала ныҡ, үткер, ҡыйыу йәки балта оҫтаһы булһын тигән те­ләк менән ҡушылған боронғо исем

БАЛТАС баш. — балта + сы, бал­та оҫтаһы

БАРАК баш.—оҙон йөнлө һунар эте. (Борон бала ныҡ, әрһеҙ, оҙон ғүмерле булһын тип эт исемен ҡушҡандар. Был йола башҡа төрки халыҡтарҙа ла һаҡланған: Шаһибарак тигән исем, Бараков фамилияһы бар.)

БАРИС ғәр. — алдан күреүсән,

аҡыллы БАРЛЫБАЙ баш.— барлы + бай

БАРС баш. — 1) барс, юлбарыҫ; 2) боронғо 12 йылдан торған мөсәл хисабында өсөнсө йыл­дың атамаһы

БАРЫЙ ғәр. — барлыҡҡа килте­реүсе, бар итеүсе, яратыусы

БАСИР ғәр. — үтә һиҙгер, зирәк, аҡыллы

БАТТАЛ ғәр. — батыр, ҡыйыу, үткер

БАТУЛЛА ғәр. — ҡәғбә (Мәккә-ләге ғибәҙәтхана)

БАТЫЙ || БАТЫУ баш. (бор. төр­ки: БАТУ) — ҡиммәтле таш

(Сыңғыҙ хандың улының улы — Алтын Урҙа ханының исеме. — Баскаков, 99-сы б.)

БАТЫР баш. — ҡыйыу, үткер, ба­тыр, баһадир

БАТЫРБАЙ баш. — батыр + бай

БАТЫРБӘК баш. — батыр + бәк

БАТЫРГӘРӘЙ баш., фарс. - ба­тыр + горәй (эйәреүсе)

БАТЫРҒУЖА баш., фарс.— ба­тыр+ғужа (хужа)

БАТЫРҒӘЛИ баш., ғәр.—ба­тыр + ғәли

БАТЫРЙӘН баш., фарс. — ба­тыр+йән; батыр егет

БАТЫРҠАЙ баш. —Батыр исе-менең иркәләү формаһы

ла; ястреб; 2) малый Сириус, Меркурий

БАЛТАБАЙ баш. — балта то-пор+бай (компонент мужских имен). Такие имена давались как пожелание ребенку быть смелым, бойким, выносливым

БАЛТАС баш.— балта топор+ сы (аффикс); плотник

БАРАК баш. — длиниошерстная, крупная охотничья собака. (Та­кие имена давались как поже­лание, чтобы ребенок был вы­носливым, крепким. Этот обы-чай сохранился также у других тюркских народов. Имя Шаһи­барак и Бараков восходят к данному слову).

БАРИС ар.—прозорливый, ум-ный

БАРЛЫБАЙ баш. — барлы имею-щий, состоятельный+бай

БАРС баш. — 1) барс, тигр; 2) название третьего года в ле-тоисчислении по двенадцатилет-нему животному циклу

БАРЫЙ ар.—творец, создатель

БАСИР ар. — проницательный, ра-зумный, понятливый

БАТТАЛ ар. — храбрый, смелый, отчаянный

БАТУЛЛА ар.—кааба (мусуль-манский храм в г. Мекке)

БАТЫЙ баш. (др. тюрк.) —дра-гоценный камень (имя хана Золотой Орды — внука Чингиз-хана. — Баскаков, стр. 99)

БАТЫР баш, — смелый, храбрый, герой, богатырь

БАТЫРБАЙ баш. — батыр + бай; герой, удалец

БАТЫРБЕК баш. — батыр + бек; герой, удалец

БАТЫРГАРЕЙ баш., перс. — ба­тыр удалец+гарей последова-тель

БАТЫРГУЖА баш., перс. — ба­тыр+гуж а (хозяин)

БАТЫРГАЛИ баш., ар. — батыр + гали

БАТЫРЬЯН баш., перс. — батыр смелый+ян д уша

БАТЫРКАЙ баш. — батыр+кай (ласкательная форма имени Ба­тыр)

20

БАТЫРША баш., фарс.— батыры­ша (ялғау); батыр, ҡыйыу (XVIII быуат Башҡортостан та­рихында билдәле шәхестен. исе­ме)

БАТЫУ — ҡара: Батый БАҺАУ ғәр.— матур, шәп БАҺАУТДИН ғәр. — баһау+дин

(ир-ат исеме ялғауы) БАЯЗ ғәр. — аҡ, аҡлыҡ БАЯЗИТ ғәр. — 1) Абуязит исе­менән ҡыҫҡартылған: Язиттың атаһы; 2) бик яҡшы, шәп

БАЯН баш. — бай булған БАЯН монг. — аҡыллы һунарсы БАЯН ғәр. — 1) асыҡ, аныҡ;

2) аңлатыу, әйтеү, белдереү

(баян әйтеү) БЕЙЕШ баш. — бей (етәксе,

башлыҡ) + иш

БИКБАЙ баш. — бик (көслө, ныҡ) + бай

БИКБАУ баш. — Бикбай исеме-нең боронғо формаһы; 1555 й. Ҡаҙанға Иван Грозный батшаға барған илселәрҙең береһе — үҫәргән ырыуы башлығының исеме (БШ, 194-се б.)

БИКБИРҘЕ баш.— бик+бирҙе

БИКБУЛАТ баш. — бик ныҡ + булат ҡорос

БИКЕШ баш. — бай улы

БИКЙӘН баш., фарс. — бик+йән (бала ныҡ булһын тигән теләк­те белдерә)

БИККЕНӘ баш. — бик+кенә (ир-кәләү ялғауы (Биккинин фами­лияһы бар)

БИКҠОЛ баш. — бик+ҡол

БИКҠУЖА баш., фарс. — бик+

ҡужа; ныҡ хужа БИКМОРАТ баш., ғәр. — бик+

морат (бик ныҡ теләп алған

бала)

БИКМӨХӘМӘТ баш., ғәр.—

бик+мөхәмәт БИКМЫРҘА баш., фарс. — бик+

мырҙа

БАТЫРША баш., перс. — батыр смелый, храбрый, герой+ша (компонент мужских имен). (Имя исторической личности, известное в истории Башкирии XVIII в.)

БАТУ — то же, что и Батый

БАГАУ ар. — красивый, хороший

БАГАУТДИН ар. — багау+дин (компонент мужских имен)

БАЯЗ ар. — белый, светлый

БАЯЗИТ ар. — 1) усеченная фор­ма имени Абуязид; отец Язида; 2) превосходный, превосходя-щий

БАЯН баш. — богатый, богач

БАЯН монг. — мудрый охотник

БАЯН ар. — 1) ясный; ясность; 2) объяснение, извещение, объ-явление

БИИШ баш. — бай (би) — глава, предводитель + иш друг, това-рищ

БИКБАЙ баш. — бик крепкий, твердый; очень + бай богатый

БИКБАУ баш. — древняя форма имени Бикбай; имя вождя баш-кирского рода Усерген — одно-го из послов, прибывших к Ивану IV после взятия им Казани (БШ, стр. 194)

БИКБИРДИ баш. — бик крепкий, твердый+бирди дал

БИКБУЛАТ баш. — бик креп­кий + булат сталь

БИКЕШ баш.—царевич, принц

БИКЬЯН баш., перс. — бик креп-кий+ян душа (выражает по-желание родителей)

БИККИНА баш. — бик креп-кий+кина (уменьш-ласк. аф­фикс). Образована фамилия Биккинин

БИККУЛ баш. — бик крепкий, твердый+кул (компонент муж­ских имен)

БИККУЖА баш., перс. — бик крепкий + кужа хозяин

БИКМУРАТ баш., ар. — бик твердый, крепкий+мурат жела-ние, стремление (ребенок был очень желанным)

БИКМУХАМЕТ баш., ар. — бик+ мухамет

БИКМУРЗА баш., перс —бик+ мурза

21

БИКМӘТ — «Бикмөхәмәт»тән ҡыҫҡартылған

БИКНУР неол. баш., ғәр. — бик нурлы

БИКСУРА баш.— бик+сура; Бик­сурин фамилияһы яһалған

БИКСӘНТӘЙ монг. — иң бәләкәй, төпсөк бала. Биксәнтәев фами­лияһы бар

БИКТАБИР баш, ғәр. — бик (ныҡ) +табир (нәҫел)

БИКТАҺИР баш, ғәр. — бик+ таһир (саф, паҡ)

БИКТАШ баш. — бик+таш (ба­ла таш һымаҡ ныҡ булһын, ти­гән теләк менән ҡушылған бо­ронғо исем)

БИКТИМЕР баш. — бик + тимер (бала тимер һымаҡ ныҡ бул­һын, тип ҡушылған исем)

БИЛАЛ баш. — билал а тигән аҫыл ҡош исеменән («һауалар­ҙа оса эй аҫыл ҡош, ыласын да тиһәм, билала» — халыҡ йыры­нан)

БИЛАЛ ғәр. —иҫән-һау

БИРҒӘЛИ баш, ғәр.— бир + ғәли

БОЛАНБАЙ баш. — болан + бай

БОЛҒАҠ баш. — 1) «болғау» һүҙенән яһалған боронғо исем; эшлекһеҙ, елғыуар; 2) ғорур, эре (Баскаков, 34-се б.)

БОРНАҠ баш. — мороно аҡ (бо­рон бындай «баланы һаҡлаусы» исем ҡушыу тураһында Юрма­ты шәжәрәһендә әйтелгән. — БШ, 28-се бит)

БОРХАН монг. — бот, тораташ; алла, әүлиә

БОРХАН ғәр. — дәлил, хәҡиҡәт, дөрөҫлөктө иҫбатлаусы

БОСҠОН баш. — «боҫоу» һүҙенән яһалған. Бускунов фамилияһы бар

БОСТАН фарс. — баҡса; гөл баҡ­саһы

БОХАЙЫР ғәр. — ғәрәптәрҙәге Бохайыр тигән өлкә исеменән

БОХАР баш. — Үзбәкстандағы Бо­хара ҡалаһы исеменән

БОХАР ғәр. — быу, ҡар

БОХАРБАЙ баш.— бохар + бай

БИКМЕТ — усеченная форма име-

ни Бикмухамет БИКНУР неол. баш., ар. — бик

очень + нур свет, луч, сияние БИКСУРА баш.— бик + сура; об-

разована фамилия Биксурин БИКСЕНТЕЙ монг, — последыш,

последний, самый младший.

Образована фамилия Бикчента-

ев БИКТАБИР баш, ар. — бик креп-

кий+табир происхождение БИКТАГИР баш, ар. — бик

очень + тагир чистый, честный БИКТАШ баш. — бик крепкий,

твердый + таш камень (пожела-

ние, чтобы ребенок был креп-

ким, как камень) БИКТИМИР баш.— бик+тимир

железо (пожелание, чтобы ре­бенок был крепким, как железо) БИЛАЛ баш. — от названия кра-

сивой птицы из семьи соколи-

ных

БИЛАЛ ар.—жив, здоров

БИРГАЛИ баш, ар. — бир дай + гали великий

БУЛАНБАЙ баш. — булан лось + бай

БУЛГАК баш.— 1) от слова «бул-гау» — мутить, мешать; бездель-ник, легкомысленный; 2) гор-дый, важный (Баскаков, стр. 34)

БУРНАК баш. — белая морда (о древнем обычае наречения име­нем Бурнак говорится в баш-кирском шежере племени Юр­маты. — БШ, стр. 32)

БУРХАН монг. — идол, кумир; бог, пророк

БУРХАН ар. — доказательство, довод, причина, вера

БУСКУН баш. — от слова «бо­соу» таиться, притаиться; обра­зована фамилия Бускунов

БУСТАН перс. — цветник, сад

БУХАИР ар. — от названия обла-

сти у арабов БУХАР баш. — от названия уз-

бекского города Бухара БУХАР ар. — влага, пар БУХАРБАЙ баш. — бухар + бай

22

БӨРЙӘН баш. — боронғо баш­ҡорт ырыуы атамаһынан БӨРКӨТ баш. — ҡош исеменән БУҘЙЕГЕТ баш.—йәш егет; ыла­сын

БУҘЫҠАЙ баш. — бүҙ төҫ; йәш, буй еткән; Буҙыҡаев фамилия­һы бар

БУЛАТ фарс, ғәр. — иң шәп ҡо­рос (Дамаск ҡоросо)

БУЛАШ баш. — (сығышы билдә­һеҙ)

БУРАҠАЙ баш. — бура+ҡай; дө­йә балаһы (баланы яратып, ир­кәлән ҡушҡан боронғо исем). Бураҡаев фамилияһы бар.

БУРАН баш. — буран көндө тыу­ған

БУРАНБАЙ баш. — буран + бай; буранда тыуған

БУРАНҒОЛ баш. — буран + ғрл; буранда тыуған

БУРАНСЫ баш. — буранда тыу­ған

БУРАНША баш., фарс. — буран+ ша (шаһ); буран батшаһы, бу­ранды еңеүсе; Бураншин фами­лияһы бар

БҮЛӘК баш. — атанан йәки әсә­нән бүләк булып ҡалған бала (боронғо йола буйынса, бала донъяға килгәндә атаһы йәки әсәһе иҫән булмаһа, балаға Буләк, Иәҙкәр, Мирас, һәҙиә тигән һ. б. исем ҡушҡандар)

БҮЛӘКБАЙ баш. —бүләк+бай

БҮЛӘКҠОЛ баш. — бүләк+ҡол БҮЛӘКӘЙ баш.—Бүләк исеме?

нең иркәләү формаһы БҮЛӘКӘН баш. — бүләк, иҫтәлек,

мираҫ БҮРЕБАЙ баш. — бүре+бай

БӘҒДӘНУР ғәр.—һуңғы нур (кинйә балаға ҡушылған исем)

БӘҒДӘТ ғәр. — бүләк БӘҘЕҒОЛ ғәр., баш. — бәзе (шәп, ин һәйбәт)+ғол (исем ялғауы)

БУРЗЯН баш. — от названия древнего рода башкир

БЕРКУТ баш.—орел, беркут

БУЗЗИГИТ баш. — молодой па-рень, совершеннолетний; соко-лик

БУЗЫКАЙ баш. — серый, сизый цвет; молодой; образована фа­милия Бузыкаев

БУЛАТ перс, ар. — сталь высше-го сорта (дамасская сталь)

БУЛАШ баш. — (этимология не-ясна)

БУРАКАЙ баш. — верблюжонок (подобные имена — явление тра-диционное в башкирском и в других тюркских языках). Об­разована фамилия Буракаев

БУРАН баш. — буран; родился в буранный день

БУРАНБАЙ баш.— буран+бай; родился в буранный день

БУРАНГУЛ баш. — буран+гул; родился в буранный день

БУРАНСЫ баш. — родился в бу­ранный день

БУРАНША баш., перс. — буран+ ша (шах); победитель, усмири-тель бурана

БУЛЯК баш.—подарок, память, дар от отца или матери. По древнему обычаю, если при рождении ребенка не было в живых отца или при родах уми-рала мать, то таким детям да-вались имена Ядгар память, Мирас наследие, Хадия пода­рок и пр.

БУЛЯКБАЙ баш.— буляк дар, подарок-}-бак (компонент муж-ских имен)

БУЛЯККУЛ баш. — буляк+кул

БУЛЯКАЙ баш.—ласкательная форма имени Буляк

БУЛЯКАН баш. — дар, подарок, память

БУРИБАЙ баш. — буре волк+ бай

БАГДАНУР ар.—последний луч, последнее сияние (такое имя давалось последнему ребенку в семье, последышу)

БАГДАТ ар.—дар, подарок

БАДИГУЛ ар., баш. — бади са­тый лучший+туп (компонент мужских имен)

23

БӘҘРЕТДИН ғәр. — иң һәйбәт ба­ла

БӘҘРИ ғәр.—тулған ай һымаҡ, һәйбәт, матур

БӘҘӘМША фарс. — бәҙәм (мин­даль)+ша (ир-ат исеме ялға­уы)

БӘҘӘҮИ ғәр. — күсмә ғәрәптәр ырыуы атамаһынан

БӘЙТУЛЛА ғәр.—ҡәғбә (Мәккә ҡалаһындағы ғибәҙәтхана)

БӘКЕР ғәр. — 1) өйрәнеүсе, тик­шереүсе; 2) дөйә балаһы; 3) саф, йәш

БӘХЕТ ғәр. — бала бәхетле бул­һын тип ҡушылған исем

БӘХРӘМ неол. ғәр.—Марс пла­нетаһы

БӘХТЕГӘРӘЙ ғәр. — бәхет+гә-рәй

БӘХТЕЙӘР ғәр., фарс.— бәхет + йәр (бәхетле, ырыҫлы, ҡотло булһын тигән теләкте белдерә)

БӘХТЕЯР ғәр., фарс. — бәхетле

БӘХТИ ғәр. — бәхетле БӘХТИНУР ғәр —бәхет нуры

БӘШИР ғәр. — Һөйөнөс килтереү­се

БӘШӘР ғәр. — кеше г

БАДРИТДИН ар. — полнота, со-

вершенство БАДРИ ар. — полная луна; со-

вершенный БАДАМША перс. — бадам мин­даль + ша (окончание мужских

имен) БАДАВИ ар. — от названия пле-

мени кочевых арабов БАЙТУЛЛА ар. — кааба (мусуль-

манский храм в г. Мекке) БАКИР ар. — 1) изучающий, ис-

следующий; 2) верблюжонок;

3) чистый, молодой БАХИТ ар. — счастье, удача

БАХРАМ неол. ар. — название планеты Марс

БАХТИГАРЕЙ ар. — бахит счаст-ливый+гарей последователь

БАХТИЯР ар., перс. — бәхет сча­стье + яр друг, товарищ; спут­ник счастья

БАХТИЯР ар., перс. — счастли-вый

БАХТИ ар. — счастливый

БАХТИНУР ар. — луч, сияние сча­стья

БАШИР ар. — вестник радости

БАШАР ар. — человек

В

ВАЗИФ ғәр. — йөкмәтелгән бу­рыс

ВАЗИХ ғәр. — асыҡ, аңлайышлы

ВАҠИФ ғәр. — аңлаусан, белдек­ле

ВАРА ғәр. — кеше (ир-ат исем­дәре компоненты булып та йө­рөй: Хәйрееара)

ВАРИС ғәр.—дауам итеүсе, ва­риҫ

ВАСИҠ ғәр. — ышаныусы

ВАСИМ ғәр. — матур

ВАСИФ ғәр. — маҡтаусы, маҡ­тап һөйләүсе

ВАСИХ ғәр. — ышаныусы

ВАССАФ ғәр. — маҡтаусы

ВАФА ғәр.—тоғро, тотанаҡлы, ышаныслы

ВАФИР ғәр. — бай, мул; киң кү­ңелле; тоғро

ВАҺАП ғәр. — бүләк итеүсе, би­реүсе; йомарт

ВАЗИФ ар. — обязанность, долж-

ность ВАЗИХ ар. — ясный ВАКИФ ар. — понимающй, сведу-

щий, знающий ВАРА ар. — человек (является

также компонентом мужских

имен: Хайривара и пр.) ВАРИС ар. — наследник

ВАСИГ ар. — уверенный (в чем-

либо) ВАСИМ ар. — красивый ВАСИФ ар.—восхваляющий

ВАСИХ ар — уверенный ВАССАФ ар. — восхваляющий ВАФА ар.— верный, выдержанный,

благонадежный ВАФИР ар. — богатый; верный

ВАГАП ар. — дарящий; щедрый

24

ВАҺИП ғәр. — бағышлаусы, бү-ләк биреүсе

ВЕНЕР неол. лат. — (Венера ти­гән исемдән ҡыҫҡартылған)

ВИЛДАН ғәр. — бала, улан

ВӘҒИЗ ғәр. — вәғәз һөйләүсе

ВӘДҮТ ғәр.—һөйгән

ВӘЗИР ғәр. — ярҙамсы, вәзир

ВӘЗИХ ғәр. — асыҡ, аңлайышлы

ВӘКИЛ ғәр. — ышанып эш тап­шырған кеше; вәкил

ВӘҠИФ ғәр. — аңлаусан, белдек­ле

ВӘЛИ ғәр. — 1) хужа, эйә; 2) яҡын кеше, туған; 3) яҡ­лаусы; 4) изге (ир-ат исемдәре ялғауы)

ВӘЛИНУР ғәр. — изге, шифалы

НУР

ВӘЛИТ ғәр. — 1) бала; улан, ул, ир бала; 2) нәҫел, тоҡом

ВӘЛИУЛЛА ғәр. — алланың из­геһе; изге, уҡымышлы кеше

ВӘЛИХАН ғәр.—вәли+хан

ВӘЛИША ғәр., фарс.—изгелек­ле; Вәлишин фамилияһы яһал­ған

ВӘЛИӘХМӘТ ғәр. — вәли+әхмәт (маҡтаулы, изге)

ВӘРИС ғәр. — дауам итеүсе, ва­риҫ

ВӘСИЛ ғәр. — айырылмаҫ дуҫ

ВӘСИМ ғәр. — матур

ВӘСИФ ғәр. — маҡтаусы

ВӘСИХ ғәр. — ышаныусы

ВӘХИТ ғәр. — яңғыҙ, тиңдәш­һеҙ

ВАГИП ар. — посвящающий; да-

рящий ВЕНЕР неол. лат. — сокращенная форма женского имени Венера ВИЛЬДАН ар. — дитя, сын ВАГИЗ ар. — проповедник, оратор ВАДУТ ар. — любягдий ВАЗИР ар.—помощник, везир,

министр ВАЗИХ ар. — ясный ВАКИЛ ар.— представитель; упол­номоченный, доверенный ВАКИФ ар. — понимающий, све-

дущий; знающий ВАЛИ ар. — 1) хозяин; 2) род-ственник, близкий человек; 3) покровитель; 4) святой (ком­понент мужских имен) ВАЛИНУР ар. — святой, целебный

луч ВАЛИТ ар. — 1) ребенок, дитя, мальчик; 2) родитель, потомок ВАЛИУЛЛА ар. — вали+улла;

святой; образованный человек ВАЛИХАН ар. — вали+хан ВАЛИША ар., перс. — благоде-тельный; образована фамилия Валишин ВАЛИАХМЕТ ар. — вали+ ахмет;

прославленный, святой ВАРИС ар. — наследующий, на-

следник ВАСИЛЬ ар. — неразлучный друг ВАСИМ ар. — красивый ВАСИФ ар. — восхваляющий ВАСИХ ар. — уверенный ВАХИТ ар. ■— единственный, не-сравненный

ГӨЛҮС неол, фарс. — гөл һүҙе­нән

ГӘРӘЙ фарс. — эйәреүсе, дауам итеүсе (ир-ат исемдәре ялғауы булып йөрөй)

ГӘРӘЙ монг. — монгол ырыуы атамаһынан (ир-ат исемдәре ял­ғауы булып йөрөй)

Г

ГУЛУС неол., перс. — от слова

гуль — цветок
ГАРЕЙ перс. — последователь

(компонент мужских имен)

ГАРЕЙ монг.—от названия мон-гольского рода (компонент муж­ских имен)

ҒАББАС ғәр. — яусыл, көрәшсән, һуғышсан

Ғ

ГАББАС ар. — суровый, воинст-венный

25

ҒАБДУЛЛА — ҡара: Абдулла ҒАЗЗАЛ ғәр. — бик көслө ҒАЗЗАЛИ ғәр. — бик көслө ҒАЙНАН ғәр. — ысын, сын

ҒАЙСА ғәр. — 1) Ғайса пәйғәм­бәр исеменән; 2) бор. йәһ. И с а — хоҙаның шәфҡәте, мәр­хәмәте

ҒАЙСАР ғәр. — 1) ҡайнар шиш­мә; 2) император

ҒАЙФУЛЛА ғәр. — алланың ғәфү итеүсеһе

ҒАЛИП ғәр. — еңеүсе

ҒАМИЛ ғәр. — 1) эшсе, хеҙмәт­кәр; 2) хаким, башлыҡ

ҒАМИР ғәр. — бик шәп, һәйбәт; сәскә атҡан

ҒАРИФ ғәр. — аҡыллы, белемле; аҡыл эйәһе

ҒАРИФЙӘН ғәр., фарс. — ғариф + йән

ҒАРИФУЛЛА ғәр. — аҡыллы, бе­лемле

ҒАСИМ ғәр. — һаҡлаусы, яҡлау­сы

ҒАТА ғәр. — бүләк

ҒАТАУЛЛА ғәр. — алла бүләге

ҒАФАР ғәр. — ғәфү итеүсе

ҒАФУРЪЯН ғәр., фарс. — ғафур +

йән; ғәфү итеүсе ҒАЯЗ ғәр. — ярҙам; бөйөк, оло;

дан ҒАЯЗЕТДИН ғәр.— ярҙам ҒАЯН ғәр.—күренекле, атаҡлы;

күренеп торған, билдәле ҒАЯР ғәр. — ғәйрәтле, ғәйәр,

дәртле, көслө, батыр ҒИБАҘУЛЛА ғәр. — алла ҡоло ҒИБАТ ғәр. — ҡол, хеҙмәтсе

ҒИБАТУЛЛА ғәр. — алла ҡоло

ҒИБӘҘӘТ ғәр.—табыныу, хөр­мәтләү

ҒИБӘҘӘТУЛЛА ғәр. — ғибәҙәт+ улла

ҒИЗАМ ғәр. — бөйөклөк

ҒИЗЕТДИН ғәр.—диндең бөйөк­лөгө

ҒИЗЗӘТ ғәр.—дан, намыҫ, хөр­мәт; көс, ҡөҙрәт

ҒИЗЗӘТУЛЛА ғәр. — хоҙаның даны, көсө

ҒИЛАЖ ғәр.—сара, дауа

ГАБДУЛ Л А — см.: А бдулла

ГАЗЗАЛ ар. — сильный

ГАЗЗАЛИ ар. — сильный

ГАЙНАН ар. — подлинный, насто-ящий

ГАЙСА ар. — 1) от имени проро-ка Гайса, Гиса, Иса; 2) от древнеевр. И с а—милость божья

ГАЙСАР ар. — 1) горячий источ­ник, родник; 2) император

ГАЙФУЛЛА ар. — прощение ал-лаха

ГАЛИП ар. — победитель

ГАМИЛ ар. — ]) рабочий; 2) рас-порядитель, правитель

ГАМИР ар. —очень хороший, пре-восходный; цветущий

ГАРИФ ар. — умный, образован-ный, мудрый

ГАРИФЬЯН ар'., перс'— гариф-умный, мудрый+ян душа

ГАРИФУЛЛА ар. — умный, обра-зованный

ГАСИМ ар. — защитник

ГАТА ар.—дар, подарок ГАТАУЛЛА ар.—дар аллаха ГАФАР ар. — прощающин, все-

прощающий ГАФУРЪЯН ар., перс. — гафур

всепрощающий+ян душа ГАЯЗ ар. — помощь; величие, сла-

ва ГАЯЗЕТДИН ар. — помощь ГАЯН ар. — знаменитый, знат-

ный; очевидный, ясный ГАЯР ар.—энергичный, мужест-

венный, отважный, сильный ГИБАДУЛЛА ар. — раб божий ГИБАТ ар.—раб, невольник, слу-

га, работник ГИБАТУЛЛА ар.— раб божий ГИБАДАТ ар. — поклоненпе, по-

читание ГИБАДАТУЛЛА ар. — гибадат+

улла ГИЗАМ ар. — велнчавость ГИЗИТДИН ар. — величие бога

ГИЗЗАТ ар. — могущество, почи-тание, достоинство; сила, мощь

ГИЗЗАТУЛЛА ар. — могущество

аллаха

ГИЛАЖ ар. — средство, лекарст-во

26

ҒИЛАЖЕТДИН ғәр. — саралы,

дауалы ҒИЛЕМДАР ғәр., фарс.— ғилем +

дар (барлыҡ ялғауы); ғилеме

булған, ғилемле ҒИЛЕМХАН ғәр., баш. — ғилем +

хан ҒИЛМАН ғәр. — ир бала ҒИЛМЕТДИН ғәр. — дин ғилеме

ҒИЛМИНУР ғәр. —ғилем нуры

ҒИЛМИСЛАМ ғәр. — ислам ғи­леме

ҒИЛМИӘХМӘТ ғәр. — ғилемдең шөһрәтле кешеһе

ҒИЛМИЯР ғәр., фарс. — ғилемле

ҒИЛФАН ғәр.—һаҡсы, һаҡлау­сы

ҒИЛӘЖ ғәр. — әмәл, сара, дауа

ҒИЛӘЖЕТДИН ғәр.—диндең әмәле, сараһы

ҒИЛӘЖИ ғәр. — саралы, әмәлле,

дауалы ҒИМАҘИ ғәр. — терәк, ярҙамсы ҒИМАЙ ғәр. — хеҙмәтсе

ҒИМАЛ ғәр. — эшсе, хеҙмәткәр

ҒИМАЛЕТДИН ғәр, —эшсе, хеҙ­мәткәр ҒИМРАН ғәр. — культуралы ҒИНДУЛЛА ғәр. — мәрхәмәт

ҒИНИӘТ ғәр. — изгелек, мәрхә­мәт, яҡшылыҡ ҒИНИӘТУЛЛА ғәр. — изгелекле

ҒИРФАН ғәр. —аң, белем; тәр­биә

ҒИСМӘТ ғәр. — намыҫ, сафлыҡ, паҡлыҡ

ҒИЯЗ ғәр. — ярҙам

ҒИЯЗЕТДИН ғәр. —ғияз ярҙам + дин

ҒОСМАН ғәр. — Усман тигән исемдән (боронғо ғәрәп хәли-фе исеме)

ҒОФРАН ғәр.—кисереү, ғәфү итеү

ҒӨБӘЙ ғәр. — 1) кинйә, кесе; 2) хеҙмәтсе, ҡол

ҒӨБӘЙҘУЛЛА ғәр. — 1) алла ҡо­ло; 2) кесе, кинйә

ГИЛАЖЕТДИН ар. — гилаж+ дин (компонент мужских имен)

ГИЛИМДАР ар., перс. —«гилим образование, зндаше+дар (аф­фикс наличия)

ГИЛИМХАН ар., баш. — гилим знание, образование+хан

ГИЛЬМАН ар. — мальчик

ГИЛЬМИТДИН ар.—знание ве-ры

ГИЛЬМИНУР ар. — гилем наука, знание + нур луч, сияние

ГИЛЬМИСЛАМ ар.—гилем зна­ние + ислам

ГИЛЬМИАХМЕТ ар. — прослав-ленный человек науки

ГИЛЬМИЯР ар., перс. — ученый

ГИЛЬФАН ар. — защитник

ГИЛЯЖ ар.—лекарство, средст-во

ГИЛЯЖЕТДИН ар. — гиляж

средство+дин вера; средство веры

ГИЛЯЖИ ар. — имеющий лекар­ство, средство

ГИМАДИ ар. — опора, помощник

ГИМАЙ ар. — служитель, служа-щнй

ГИМАЛ ар. — рабочий, служи­тель

ГИМАЛЕТДИН ар,—рабочий, служитель

ГИМРАН ар. — культурный

ГИНДУЛЛА ар. — милость, бла-годать

ГИНИЯТ ар.—милость, добро, благодеяние

ГИНИЯТУЛЛА ар. — милостивый, добрый

ГИРФАН ар. — знание, познание; воспитание

ГИСМАТ ар. — честь, непороч-ность, чистота

ГИЯЗ ар.—помощь

ГИЯЗИТДИН ар. — гияз по­мощь + дин вера — помощник веры

ГУСМАН ар.—то же, что и Ус­ман (от имени арабского хали-фа)

ГУФРАН ар.—прощение, изви-нение

ГУБАЙ ар. — 1) младший; 2) слу­житель, раб

ГУБАЙДУЛЛА ар. —1) раб бо-жий; 2) младший, последыш

ҒӨЗӘЙЕР ғәр.— көс, ярҙам

ҒӨМӨРҘАҠ ғәр., баш. — ғүмере оҙаҡ (Оморҙаҡ исеме менән бер' тиң)

ҒӨМӘР ғәр. — ғүмерле, ғүмере оҙон булһын

ҒӘББӘС ғәр. — һуғышсан, көрәш-сән, яусыл

ҒӘБДЕЛБАРЫЙ ғәр. — барлыҡ­ҡа килтереүсе, бар итеүсе

ҒӘБДЕЛБАЯН ғәр. — ғәбдел+

ҒӘБДЕЛВӘЛИ ғәр. — ғәбдел+ вәли

ҒӘБДЕЛЙӘЛИЛ ғәр.— оло, бө­йөк

ҒӘБДЕЛКӘРИМ ғәр. — йомарт, киң күңелле кеше

ҒӘБДЕЛХАҠ ғәр. — ғәбдел + хаҡ (ысын, дөрөҫ)

ҒӘБДИНУР ғәр. — ғәбди (әбд) + нур; яҡты йөҙлө

ҒӘБДРАХМАН ғәр. — мәрхәмәт­ле, шәфҡәтле

ҒӘБДРӘҮФ ғәр. — игелекле, мәр­хәмәтле

ҒӘБДРӘХИМ ғәр. — игелекле, рә­химле

ҒӘБДРӘШИТ ғәр.— тура юлдан барыусы

ҒӘБИҘУЛЛА ғәр. — алланың хеҙ­мәтсеһе; эшсе, хеҙмәтсе

ҒӘБИТ ғәр. — баш эйеусе, хеҙ­мәтсе

ҒӘҘЕБӘК ғәр., баш. — ғәҙел+ бәк (ир бала); башлыҡ

ҒӘҘЕЛ ғәр. — ғәҙел

ҒӘҘЕЛБАЙ ғәр., баш.—ғәҙел+

бай ҒӘҘЕЛБӘК ғәр., баш.—ғәҙел+

бәк (ир-ат исемдәре ялғауы)

ҒӘҘЕЛША ғәр., фарс.—ғәҙел+ ша (шаһ); ғәҙел кеше

ҒӘҘӘМ ғәр. — ололоҡ, бөйөклөк ҒӘҘӘН ғәр. — ожмах; бөйөклөк ҒӘЗЗӘЛ ғәр. — бик көслө ҒӘЗИ ғәр. — еңеүсе, көрәшсе ҒӘЗИЗ ғәр. — иң ҡәҙерле, ғәзиз;

ҡеүәтле ҒӘЗИЗЙӘН ғәр., фарс.—ғәзиз+

йән; ҡәҙерле, ҡеүәтле ҒӘЗИНУР ғәр.— еңеү нуры

ГУЗАИР ар. — сила, помощь ГУМЕРЗАК ар., баш. — гумер жизнь + узак долгий (пожелание долгой жизни) ГУМЕР ар. — жизнь (пожелание

долгой жизни) ГАББАС ар. — суровый, воинст-

венный ГАБДУЛБАРЫЙ ар. — творец,

создатель ГАБДУЛБАЯН ар. — габдул + ба-

ян ГАБДУЛВАЛИ ар.—габдул + ва­ли ГАБДУЛЬЯЛИЛ ар. — величесг-

венный, великий ГАБДУЛ КАРИМ ар. — щедрый,

добрый человек ГАБДУЛХАК ар. — габдул роб

божий+хак правда, истина ГАБДИНУР ар.— габд раб+

нур луч; лучезарный ГАБДРАХМАН ар.— милосердный,

добрый ГАБДРАУФ ар. — милостивый,

добрый ГАБДРАХИМ ар. — милосердный,

милостивый ГАБДРАШИТ ар. — идущий по

правильному пути ГАБИДУЛЛА ар. — раб божий;

рабочий, служитель ГАБИТ ар. — подчиненный, слу-

жащий ГАДИБЕК ар., баш. — гадиль справедливый+ бек юноша, гос-подин ГАДИЛЬ ар. — слраведливый ГАДИЛЬБАЙ ар., баш.— гадиль +

бай ГАДИЛЬБЕК ар., баш.—гадиль справедливый + бек господин, юноша (компонент мужских имен) ГАДИЛЬША ар., перс—гадиль справедливый+ша (компонент мужских имен) ГАДАМ ар. — величие, слава ГАДАН ар. — рай; величие ГАЗЗАЛ ар. — сильный ГАЗИ ар, — победитель, борец ГАЗИЗ ар. — дорогой; могучий

ГАЗИЗЬЯН ар., перс. — газиз до­рогой, могучий+ян душа

ГАЗИНУР ар. — гази победитель, борец + нур луч

ҒӘЗИМ ғәр. — бөйөк, абруйлы ҒӘЙЗУЛЛА ғәр. — ғәйз (бөйөк, оло, хөрмәт, дан)+улла (ал­ла)

ҒӘЙЗӘМ, ғәр. — бөйөк

ҒӘЙНАН ғәр. — ысын, сын, асыл

ҒӘЙНЕТДИН ғәр.—динден асы­лы

ҒӘЙНИСЛАМ ғәр. — исламдың асылы

ҒӘЙНИЯР ғәр., фарс. — ғәйн (ысын)+яр (дуҫ, иптәш)

ҒӘЙНУЛЛА ғәр.—ғәйн + алла

ҒӘЙРӘТ ғәр. — ғәйрәт, көс, ба­тырлыҡ, ҡыйыулыҡ

ҒӘЙСӘР ғәр. — ҡайнар шишмә

ҒӘЙФИ ғәр. — ғәфү ителгән; мәр­хәмәтле

ҒӘЙФУЛЛА ғәр. —ғәфү ителгән; алла ғәфү иткән

ҒӘЛЕКӘЙ ғәр. — бөйөк (Ғәле исеменең иркәләү формаһы)

ҒӘЛЩҒӘЛЕ ғәр.— бөйөк, оло, юғары; ҡәҙерле (ир-ат исемдә­ренә ҡушыла торған ялғау)

ҒӘЛИАРСЛАН ғәр., баш.—ғә­ли-)-арыҫлан (бала көслө, ғәй­рәтле булһын тип ҡушылған исем)

ҒӘЛИАРЫҪЛАН ғәр., баш. — ҡа­ра: Ғәлиарслан

ҒӘЛИАСТАН ғәр., фарс. — бөйөк­лөк

ҒӘЛИБАЙ ғәр., баш. — ғәли+-бай

ҒӘЛИБӘК ғәр., баш. —ҒЭЛИ.+ бәк

ҒӘЛИЙӘН ғәр., фарс. — бөйөк 4-йән

ҒӘЛИКАРАМ ғәр. — ғәли+ка­рам

ҒӘЛИМ ғәр. — белемле, уҡымыш­лы, ғалим

ҒӘЛИМҒОЛ ғәр., баш. — белем­ле, уҡымышлы

ҒӘЛИМЙӘН ғәр., фарс. — бе­лемле, уҡымышлы, ғалим

ҒӘЛИМУЛЛА ғәр. — алланын уҡымышлыһы

ҒӘЛИМЫРҘА ғәр., фарс. — ғә­ли + мырҙа

ГАЗИМ ар. — великий ГАЙЗУЛЛА ар.—гайз величие„

слава, достоинство, могущест-

во + улла бог (компонент муж-

ских имен) ГАЙЗАМ ар. — великий ГАЙНАН ар. — настоящий; ис-

тинный; сущность ГАЙНИТДИН ар. — сущность ве-

ры ГАЙНИСЛАМ ар. — сущность ис-

лама ГАЙНИЯР ар., перс. — гайн точь-

ө-точь, подлинный + яр друг,.

товарищ ГАЙНУЛЛА ар. — ғайн подлин-

кый+улла бог ГАЙРАТ ар. — сила, мужество,.

смелость, неустрашимость ГАЙСАР ар. — горячий источник. ГАЙФИ ар. — прощенный; мило-

стивый, сердобольный ГАЙФУЛЛА ар. — прощенный бо-

гом ГАЛИКЕЙ ар.— гали величие+

кей (аффикс) — ласкательнаж

форма имени Гали ГАЛИ ар. — великий, возвышен-

ный, выдающийся (компонент

мужских имен) ГАЛИАРСЛАН ар., баш. — галк

великий+арслан лев (пожела-

ние ребенку силы, могущеҫтва)-

ГАЛИАРСЛАН ар„ баш. — гали +

арслан ГАЛИАСТАН ар., перс. — велнчие

ГАЛИБАЙ ар., баш. — гали + бай;

великий, выдающийся ГАЛИБЕК ар., баш. — галк+бек-

ГАЛИЯН ар., перс. — гали еели-кий+ян душа

ГАЛИКАРАМ ар. — гали вели­кий + карам щедрый

ГАЛИМ ар. — образованный, эру-дированный, ученый

ГАЛИМГУЛ ар., баш. — гали» образованный, ученый+тул

ГАЛИМЬЯН ар., перс.—галим-образованный, ученый+ян (ком­понент мужских имен)

ГАЛИМУЛЛА ар. — ученый, об­разованный

ГАЛИМУРЗА ар., перс. — гали+ мурза

23'

ҒӘЛИНУР ғәр. —• ғәли+нур

ҒӘЛИУЛЛА ғәр. — алланың бө­йөклөгө

ҒӘЛИӘКБӘР ғәр,—ғәли+әкбәр; оло, ҙур, хөрмәтле, бөйөк

ҒӘЛИӘСКӘР ғәр. — 1) бәләкәй Ғәли; 2) Ғәлиҙең терәге, тая­нысы; 3) һалдат, бөйөк һуғыш­сы

ҒӘЛИӘХМӘТ ғәр. — ғәли+әхмәт; бөйөк Әхмәт

ҒӘЛЛӘМ ғәр. — бик күп белеү­се, ғалим

ҒӘЛЛӘМЕТДИН ғәр.—динде бе­леүсе; күп белеүсе

ҒӘЛӘҮ ғәр. — бөйөклөк

ҒӘЛӘҮЕТДИН ғәр.—диндең бө­йөклөгө

ҒӘЛӘҮИ ғәр. — бөйөк

ҒӘМБӘР ғәр.—хуш еҫле май; хушбуй

ҒӘМБӘРИС ғәр., баш. — ғәмбәр еҫе

ҒӘМИЛ ғәр. — эшсе, хеҙмәткәр; хаким, башлыҡ

ҒӘМӘЛ ғәр.—эш, йомош; хеҙ­мәт

ҒӘНДӘЛИП ғәр.—һандуғас

ҒӘНИ ғәр. — бай, маллы, дәүләт­ле

ҒӘРИФ ғәр.-—аҡыллы, белемле

ҒӘРИФУЛЛА ғәр. — аҡыллы, бе­лемле

ҒӘТИӘТ ғәр. — бүләк, мираҫ

ҒӘТИӘТУЛЛА ғәр.—алла бүлә­ге

ҒӘФИӘТ ғәр. — һаулыҡ, именлек

ҒӘФИӘТУЛЛА ғәр. — һаулыҡ, именлек

ҒӘФҮР ғәр. — ғәфү итеүсе, кисе­реүсе

ҒӘФҮРЙӘН ғәр., фарс. —ғәфүр + йән; ғәфү итеүсе

ҒӘФӘР ғәр. — ғәфү итеүсе

ГАЛИНУР ар. — гали великий+ нур луч, сияние

ГАЛИУЛЛА ар.—величие алла-ха

ГАЛИАКБАР ар. — гали вели­кий + акбар самый большой, са­тый великий

ГАЛИАСКАР ар. — 1) маленький Гали; 2) опора, надежда Гали; 3) великий воин, солдат

ГАЛИАХМЕТ ар. — гали+ахмет;

великий Ахмет ГАЛЛЯМ ар. — ученеиший, очень

много знающий ГАЛЛЯМИТДИН ар.—знающий

религию; многознающий ГАЛЯУ ар. — высота, величие ГАЛЯУИТДИН ар.— величие ре-

лигии ГАЛЯУИ ар. — величавый ГАМБАР ар. — амбра (аромат-

ное жидкое вещество); духи ГАМБАРИС ар., баш. — аромат;

запах духов ГАМИЛ ар.—рабочий; распоря-

дитель, правитель ГАМАЛЬ ар.—занятие, дело; ра-

бота, труд ГАНДАЛИП ар. — соловей ГАНИ ар. — богатый, зажиточный

ГАРИФ ар.—умный, образован-

ный ГАРИФУЛЛА ар. — умный, обра-

зованный ГАТИЯТ ар.—дар, подарок ГАТИЯТУЛЛА ар. — божий дар

ГАФИЯТ ар. — здоровье, благопо-

лучие ГАФИЯТУЛЛА ар. — благополу-

чие ГАФУР ар. — всепрощающий

ГАФУРЬЯН ар., перс—-гафур

всепрощающий+ян душа ГАФАР ар.—всепрощающий

ДАЛХА ғәр.—һайлап алынған,

бик шәп ДАМИН ғәр. — бик шәп, көслө

Д

ДАЛХА ар. — избранный, пре-

красный ДАМИН ар. — очень хороший..

сильный

80

ДАМИНДАР ғәр., фарс. — етеҙ, көслө; бик шәп, яҡшы

ДАМИР неол. — 1) «Да здравст-вует мир» тигән лозунгынан ҡыҫҡартылған; 2) «тимер» һү­ҙенең боронғо төрки формаһы «димер» һүҙенән тигән ҡараш бар

ДАНИЛ неол., фарс. — белемле, аҡыллы

ДАНИР ҡара; Дамир

ДАНИЯЛ ҡара; Данияр

ДАНИЯР фарс. — белемле, ғилем­ле; яҡын дуҫ, йәр; бүләк

ДАНИЯС неол., фарс. — белемле,

ғилемле ДАУЫТ (йәһ.) ғәр.—һөйәкле

ДАҺИ ғәр. — аҡыл эйәһе

ДАЯН ғәр. — хөкөм эйәһе

ДИБАЙ — мәғәнәһе билдәһеҙ; Ди-баев фамилияһында һаҡланған

ДИҠҠӘТ ғәр. — иғтибар, диҡ­ҡәт

ДИЛАВИР фарс. — йөрәкле, ба­тыр

ДИЛМӨХӘМӘТ фарс, ғәр. — дил (йөрәк) + мөхәмәт; Мөхәмәттең йөрәге

ДИМ баш. — йылға исеменән; бәл­ки, төрөкмән телендәгесә «тын» тигән мәғәнәгә бәйлелер

ДИНАР ғәр., фарс. — боронғо ал­тын аҡса атамаһынан

ДИНИСЛАМ ғәр. —дин + ислам; ислам динендәге кеше

ДИНМӨХӘМӘТ ғәр.—дин+мөхә­мәт

ДИҢГЕҘБАЙ баш. — диңгеҙ + бай (ауыл исемендә һаҡланған)

ДИСТАН фарс. — көйлө хикәйәт

ДИЯЗ неол., исп. — көн, көндөҙ

ДИЯР ғәр. — ер, ил, йорт; Дия­ров фамилияһы бар ДИЯС неол., исп. — көн, көндөҙ

ДУСМӨХӘМӘТ фарс, ғәр.— дуҫ + мөхәмәт; Мөхәмәттең дуҫы (Дусмөхәмәтов фамилияһы бар)

ДУСӘМБӘТ фарс, ғәр.—1) дуҫ + өммәт (халыҡ); 2) дүшәмбе + өммәт; дүшәмбе көн тыуған; Дүсәмбдтов фамилияһы бар

ДАМИНДАР ар., перс. — провор-ный, сильный; очень хороший

ДАМИР неол. — 1) сокращенная форма лозунга «Да здравству--ет мир»; 2) существует мнение, что «дамир» — древнетюркский вариант слова «тимир» (желе-зо)

ДАНИЛ неол. перс.—образован-ный, умный

ДАНИР см.: Дамир

ДАНИЯЛ см.: Данияр

ДАНИЯР перс — знающий, све-дущий, близкий друг, любимый;: дар, подарок

ДАНИЯС неол., перс. — знающий,. образованный

ДАУТ (евр.) ар. — любимый, при-влекательный

ДАГИ ар. — гений

ДАЯН ар. — господин

ДИБАЙ — этимология неясна; со-хранилось в фамилия Дибаев

ДИККАТ ар. — внимание

ДИЛАВИР перс. — смелый, от-

важный ДИЛЬМУХАМЕТ перс, ар. —диль

сердце+мухамет; сердце Муха-

мета ДИМ баш. •— от названия реки

Дим—Дема; возможно. озна-

чает тын — «безмолвный», как

в туркменском языке ДИНАР ар., перс. — от названия

древней золотой монеты ДИНИСЛАМ ар,—дин вера, ре-

лигия+жлам; мусульманин ДИНЬМУХАМЕТ ар.—дин вера,

религия+мухамет славный ДИНГИЗБАЙ баш. — дингаз мо-

ре+бай ДИСТАН перс. — рассказ ДИЯЗ неол., исп. — день, дневное

время ДИЯР ар. — земля, страна; об-

разована фамилия Дияров ДИЯС неол., исп. — день, дневное

время ДУСМУХАМЕТ перс, ар. — дус

друг + мухамет славный (обра-

зована фамилия Дусмухаметов) ДУСЕМБЕТ перс, ар. — 1) друг

народа; 2) родился в понедель-

ник

31

.ДЫУАН баш. — башҡорт ырыуы

исеменән ДӘМИН ғәр. — бик шәп, көслө ДӘМИНДАР ғәр., фарс.-дәмин

етеҙ, көслө; бик шәп + дар

(барлыҡ ялғауы)

ДӘРДЕМАН фарс.—моңло ҡай­ғылы

.ДӘРДМӘНД фарс.-моңло, ҡай­ғылы ДӘҮЛИ ғәр. — дәүләт кешеһе

.ДӘҮЛӘТ ғәр.—мал, байлыҡ; ил мәмләкәт, дәүләт; бәхет

ДӘҮЛӘТБАЙ ғәр. баш.-дәүләт + бай

ДӘҮЛӘТБИРҘЕ ғәр., баш.-бай­лыҡ, муллыҡ бирҙе

ДӘҮЛӘТГӘРӘЙ ғәр., фарс.-дәү­
ләт-)-гәрәй ү

ДӘҮЛӘТЙӘР ғәр. фарс.-дәүләт­ле, бай

ДӘҮЛӘТКИРӘЙ ғәр., монг -дәүләт+кирәй

.ДӘҮЛӘТКИЛДЕ ғәр., баш.-дәү­ләт + килде

.ДӘҮЛӘТҠОЛ ғәр., баш.-дәү­ләтле, бай кеше

ДӘҮЛӘТША ғәр., фарс.-бай, мул, дәүләтле кеше

.ДӘҮЛӘТЯР ғәр., фарс.—дәүләт­ле, бай, мул

ДУВАН баш.—от названия баш-

кирского рода ДАМИН ар. — сильный, хороший ДАМИНДАР ар., перс. — дамин

сильный, проворный, хороший+

дар (аффикс наличия) ДАРДИМАН перс. — печальный,

страдающий, скорбный ДАРМАНД перс. — печальный,

горестный, скорбный ДАВЛИ ар. — государственный

муж, деловой человек ДАВЛЕТ ар. — богатство, мужест-

во; государство, держава; сча-

стье ДАВЛЕТБАЙ ар.—давлет + бай

ДАВЛЕТБИРДИ ар., баш.—дав­лет богатство, могущество+ бирди дал

ДАВЛЕТГАРЕЙ ар., перс.—дав­лет + гарей

ДАВЛЕТЬЯР ар., перс. — дав-лет+яр; состоятельный, зажи-точный

ДАВЛЕТКИРЕЙ ар., монг.—дав­лет + кирей

ДАВЛЕТКИЛЬДИ ар., баш.— давлет+кильди пришел

ДАВЛЕТКУЛ ар., баш. — состоя­тельный, зажиточный человек

ДАВЛЕТША ар., перс. — состоя­тельный, зажиточный

ДАВЛЕТЬЯР ар., перс— давлет+ яр; состоятельный, зажиточный

ЕГЕТБАЙ баш. —егет + бай; шәп, батыр егет

ЕЙӘНБАЙ баш.— ейән + бай; (бо­ронғо йола буйынса, бала әсә­һенең тыуған ауылында — әсә йортонда тыуһа, уға ейән ти­гән һүҙ менән исем ҡушылған. Мәҫ. Ейәнбикә, Ейәнсура, Ейән­бирҙе, Ейәнғол һ. б.)

ЕЙӘНБИРҘЕ баш.—ейән+бирҙе

ЕЙӘНГИР баш., фарс.—ейән + гир (тотоусы, алыусы). Йәнги­рсә фамилияһы яһалған

ЕЙӘНҒОЛ баш. — ейән+ғол

ЗИГИТБАЙ баш. — зигит парень, юноша, джигит, молодец + бай (компонент мужских имен)

ЗИАНБАЙ баш. — зиан внук, пле-мянник+ бай; (по обычаю, с компонентом зиан давали имя ребенку, если он родился в род-ной деревне матери, т. е. во время ее приезда в дом родите-лей. Примеры: Зианбика, Зиан­сура, Зианбирде, Зиангул и пр.)

ЗИАНБИРДЕ баш. — зиан + бирде дал

ЗИАНГИР || ЯНГИР баш., перс.— зиан+гир владеющий; власте-лин (образованы фамилии Зи-ангиров, Янгиров)

ЗИАНГУЛ баш. —зиан + гул

32

ЕЙӘНСУРА баш. — ейән + сура (улан, ир бала; батыр, ҡыйыу, дуҫ). Зианчура районының ата­маһы ошо исемгә ҡайтып ҡа­ла

ЗИАНСУРА баш. — зиан внук, племянник + сура мальчик, сын; герой, молодец; друг (название Зианчуринского района восхо-дит к этому имени)

Ж

ЖӘҮИТ ғәр. — мәңгелек ЖӘҮӘТ ғәр. — мәңгелек

ДЖАВИТЦЖАВИТ ар. — вечный ДЖАВАТЦЖАВАТ ар.—вечный

ЗАҒАФРАН ғәр.—сәскә атама­һынан

ЗАҒАФУРАН ғәр. — сәскә атама­һынан

ЗАДА фарс. — ир бала, батша улы, аҡһөйәк (ир-ат һәм ҡа­тын-ҡыҙ исемдәренә лә ҡушы­лып йөрөй: Гөлзада, Әхмәтза­да һ. б.)

ЗАИМ ғәр. — башлыҡ; етәксе. Заимов фамилияһы бар

ЗАЙЛАЛ ғәр. — бөйөклөк (сино­нимы: Ялал, Йәләл)

ЗАКАРИА (бор. йәһ.) ғәр.— ис­тәге

ЗАКИР ғәр. — иҫкә алыусы

ЗАКИРЙӘН ғәр., фарс. — иҫкә

алыусы+ йән ЗАҠУАН ғәр. — зирәк, үткер

ЗАМАН ғәр.—заман, дәүер, осор; замана кешеһе

ЗАМИР неол., ғәр. — йөрәк, выж­дан

ЗАМИР неол. — «за мир» һүҙҙә­ренән

ЗАРИМҢЗАРЕМ фарс. — зарығып һорап алған

ЗАРИП ғәр. — ҡупшы, телгә оҫ­та

ЗАРИФ ғәр. — ҡупшы, телгә оҫта

ЗАРИФЙӘН ғәр., фарс—зариф + йән

ЗАҺИҘУЛЛА ғәр.— суфый

ЗАҺИР ғәр. — 1). яҡты нур сә­сеүсе, бик матур; 2) ярҙамсы, булышсы

ЗАҺИТ ғәр. — суфый; изге, тый­наҡ

ЗАГАФРАН ар — шафран ЗАГАФУРАН ар. — шафран

ЗАДА перс.—сын; царевич; знат-ного происхождения (является компонентом мужских и жен-ских имен: Гульзада, Ахметза­да и пр.)

ЗАИМ ар. — глава, руководитель, Образована фамилия Заимов

ЗАЙЛАЛ ар. — величественный (восходит к имени Ялиль)

ЗАКАРИЯ (др. евр.) ар. — памят-ный

ЗАКИР ар. — воспоминание; по-минающий

ЗАКИРЬЯН ар., перс.—закир по-минающий+ян душа

ЗАКУАН ар. — смышленый, сме-лый

ЗАМАН ар. — время, эпоха; со-временный человек

ЗАМИР неол., ар. — сердце, со-весть

ЗАМИР неол. — от слов «за мир»

ЗАРИМҢЗАРЕМ перс. — желан-

ный, долгожданный ЗАРИП ар. — изящнып, остроум-

ный ЗАРИФ ар. — изящный, остроум-

ный ЗАРИФЪЯН ар., перс. — зариф+

ян ЗАГИДУЛЛА ар.— аскет ЗАГИР ар. — 1) блестящий, яр-

кий, прекрасный; 2) помощник,

покровитель ЗАГИТ ар. — аскет; скромный,

ҫвятой.

2 Заказ 122

33

ЗАҺРЕТДИН ғәр.—заһри+дин

ЗАҺРИ ғәр. — нур һибеүсе; күре­неп торған

ЗАЯН ғәр. — үкенесле (Заянов фамилияһы бар)

ЗЕКЕР ғәр.—истәге нәмә; иҫтә­лек

ЗЕКЕРИӘ ғәр. — истәге, иҫтә тор­ған; иҫтәлек

ЗЕКЕРЙӘ ғәр. — иҫтә торған; иҫ­тәлек

ЗИАДАТ ғәр.—үҫкән, үрләгән

ЗИАҘАТ ғәр. — үҫкән, үрләгән

ЗИАФАТ ғәр. — ҡунаҡ, һый ЗИННУР ғәр.—нурлы

ЗИННӘТ ғәр. — биҙәк ЗИННӘТУЛЛА ғәр. — зиннәт+ алла; алла биҙәге

ЗИНФИР неол. — «Земфира»нан ҡыҫҡартылған

ЗИҺАТ ғәр. — тотанаҡлы, тый­наҡлы ЗӨБӘЙ ғәр. — иң һәйбәт ЗӨБӘЙҘУЛЛА ғәр.— иң һәйбәт

ЗӨБӘИЕРЦЗӨБӘИР ғәр. — көслө,

аҡыллы ЗӨБӘЙТ ғәр. — иң һәйбәт ЗӨЛҠӘРНӘЙ ғәр.—ҡуш мөгөҙ­лө (Александр Македонскищың ҡушаматынан) ЗӨЛФӘҠӘР ғәр. — киҫеүсе, са­быусы (Ғәли хәлифтең леген­дар ҡылысының исеменән) ЗӨЛФӘР фарс. — матур сәсле;

дәртле ЗӨЛФӘТ фарс. — бөҙрә сәсле;

дәртле ЗӨФӘР ғәр.—еңеүсе ЗЫЯ гәр.—нур, яҡтылыҡ ЗЫЯЗИТДИН'ғәр.— дин нуры

ЗЫЯИТДИН гәр.—дин нуры

ЗЫЯҠАЙ ғәр., баш.— Зыя исе-

менен иркәләү формаһы ЗӘБИБ ғәр. — йөҙөм; матур ЗӘБИҘУЛЛА ғәр. — башлыҡ ЗӘБИР фарс. — көслө, ныҡ, аҡыл­лы

34

ЗАГРЕТДИН ар.— загри сияю-

щий+дин религия ЗАГРИ ар. — сияющий, лучезар-

ный; очевидный ЗАЯН ар. — прискорбпый, досад-

ный (образована фамилия Зая­нов) ЗИКИР ар. — память, воспомина-

ние, упоминание ЗАКАРИЯ ар. — воспоминание;

память ЗАКАРИЯ ар.—воспоминание;

память ЗИЯДАТ ар. — растущий, подни-

мающийся ЗИЯДАТ ар. — растущий, подни-

мающийся ЗИАФАТ ар. — гость; угощение ЗИННУР ар. — лучезарный, лу-

чистый ЗИННАТ ар. — украшение ЗИННАТУЛЛА ар.— зиннат ук-

рашение+улла бог; украшение

бога ЗИНФИР неол. — сокращенная

форма женского имени Земфи­ра ЗИГАТ ар. — выдержанный, сдер-

жанный, послушный ЗУБАЙ ар. — самый лүчший ЗУБАЙДУЛЛА ар.—самый луч-

ший ЗУБАИР ар. — сильный, умный

ЗУБАИТ ар. — самый лучший ЗУЛЬКАРНАЙ ар. — двурогий

(прозвище Александра Македон-

ского) ЗУЛЬФАКАР ар.—колющий, рас-

секагощий (от названия летен-

дарного меча халифа Али) ЗУЛЬФАР перс-—несравненные

локоны; темпераментный ЗУЛЬФАТ перс.—кудри, локоны

любимого; темпераментный ЗУФАР ар. — победитель ЗИЯ ар.—свет, сиянье ЗИЯЗИТДИН ар. —луч, свет ре-

лигии ЗИЯИТДИН ар.—луч, свет ре-

лигии ЗИЯКАЙ ар., баш.—ласкатель-

ная форма имени Зия) ЗАБИБ ар. — изгом; красивый ЗАБИДУЛЛА ар. — руководитель ЗАБИР перс. — твердый, сильный,

умный

ЗӘБИХ ғәр.—ҡорбан

ЗӘҒӘФРАН ғәр. — сәскә исеме­нән

ЗӘҒФРАН ғәр.— ҡара: Зәғэ-фран

ЗӘИТ ғәр. — үҫеүсе, артыусы

ЗӘЙНЕТДИН ғәр. — биҙәк; дин биҙәге

ЗӘЙНИ ғәр.— биҙәк

ЗӘЙНУЛЛА ғәр. — алла биҙәге; алланың яратҡаны

ЗӘИТҮН ғәр. — көньяҡта үҫкән мәңге йәшел ағас атамаһынан

ЗӘКИ ғәр.—саф, зирәк ЗӘКИР ғәр. — иҫкә алыусы

ЗӘКИРЙӘН ғәр. фарс. — иҫкә

алыусы кеше ЗӘКӘРИӘ (бор. йәһ.) ғәр. — иҫтә

ҡалған; иҫтәлек

ИБНЕ ғәр. — «улы» мәғәнәһендә исем компоненты булып йөрө­гән

ИБНЕИСЛАМ ғәр.— ибне + ислам; исламдың улы

ИБНЕӘМИН ғәр. — ибне+әмии; Әминдең улы

ИБРАЙ ғәр. — Ибраһим исеменән ҡыҫҡартылған

ИБРАҺИМ (бор. йәһ.) ғәр.—ха­лыҡтар атаһы (Библиялағы Авраам, Абраһам исеменән үҙ­гәртелгән)

ИБӘТ ғәр. — бүләк; (һибәт исе­менән ҡыҫҡартылған)

ИБӘТУЛЛА ғәр. — Ибәт + улла; алла бүләге

ИГЕБАЙ бор. баш. — иге, яҡ­шы + бай (ир-ат исеме ялғауы)

ИГЕЛЕК бор. баш. — яҡшылыҡ (Игликов фамилияһы бар)

ИГЕҘӘК баш. — игеҙ тыуған ба­лаларҙың береһенә ҡушылған исем

ИҒДӘҮЛӘТ баш., ғәр. — иге+-дәүләт; яҡшы дәүләт

ИҘЕЛ баш. — 1) йылға, ҙур йыл­ға; 2) Иҙел йылғаһы буйында

2*

ЗАБИХ ар.—жертва ЗАГАФРАН ар. —шафран

ЗАГФРАН ар. — то же, что и За­гафран ЗАИТ ар. — возрастающий ЗАЙНИТДИН ар. — украшение

ЗАЙНИ ар. — украшение ЗАЙНУЛЛА ар.—заин украше-

«ие+улла бог; любимец бога ЗАЙТУН ар. — олеандр (назва-

ние южного вечнозеленого де-

рева) ЗАКИ ар.—чистый, одаренный ЗАКИР ар.—вспоминающий; со-

знание, разум ЗАКИРЪЯН ар., перс. — закир

вспоминающий-\-ш душа ЗАКАРИЯ (ДР- евр.) ар. — остав-

шийся в памяти; воспоминание

И

ИБН...||ИБНИ...ар. — в значении сын, м а л ь ч н к употребляет-ся именным компонентом

ИБНИСЛАМ ар. — ибн + ислам; сын ислама

ИБНИАМИН ар. — ибн. + амин; сын Амина

ИБРАЙ ар. — сокращенная форма имени Ибрагим

ИБРАГИМ (др. евр.) ар. — отең народов (арабская форма биб-лейского имени Авраам, Абра-

хам)

ИБАТ ар.—дар, подарок (вос-ходит к имени Хибат)

ИБАТУЛЛА ар.— дар бога

ИГИБАЙ др. баш.—иги хоро-шик+бай (аффикс мужских имен)

ИГИЛИК др. баш.—добро, доб-рота, доброе дело, милссть, бла-годеяние (образована фамилия Игликов)

ИГИЗАК баш. — близнецы (по древнему обычаю, такое имя давали одному из близнецов)

ИГДАВЛЕТ баш., ар. — иги хо-роший, (Зобрьш+давлет состоя-ние, богатство

ИДЕЛЬ баш. — 1) река, большая река; 2) имя образовано от наз-

тыуғанын билдәләп ҡушылған исем (боронғо йола буйынса, бала ҡайҙа тыуһа, шул ерҙең, һыуҙың атамаһын исем итеп ҡушҡандар) ИҘЕЛБАЙ баш. — иҙел + бай ИҘЕЛБӘК баш. — иҙел+бәк ИҘЕЛҒУЖА баш., фарс. — иҙел

хужаһы ИҘЕЛСАБИ баш. — иҙел+саби (ырыу атамаһы)

ИҘРИС ғәр. — өйрәнеүсе, уҡыусы

ИЗГЕ фарс. — яҡшылыҡ, изгелек; Изгин фамилияһы яһалған

ИЗГЕ ғәр. — хөрмәт

ИЗАХ ғәр. — аңлатыу, асыҡлау

ИҠБАЛ ғәр. — бәхет, уңыш ИҠСАН ғәр. — изгелек ИЛБАЙ баш. — ил + бай

ИЛБАҠТЫ баш. — ил + баҡты; илен һаҡлаусы

ИЛБАР баш. — иле бар

ИЛБАРИС баш., ғәр. — ил + ба-рис (алдан күреүсән, аҡыллы; иленең аҡыллыһы)

ИЛБАТЫР баш. — иленең батыры

ИЛБУЛ баш.—ил + бул (ил бу­лып, күбәйеп кит, тигән теләкте белдергән). Илбулов фамилия­һы бар

ИЛБӘК баш. — ил ағаһы, ил ху­жаһы

ИЛГИЗ баш., фарс. — ил гиҙеү­се

ИЛГИЗӘР баш., фарс. — сәйәхәт­се, ил гиҙеүсе

ИЛҒУЖА баш., фарс. — иленең хужаһы

ИЛДАР баш., фарс. — ил+дар;

ил хужаһы, илен һөйәүсе ИЛДАРХАН баш. — ил башлығы,

хужаһы ИЛДУС неол., баш., фарс. — илен

һөйөүсе, илен һаҡлаусы ИЛЕМБӘТ баш., ғәр. — ил+өм-

мәт; ил халҡы; бөтә халыҡ

вания реки Агидель (по древ-нему обычаю, ребенку давали имя по названшо местности, где он родился)

ИДЕЛЬБАЙ баш. — идель + бай

ИДЕЛЬБЕК баш. — идель4- бек

ИДЕЛЬГУЖА баш., перс. — идель река+гужа хозяин; хозяин реки

ИДЕЛЬСАБИ баш.— идель ре-ка+саби (название башкирско-го рода)

ИДРИС ар. — ученик, обучаю-щийся

ИЗГИ перс.—добро, доброта, ми-лость; образована фамилия Из­гин

ИЗГИ ар.—почтение

ИЗАХ ар. — разъясненне, объяс-нение

ИКБАЛ ар.—счастье, удача

ИКСАН ар. — доброта, милость

ИЛЬБАЙ баш. — иль страна, ро­дина + бай богатый

ИЛЬБАКТИ баш. — иль родина+ бакти защищал; защитник ро-дины

ИЛЬБАР баш. — иль родина+бар есть

ИЛЬБАРИС баш., ар. — иль стра­на, родина + барис предвестник; умный, мудрый

ИЛЬБАТЫР баш. — иль родина + батыр герой; герой своей стра-ны

ИЛЬБУЛ баш. — иль строяа+бул будь (выражает пожеланне, чтобы детей стало много). Об­разована фамилия Ильбулов

ИЛЬБЕК баш.—хозяин своей страны

ИЛЬГИЗ баш., перс. — иль стра-«а+гиз путешествуй; путешест-венник

ИЛЬГИЗАР баш., перс.—путеше-ственник

ИЛЬГУЖА баш., перс. — иль гтра-яа+гужа хозяин; хозяин своей страны

ИЛЬДАР баш., перс.— илЫ-дар; хозяин своей страны, патриот

ИЛЬДАРХАН баш.—хозяин сво­ей страны

ИЛЬДУС неол., баш., перс. — друг напода, патриот

ИЛЕМБЕТ баш., ар. — иль етра-ка + уммет народ

36

ИЛЕШ баш. — ил+иш; иленә иш (Илеш районы, Илишев фами­лияһы бар)

ИЛЙӘН баш., фарс. — илден, ха­лыҡтың йәне

ИЛКӘЙ баш.— ил һүҙенән (ир-кәләү формаһында)

ИЛМОРАТ баш., ғәр. — ил+морат

ИЛМЫРҘА баш., фарс. — ил+ мырҙа

ИЛНАЗ неол., баш., фарс.—ил­дең наҙлыһы, иркә улы

ИЛНАЗАР баш., ғәр. — ил+на-зар (уй, ҡараш, иғтибар). Ил-назаров фамилияһы бар.

ИЛНАР неол., баш. — халыҡтың танылған, данлы кешеһе

ИЛНУР неол., баш., ғәр. — ил ну­ры

ИЛОСТАН баш., фарс.— ил+ос-тан (эйәлек ялғауы)

ИЛСЕБАЙ баш. — илсеЧ- бай;

илен һаҡлаусы

ИЛСЕҒОЛ баш. — илсе+ҡол

ИЛСЕКӘЙ баш. — илсе+кәй (ир-кәләү формаһындағы исем)

ИЛСЕН баш. — иле бар, иле бул­ған

ИЛСЕНБӘТ баш., ғәр.— илен һөйгән халыҡ

ИЛСӨЙӘР баш. — илен һөйәр,

илен һөйгән ИЛСУН баш.— иле бар

ИЛСУР баш. — ил батыры, ил

дуҫы; ил башлығы ИЛСУРА баш.— ил батыры, ил

башлығы

11ЛТИМЕР баш. — ил+тимер

ИЛТУҒАН баш.—ил+туған-; ил улы

ИЛФАТ ғәр.—дуҫлыҡ, берҙәм­лек

ИЛҺАМ ғәр.—дәрт, теләк; ил­һам

ИЛИШ баш. — иль страна+иш друг, товарищ (отсюда назва-ние района и фамилия Или­шев)

ИЛЬЯН баш., перс.—душа наро-да, патриот

ИЛЬКАЙ баш. — иль страна, ро-дина+кап (уменьш.-ласк. аф­фикс)

ИЛЬМУРАТ баш., ар. — иль роди­на, сграяа+мурат цель, жела-ние

ИЛЬМУРЗА баш., перс. — иль страна+мурза брат

ИЛЬНАЗ неол., баш., перс. — иль+ наз; любимец родины

ИЛЬНАЗАР баш., ар.—иль стра­на + назар мысль, взгляд, вни-мание; образована фамилия Ильназаров

ИЛЬНАР неол., баш. — избранник, гордость народа

ИЛЬНУР неол., баш., ар. — свет, луч, сияние страны

ИЛУСТАН баш., перс. — иль стра-на+стан (аффикс принадлежно-сти)

ИЛЬСИБАЙ баш. — ильси посол, посланник+бай; поборник мира и спокойствия

ИЛЬСИГУЛ баш.— ильси посол+ гул (компонент мужских имен)

ИЛЬСИКАЙ баш. — ильси по-сод-ңсай (уменьш.-ласк. аф­фикс)

ИЛЬСИН баш. — имеющий роди-ну

ИЛЬСИНБЕТ баш., ар. — народ, любящий свою родину, патри­от

ИЛЬСЕЯР баш. — любящий свою родину, патриот

ИЛЬСУН баш. — имеющий роди­ну

ИЛЬСУР баш.— иль страна+су-ра герой, друг; сын; правитель

ИЛЬСУРА ба1К. — герой, отваж-ный сын своеа родины; прави­тель

ИЛЬТИМИР баш. — иль страна-т тимир железо

ИЛЬТУГАН баш.—сын своей ро­дины

ИЛЬФАТ ар. — дружба, сплочен-ность

ИЛЬГАМ ар. — вдохновение

37

ИЛҺӨЙӘР баш. — илен һөйәр

ИЛШАТ баш.—ил + шат (баш­лыҡ) ; ил башлығы

ИЛЬЯС (бор. йәһ.) ғәр. — бик ныҡ, еңелмәҫ

ИМАЙ ғәр. — хеҙмәтсе; алда то­роусы (Ғимай йәки Имам исем­ләренән ҡыҫҡартылған)

ИМАМ гәр. — 1) етәксе, башлыҡ; 2) дин әһеле (ҡайһы бер мо­солман илдәрендә); 3) фән әл­кәһендә дәрәжәле ғалим

ИМАМҒОЛ ғәр., баш. — имам + ғол

ИМАМЕТДИН ғәр. — диндең өй­рәтеүсеһе, дин башлығы

ИМАН ғәр.—ышаныс, инаныс

ИМАНАЙ ғәр., баш. — иман + ай (өндәшеүҙе белдергән ялғау)

ИМАНБАЙ ғәр., баш. — иманҢ-бай

ИМАНҒОЛ ғәр., баш. — иман + ғол

ИМАШ ғәр. — «Имаметдин»дән ҡыҫҡартылған

ИМӘН баш. — имән ағасы атама­һынан (имән һымаҡ ныҡ бул­һын тигән теләк әйтелгән)

ИМӘНБАЙ баш. — имән + бай

ИМӘНБӘК баш. — имән + бәк

ИМӘНҒОЛ баш.—имән + ғол ИНСАФ ғәр. — инсафлы, саф

ИНСЕҒОЛ баш. — инселәнгән, ал­дан билдәләнгән бала

ИНСУР баш.—ҡара: Илсур ИНШАР неол., ғәр. — инҡила­бы шәреҡ («көнсығыш револю­цияһы» тигән һүҙҙәрҙән ҡыҫҡар­тып яһалған яңы исем. — Сат­таров, 91-се б.) ИРАЛИ баш., ғәр. — батыр ир

ИРАН баш. — ил, халыҡ исеме­нән

ИРАМАН баш., ғәр. — ир + аман (иҫән)

ИРБАЙ баш. — ир + бай; ир ба­ла ИРБУЛ баш. — батыр бул

38

ИЛЬСЕЯР баш. — любящий ро-

дину, патриот ИЛЬШАТ .баш. — иль -.страна +

шат глава, вождь; вождь стра-

ны ИЛЬЯС (др. евр.) ар. — крепкий,

непобедимый ИМАЙ ар. — служитель, служа-

щий (усеченная форма имени

Гимай или Имам) ИМАМ ар. — 1) предводнтель,

вождь; 2) духовное лнцо (в не-

которых мусульманских стра-

нах); 3) авторитет в науке,

ученый со званием ИМАМГУЛ ар., баш.—имам +

гул ИМАМИТДИН ар. — распростра-

нитель религии, глава религии ИМАН ар. — вера, убеждение ИМАНАЙ ар., баш. — иман ве-

ра+ай (звательный аффикс) ИМАНБАЙ ар., баш. — иман +

бай ИМАНГУЛ ар., баш. — иман +

гул ИМАШ ар. — (усеченная форма

имени Имамитдин) ИМАН баш. — дуб (пожеланне

родителей, чтобы ребенок был

крепким, как дуб) ИМАНБАЙ баш.— иман + бай ИМАНБЕК баш.— имән дуб +

бек крепкий ИМАНГУЛ баш. — иман+гул ИНСАФ ар. — совестливый, воспн-

танный, честный ИНСИГУЛ баш. — инсе завеща-

ние+гул (компонент мужских

имен) ИНСУР баш. — то же, что Илсур ИНШАР неол., ар. — революция

Востока (образовано путем со-

кращения слов инкилаби рево-

люция+тарш Восток. — Сатта­ров, стр. 91) ИРАЛИ баш., ар. — смелый, от-

важный мужчина ИРАН баш. — от названия наро-

да, страны ИРАМАН баш., ар. — ир мужчи­на, герой, молодец+аман жи-

вой, здоровый, благополучный ИРБАЙ баш. — ир мужчина+

бай ИРБУЛ баш. — будь отважным

ИРБУЛАТ баш., фарс. — ир + бу-

лат; батыр ир ИРҒӘЗИ баш., ғәр. — ир + ғәзи

(көрәшеүсе) ИРҒУЖА баш., фарс.—ир + ғужа ИРҒӘЛИ баш., ғәр. — ир + ғәли

ИРЕК баш. — ирек, азатлыҡ ИРЙЕГЕТ баш.—шәп егет, ба­тыр ИРКӘБАЙ баш. — иркә малай

ИРМӘК баш. — күңел йыуатҡыс; көтөп алған бала

ИРНАЗАР баш., ғәр. — ир + назар

ИРНУР баш., ғәр.—ир + нур

ИРСАЙ санскр. — ҡара: Ырсай ИРТУҒАН баш. — ир + туған

ИРШАТ баш.— батыр, ҡыйыу

ИРШАТ ғәр. — юл күрһәтеүсе, башлыҡ

ИРӘЛЕ баш., ғәр. — ир + ғәли

ИРӘНДЕК баш.—тау атамаһы­нан (борон бала ҡайҙа тыуһа, шул ерҙең атамаһын балаға исем итеп ҡушыу йолаһы бул­ған)

ИСКӘНДӘР ғәр.— батыр, ғәй­рәтле, кешеләрҙе яҡлаусы; (Ис­кәндәр — Александр исеменең ғәрәпсә әйтелеш формаһы. Алек­сандр Македонскийҙы көнсығыш халыҡтары Искәндәр Зөлҡәр-нәйн — «Ҡушмөгөҙлө Искәндәр» тип йөрөткәндәр)

ИСҠУЖА баш., фарс. — иш, ип-тәшЧ-хужа (Исҡужин фамилия­һы, Исҡужа тигән ауыл атамаһы бар)

ИСЛАМ ғәр. — мосолман; дин атамаһы

ИСЛАМБАЙ ғәр., баш.—ислам+ бай

ИСЛАМҒОЛ ғәр, баш.—ислам + ғол

ИСЛАМҒӘЗИ ғәр. — ислам + ғәзи

ИСЛАМҒӘЛИ ғәр(: — ислам + ғә­ли

ИСМАҠ фарс. — йомарт (Смакоз

ИРБУЛАТ баш, перс.— ир + бу­лат

ИРГАЗИ баш, ар. — ир мужчи-яа+гази борец

ИРГУЖА баш, перс.—ир+гужа

ИРГАЛИ баш, ар. — ир мужчи-яа+гали великий

ИРЕК баш.—свобода

ИРЗИГИТ баш. — храбрец, сме-лый джигит

ИРКАБАЙ баш. — ирка люби-мец+бш (компонент мужских имен)

ИРМЯК баш. — забавляющий,

развлекающий; забава; люби-мый ребенок

ИРНАЗАР баш, ар. — ир муж-<шна+назар взгляд, взор; вни-мание

ИРНУР баш, ар.— ир мужчина+ нур свет, луч

ИРСАЙ санскр. — см. Ырсай

ИРТУГАН баш.— ир мужчина + туган родня, родственник

ИРШАТ баш. — смелый, реши-тельный

ИРШАТ ар. — предводитель,

вождь

ИРАЛИ баш, ар. — ир+гали

ИРЕНДЫК баш.—от названия горы Ирендык (встарь детям давали имена по названию ме-стности, рек, гор и пр, где они родились)

ИСКАНДАР ар. — смелый, бес-страшный, покровитель (Искан­дар — арабская форма имени Александр. Восточные народы Александра Македонского на-зывали Искандар Зулькарнайн— «двурогий Искандар»)

ИСКУЖА баш, перс. — иш друг, товаршц+кужа хозяин (сохра-нилось в фамилии Искужин и в названии деревни Искужа)

ИСЛАМ ар. — мусульманин (яаз-вание религии)

ИСЛАМБАЙ ар, баш. — ислам + бай

ИСЛАМГУЛ ар, баш.—ислам +

гул ИСЛАМГАЗИ ар. — ислам + гази ИСЛАМГАЛИ ар.—ислам+гали

ИСМАК перс. — щедрый (известны

39

фамилияһы, Смак ауыл исеме һаҡланған)

ИСМӘҒИЛ ғәр. — һорай, теләп алған

ИСМӘҒӘЗӘМ ғәр. — исеме Әғзәм (бөйөк, оло)

ИСМӘҒӘЛӘМ ғәр.—исеме Әғ­ләм (белемле)

ИСРАФИЛ ғәр. — көрәшсе, һу­ғышсан

ИСТӘК бор. баш., — башҡорт; ҡа­ра: Иштәкбай (Истәков фами­лияһы бар)

ИСХАҠ ғәр. — көлөү һүҙенән (Исаак исеме менән бер тамыр)

ИСӘКӘЙ баш. — иҫә н һүҙенең иркәлэү формаһынан. Исәкәев фамилияһы бар

ИҪӘН баш. — иҫән-һау (Иҫәнов фамилияһы бар)

ИҪӘНАМАН баш., ғәр.—иҫән­аман; иҫән-һау (Иҫәнаманов фамилияһы бар)

ИҪӘНБАЙ баш. — иҫән; һау

ИҪӘНБИРҘЕ баш. — иҫэн + бирҙе; Иҫәнбирҙин фамилияһы яһал­ған

ИҪӘНБУЛАТ баш., фарс—иҫән + булат

ИҪӘНБӘК баш. — иҫән + бәк

ИҪӘНБӘТ баш., ғәр. — иҫән + өм­мәт (халыҡ, милләт)

ИҪӘНГИЛДЕ баш. — иҫән + килде

ИҪӘНҒОЛ баш. — иҫән+ҡол ИҪӘНҒУЖА баш., фарс—иҫән+

хужа ИҪӘНҒӘЛИ баш., ғәр. — иҫән +

ғәли ИҪӘНМОРАТ баш., ғәр.—иҫән +

морат ИҪӘНДӘҮЛӘТ баш., ғәр. —

иҫән+дәүләт (Иҫәндәүлатов

фамилияһы бар) ИҪӘНСУРА баш. — иҫән + сура

(батыр, улан, ир бала); Иҫән­сурин фамилияһы бар

ИҪӘНТАЙ баш., монг. — иҫән+ тай (барлыҡ ялғауы); иҫәнлеге бар, сәләмәт; Иҫәнтаев фами­лияһы бар

ИҪӘНЪЮЛ баш. — иҫән+юл

фамилия Смаков и название деревни Смаково) ИСМАГИЛ ар. — желанный

ИСМАГАЗАМ ар. — велпкий, ве-

личавый ИСМАГАЛАМ ар. — образован-

пый ИСРАФИЛ ар. — борец; боевитый

ИСТЯК др. ' баш.— башкпр; см. Иштякбай (образована фами­лия Истяков)

ИСХАК ар. — смех (связано с древней легендой, восходит к именн Исаак)

ИСЯКАЙ баш.—от ласкательной формы слова исян — живой, здоровый. Образована фамилия Исякаев

ИСЯН баш. — живой, здоровый (образована фамилия Исянов)

ИСЯНАМАН баш., ар.—живой, здоровый (образована фамилия Исянаманов)

ИСЯНБАЙ баш.—живой, здоро­вый

ИСЯНБИРДИ баш. — исән жи­вой, здоровый4-бирди дал. Об­разована фамилия Исянбирдин

ИСЯНБУЛАТ баш., перс.— исян + булат

ИСЯНБЕК баш.—исян + бек

ИСЯНБЕТ баш., ар. — исян + бет; благополучие народа

ИСЯНГИЛЬДИ баш. — исян жи­вой, здоровый 4-гильди пришел

ИСЯНГУЛ баш. — исян + гул

ИСЯНГУЖА баш., перс. — исян жавой+тужа хозяин

ИСЯНГАЛИ баш., ар. — исян жи­вой-)-гали великий, величавый

ИСЯНМУРАТ баш., ар. — исян живоы + мурат окелание, цель

ИСЯНДАВЛЕТ баш., ар.—исян живой, благополучный+давйет государство

ИСЯНСУРА баш. — исян живой, здоровый + сура сын; герой, мо­лодец; образована фамилия Исянсурин

ИСЯНТАЙ баш., монг. — исян здоровый, благополучный+тан (аффикс наличия). Образована фамилия Исянтаев

ИСЯНЪЮЛ баш. — исян живой, благополучный+юл путь, дорога

40

ИСӘРГӘП бор. баш. — йәлләп (Исәргэпов фамилияһы бар)

ИХСАН ғәр. — изгелек, яҡшылыҡ

ИШБАЙ баш. — иш иптәш + бай (и ш һүҙе «атаһына иш, ип­тәш булһын» тигән теләкте бел­дерә; ир-ат, ҡатын-ҡыҙ исем­дәренә ҡушыла)

ИШБИРҘЕ баш. — иш + бирҙе

ИШБУЛАТ баш., ғәр., фарс.—

иш + булат

ИШБУЛДЫ баш.—иш (иптәш) + булды

ИШҒӘЛИ баш., ғәр. — бөйөк, ҡә­ҙерле дуҫ, иптәш

ИШДӘҮЛӘТ баш., ғәр. — иш+

дәүләт ИШЕМ баш.—дуҫым, иптәшем

11ШЕМБАЙ баш. — ишем + бай (Ишембай тигән ауыл, ҡала исемдәре, Ишембаев фамилия­һы бар)

ИШЕМБӘТ баш., ғәр. — ишем + бәт (өммәт, халыҡ)

ИШЕМҒОЛ баш. — ншем + ҡол

ИШЕМҒУЖА баш., фарс.— ишем + ғужа

ИШЕМЪЯР баш., фарс. — иш, ип­тәш ИШЙЕГЕТ баш. — иш + егет

ИШЙӘР баш., фарс.—иш+йәр; дуҫ, иптәш (Ишйәров фамилия-ь: ::.:

ИШКЕНӘ баш.—иш + кенә (ир-кәләү ялғауы). Ишкинин фами­лияһы яһалған

ИШКИЛДЕ баш. — иш (иптәш) + килде; Ишкилдин фамилияһы бар

ИШКӘЙ баш. — иш + кәй (иркә-ләү формаһындағы исем)

ИШҠОЛ баш.— иш+ҡол (Иш­ҡол тигән ауыл исеме, Ишҡо-лов фамилияһы бар)

ИШҠӘЛЕ баш., ғәр. — иш + ҡәле (ғәле)

ИСАРГАП др. баш. — сожалея (сохранилось в фамилии Исар-гапов)

ИХСАН ар. — благородство, бла-годеяние

ИШБАЙ баш. — иш товарищ, друг + бая (выражает пожела-ние родителей, чтобы он стал им опорой, помощником)

ИШБИРДИ баш.— иш друг, по-мощник+бнр&п дал

Р1ШБУЛАТ баш., ар., перс. — иш друг + булат сталь высшего сор-та

ИШБУЛДЫ баш. — появился

друг, товарищ

ИШГАЛИ баш., ар. — иш друг, товарищ+талп великий, ееличе-ственный

ИШДАВЛЕТ баш., ар.— иш друг+давлет богатство

ИШИМ баш.—друг мой, това­рищ мой

ИШИМБАЙ баш. — ишим + бай (от имени Ишимбай образованы названия. населенных пунктов и фамилия Ишимбаев)

ИШИМБЕТ баш., ар,—друг на-рода

ИШИМГУЛ баш.—ишим друг, товарищ+гул (компонент муж-ских имен)

ИШИМГУЖА баш., перс. — ишим друг, товарищ + гужа хозяин, мужчина

ИШИМЪЯР баш., перс.—друг, товарищ

ИШЗИГИТ баш.— друг, товарищ, напарник

ИШЪЯР баш., перс. — иш+яр; друг, товарищ (сохранилась фа­милия Ишъяров)

ИШКИНА баш. — иш друг, това­рищ напарник+үлта (уменьш. ласк. аффикс)

ИШКИЛЬДИ баш. — иш друг, то-еариц+кильди пришел; образо-вана фамилия Ишкильдин

ИШКАЙ баш. — иш+кай (аф­фикс ласкательности)

ИШКУЛ баш.—иш + кул (ком­понент мужских имен); сохра­нилось в названии деревни Иш-кулово и в фамилии Ишкулов

ИШКАЛИ баш., ар.—то же, что Ишгали

41

ИШҠУЖА баш., фарс.—иш + ҡу­жа

ИШҠЫУАТ баш., ғәр. — иш + ҡыуат (ҡеүәт, көс). Ишкыуа­тов фамилияһы бар

ИШМЕЯР баш., фарс. — ишем (иптәш, дуҫ) + яр (иптәш)

ИШМОРАТ баш., ғәр., — иш + мо-рат; теләп алған иш, иптәш

ИШМӨХӘМӘТ баш., ғәр. —.иш + мөхәмәт; маҡтаулы, шәп дуҫ

ИШМУЛЛА баш., ғәр. — иш + мулла; уҡымышлы дуҫ, иптәш

ИШМӘТ баш., ғәр. — «Ишмөхә­мәттән ҡыҫҡартылған ИШМЫРҘА баш., фарс. — иш+

мырҙа; Ишмурзин фамилияһы

яһалған ИШНИЯЗ баш., фарс. — иш + ии-

яз (буләк) ИШНИЯР баш., фарс. — иш (дуҫ,

иптәш) + яр (дуҫ, иптәш) ИШСУРА баш.— иш + сура (Иш-

сурин, Исчурин фамилиялары

бар) ИШТИМЕР баш. — иш + тимер;

тимер һымаҡ ныҡ

ИШТУҒАН баш. — иш+туған; иш, иптәш булып тыуған

ИШТӘКБАЙ баш. — иштәк (баш­ҡорт) + бай (борон заман ҡа­ҙаҡтар башҡорттарҙы иштә к, истәк тип йөрөткән); Иштә-ков фамилияһы бар

ИШКУЖА баш., перс. — иш + ку­жа; то же, что Искужа

ИШКУВАТ баш., ар.—иш + куват сила, могущество (образована фамилия Ишкуватов)

ИШМИЯР баш., перс. — ишми друг, товаршц+яр друг, това-рищ

ИШМУРАТ баш., ар. — иш друг+ мурат окелание, цель; желан-ный друг

ИШМУХАМЕТ баш., ар. — иш друг, товарищ+мухамет слав-ный, прославленный

ИШМУЛЛА баш., ар. — иш друг, товаршц+мулла образованный человек, господшт

ИШМАТ баш., ар. — сокращенная форма имени Ишмухамет

ИШМУРЗА баш., перс. — иш друг, товарищ + мурза царевич; брат; писарь

ИШНИЯЗ баш., перс. — иш друг, товарищ+япяз дар, подарок

ИШНИЯР баш., перс. — иш друг, товарищ + яр друг, товарищ

ИШСУРА баш.— иш + сура (об­разована фамилия Ишсурин, Исчурин)

ИШТИМИР баш. — иш друг, то-варищ+тимир железо (выра-жает пожелание, чтобы ребе-нок был крепким, как железо)

ИШТУГАН баш.— иш друг, то­варищ + туган родственник (воз-можно: тыуған — родился, по-явился)

ИШТЯКБАЙ баш. — иштяк баш-кир + бай (в прошлом казахн башкир называли иштяк, ис­тяк); сохранилась фамилия Иштяков

Й

ЙОРТБАҠ баш. — йорт+баҡ

йортто, илде һаҡлаһын тигән теләк менән ҡушылған боронғо исем; Йортбаҡов фамилияһы бар

ЙОРТБӘК баш.— йорт башлығы {Йортбәков фамилияһы бар)

ЙОСОПҢЙОСОФ ғәр.—өҫтәмә матур, бик шәп (Йосоп пәй-

ЮРТБАК баш. — юрт дом, стра-на, родина + бак защищай, ох-раняй (выражает пожелание, чтобы ребенок стал защитником своей родины); образована фа­милия Юртбаков

ЮРТБЕК баш.—глава рода, гла­ва народа, страны (образована фамилия Юртбеков)

ЮСУП ар. — приумноженный, кра-сивый, хороший (арабская фор-

42

ғәмбәр исеменән, сығышы Ио-сиф тигән боронғо йәһүт исе-:г::э барып тоташа, «йосоп һәм Зөләйха» легендаһына бәйле лә төрки халыҡтарҙа күп тарал­ған)

ЙОСОПЙӘН ғәр, фарс. - йо­соп + йән; матур, бик шәп бала

ПӨҘБАШ баш.—йөҙ башы, баш­лыҡ, етәксе (тарихи документ­тарҙа һаҡланған)

ПӨҘЙӘШӘР баш. — йөҙ + йәшәр (оҙон ғүмер теләп ҡушылған боронғо исем)

ЙӨҘЛӨБАЙ баш. — йөҙлөклө,

бөркәнсек менән тыуған балаға ҡушылған боронғо исем

ЙЫЛҠЫБАЙ баш. — йылҡы+ бай; 1) малы, йылҡыһы күп, бай; 2) йылҡы йылында тыу­ған (боронғо 12 йылдан торған мөсәл хисабында етенсе йыл­дың атамаһы)

ЙЫУАНЫС баш.—йыуаныс, шат­лыҡ

ЙЫУАШБАЙ баш. — йыуаш

(аҡыллы) + бай; аҡыллы бала,

ЙЫҺАНГИР фарс. — йыһанды

баш эйҙереүсе
ЙЫҺАНДАР фарс. — йыһан,

донъя башлығы

ЙЫҺАННУР фарс, ғәр. — йыһан нуры

ЙЫҺАНША фарс. — йыһан хужа­һы

ЙЫҺАТ ғәр. — 1) изге һуғыш; 2) тыйнаҡлы, тотанаҡлы

ПӘҒӘФӘР ғәр. — йәннәт шишмәһе ПӘҘГӘРЦИӘҘЕГӘР фарс.— иҫтә­лек, йәткәр, ҡомартҡы (борон­ғо йола буйынса, атаһы үлгәс тыуған балаға Бүләк, Мирас, Иәҙгәр, һәҙиә тигән исемдәр ҡушылған) ПӘКШӘМБӘТ фарс.—йәкшәмбе көн тыуған (Иәкшәмбәтов фа­милияһы бар)

ма древнееврейского имени про-рока Иосиф. Распространение данного имени у тюркских на-родов, возможно, связано с ле-гендой «Юсуф и Зулейха»)

ЮСУПЪЯН ар, перс. — юсуп кра-сивый+ян душа

ЮЗБАШ баш. — сотенный, началь­ник, главарь (это имя зафик-сировано в исторических доку-ментах)

ЮЗЬЯШАР баш. — юзь сто + яшар проживет (выражает по-желание долгих лет жизни)

ЮЗЛУБАЙ баш. — имена со сло-вом ю з л у, ю з — «с покрыва-лом» давалось детям, родив-шимся в рубашке

ЗИЛКИБАЙ баш. — зилки ло-шадь +бай богатый; богатый лошадьми; 1) издревле суще-ствовал обычай наречения де-тей названиями домашних жи-вотных; 2) родился в год ло-шади (название седьмого года в летоисчислении по двенадца-тилетнему животному циклу)

ЮАНЫС баш. — утешитель, успо-коитель

ЮАШБАЙ баш. — юаш кроткий, спокойный, умный+бай; умный, спокойный

ЗИГАНГИР перс. — зиган+гир; покоритель мира, властелин

ЗИГАНДАР перс. — зиган жизнь, вселенная, косжос+дар; влас­телин мира

ЗИГАННУР перс, ар. — зиган жизнь, мир, вселенная, космос+ нур свет, блеск, луч

ЗИГАНША перс. — зиган+ша; хо-зяин мира, властелин

ЗИГАТ ар. — 1) священная вой-на; 2) выдержанный, скромный

ЯГАФАР ар.— райский источник ЯДГАР перс. — память, реликвия (по старому обычаю ребенку в память отца, погибшего (умер-шего) до рождения ребенка, да-вали имена Мирас, Ядгар и пр.)

ЯКШИМБЕТ перс. — от слова якшамбе — воскресенье; ро­дился в воскресенье (образова-на фамилия Якшимбетов)

43

ЙӘЛИЛ ғәр. — бөйөк, оло, ҙур, хөрмәтле, шөһрәтле, атаҡлы

ЙӘЛӘЛ ғәр. — бөйөк, дан

ЙӘЛӘЛЕТДИН ғәр. — йәләл + дин; диндең бөйөк кешеһе

ЙӘМИЛ ғәр. — матур; һөйкөмлө

ЙӘМИН ғәр. — уң ҡул, ярҙамсы

ЙӘНАЛИ фарс, ғәр.—йән + ғәли (Йәналин фамилияһы бар)

ЙӘНБАҠТЫ фарс, баш. — йән + баҡты (был төр исемдәр оҙаҡ көтөп алынған балаға ҡушыл­ған). Йәнбактин фамилияһы яһалған

ЙӘНБИРҘЕ фарс, баш. — йән+ бирҙе; Йәнбирҙин фамилияһы яһалған

ЙӘНБУЛАТ фарс. — йән+ булат

ЙӘНБӘК фарс, баш.—йән + бәк

ЙӘНГИЛ фарс, баш. — йән+гил

(кил); Йәнгил тигән йылға,

ауыл исемдәре бар ЙӘНГИЛДЕ фарс, баш. —йән-Ь

килде ЙӘНГИР фарс.—йән+тир (тот,

ал). Йднгиров фамилияһы бар

ИӘНҒАЗЫЛ фарс, ғәр. — көрәш­се ЙӘНҒОЛ фарс, баш. — йән+ғол

ЙӘНҒӘЛИ фарс, ғәр. — йән + ғәли; батыр йәнле

ЙӘНЕКӘЙ фарс, баш.—йән + кәй (иркәлэү ялғауы)

ЙӘНЙЕГЕТ фарс, баш. — йән + егет; нескә, саф күңелле егет

ЙӘНМЫРҘА фарс. — йән + мырҙа

ЙӘНОҘАҠ фарс, баш. — йән + оҙаҡ (ғүмере оҙон, оҙаҡ бул­һын тигән теләк менән ҡушыл­ған исем)

ЙӘНСУРА фарс, баш. — йән +су­ра (батыр); батыр егет

ЙӘНТАҺИР фарс, ғәр. — йән +

ЯЛИЛЬЦ ДЖАЛИЛЬ ар. — вели-кий, величавый, славнын, про-славленный

ЯЛАЛЬ, ДЖАЛАЛ ар. —вели-кий. славпый

ЯЛАЛИТДИН Ц ДЖАЛАЛ ИТ ДИ Н ар. ялал великий+щт (ком­понент мужских имен)

ЯМИЛЬ|| ДЖАМИЛЬ ар. - кра-сивый, прекрасный, любезный, милый

ЯМИН ар. — правая рука, помощ-ник

ЯНАЛИ перс, ар.—янЧ-гали (об-разована фамилия Яналин)

ЯНБАКТЫ перс, баш. — ян ду-ша+ бакты появилась (такие имена давались долгожданным детям). Образована фамилия Янбактин

ЯНБИРДИ перс. баш. — ян ду-ша+бирди Зал; образована фа­милия Янбирдин

ЯНБУЛАТ перс.— ян душа+бу-лат сталь

ЯНБЕК перс, баш.—ян душа + бек крепкий

ЯНГИЛЬ перс, баш. — ян душа+ гиль приди, приходи

ЯНГИЛЬДИ перс, баш. — ян

пришел ЯНГИР перс—ян душа-Һтир

возьми, обладай (образована

фамилия Янгиров) ЯНГАЗИЛ перс, ар. — борец

ЯНГУЛ перс, баш.—ян душа+

гул (компонент мужских имен) ЯНГАЛИ перс, ар. — ян душа+

гали великий, величавый, сме-

лый ЯНИКЕЙЦЕНИКЕИ перс. баш.—

ян душа-гкей (уменьш.-ласк.

аффикс); душенька ЯНЗИГИТ перс, баш. — ян ду-

шо + зигит (джигит) юноша; ду-

шевный, чнстосердечный юноша ЯНМУРЗА перс. — ян + мурза ЯНУЗАК перс, баш. — ян душа+

узак долгий (выражает пожела-

ние родителей ребенку долгих

лет жизни) ЯНСУРА перс, баш. — ян душа+

сура герой ЯНТАГИР перс, ар. — ян + тагир;

44

таһир (Таһирйән исеме менән бер тин: таҙа, саф, пак)

ПӘНТЕЛӘ фарс, баш. — йән+те-лә (Йәнтилин фамилияһы яһал­ған)

ПӘНТИМЕР фарс, баш. — йән + тимер; (балаға ныҡлыҡ теләп ҡушылған исем)

ПӘНТҮРӘ фарс, баш. — йән+ түрә; аҡыллы булһын тигән те­ләк менән ҡушылған (Йәнту-рин фамилияһы бар)

ПӘНҺАРЫ фарс, баш. — йән+ һары (аҡ төҫ); Йәнсарин фа­милияһында һаҡланған боронғо исем

ЙӘНҺӨЙӘР фарс, баш. — йән + һөйәр (бала һөйәкле булһын тигән теләк менән оҙаҡ көтөп алған балаға ҡушылған исем)

ПӘНӘБИ фарс.—түрә затынан

ЙӘНӘХМӘТ фарс, ғәр. — йән + әхмәт; данлыҡлы кеше

ЙӘНЬЮЛДАШ фарс, баш. — йән дуҫ: Иэныолдашев фами­лияһы бар

ПӘРК.ӘИ фарс— йәр, дуҫ, ип-тәш + кәй (иркәләу ялғауы)

ЙӘРМӨХӘМӘТ фарс, гәр.—йәр +

мөхэмәт ЙӘРМУЛЛА — ҡара: Муллаяр ЙӘРМӘК фарс, ғәр. — 1) йәр­мөхәмәт исеменән ҡыҫҡартыл­ған; 2) ҡара: Ярмаҡ (бәлки Ирмаков, Ермаков фамилияла­ры ошо исемдән яһалғандыр)

ЙӘРМӘКӘЙ фарс, ғәр. — Йәр­мөхәмәт исеменән ҡыҫҡартыл­ған; йәки ҡара: Йәрмәк, Яр­маҡ)

ЙӘҮҘӘТ ғәр. — өҫтөн, юғары

ПӘҮИТ ғәр. — мәңгелек

ПӘҮӘТ ғәр. — киң күңелле

ЙӘҺҮҘӘ ғәр. — 1) тырышыусы; 2) йәһүд (Йәһүдин фамилияһы Сар)

то же, что Тагирьян: чистый, невинный, непорочный

ЯНТИЛЯ перс, баш. — ян душа+ тиля желай (сохранилось в фа-милии Янтилин)

ЯНТИМИР перс, баш.—ян ду-ша+тимир железо (выражает пожелание ребенку «железного» здоровья)

ЯНТУРА перс, баш. — ян душа+ туря умный (выражает поже­лание ребенку, чтобы он был умным). Образована фамилия Янтурин

ЯНСАРЫ перс, баш.— ян душа+ сары белый, светлый (в древне-тюркском языке сары озпачало «белый», «светлый»), Сохрани-лась фамилия Янсарин

ЯНСЕЯР перс, баш. — ян душа + сеяр полюбит (выражает поже­лание ребенку, чтобы он был любимым, уважаемым)

ЯНАБИ перс. — благородного про-исхождения

ЯНАХМЕТ перс, ар. — ян душа + ахмет; прославленный человек

ЯНЬЮЛДАШ перс, баш. — ду-шевиый друг; образована фами­лия Яныолдашев

ЯРКЕИЦЕРКЕИ перс-яр друг, товарищ+кей (уменьш.-ласк. аффикс)

ЯРМУХАМЕТ перс, ар.—яр друг+мухамет прославляемый ЯРМУЛЛА —см. Муллаяр

ЕРМАКЦ ЯРМАК перс, ар.—

1) усеченная форма имени Яр­
мухамет; 2) см. Ярмак (воз-
можно, фамилии Ирмаков, Ер­
маков связаны с данным име­
нем)

ЕРМЕКЕЙ|| ЯРМИКЕЙ перс, ар.— усеченная форма имени Ярму­хамет; или см. Ермак, Ярмак

ЯВДАТ ар. — превосходный ДЖАВИТЦ ЯВИТ ар. —вечный ДЖАВАТЦЯВАТ ар. — благород-

ный ЯГУДА ар. — 1) старающийся;

2) еврей (образована фамилия
Ягудин)

45

к

КАМАЛ ғәр. — кәмселекһеҙ, ка­мил

КАМАЛЕТДИН ғәр. — камал + дин

КАМИЛ ғәр. — кәмселекһеҙ КАРАМ ғәр. — йомартлыҡ КАРАМЕТДИН ғәр. — карам +

дин КАФИ гәр. — етерлек, ярарлыҡ;

булдыҡлы КАШАН ғәр. — алдан барыусы;

Кашанов фамилияһы бар КАШАП ғәр. — асыусы, табыусы

КАШАФ ғәр. — асыусы, табыусы

КЕЙЕКБАЙ баш. — кейек+бай (борон бала көслө, йылғыр бул­һын, тип төрлө януар, йәнлек атамаһын исем итеп ҡушыу йо­лаһы булған. Кейекбаев фами­лияһы киң таралған)

КЕЙЕКБИРҘЕ баш. — кейек+ бирҙе (Кейекбирҙин фамилияһы бар)

КИЛДЕБАЙ баш. — килде+бай

КИЛДЕБӘК баш. — килде+ бәк

(көслө, ныҡ) КИЛДЕҒОЛ баш.—крлде+ҡол

(малай, ир бала тыуҙы) КИЛДЕЙӘР баш., фарс. — кил-

де+йәр (иптәш, дуҫ) КИЛДЕЯР баш., фарс. — килде +

яр КИЛМӨХӘМӘТ баш., ғәр.—кил+

мөхәмәт

КИЛМӘК баш. — ситтән килгән (килеүһүҙенән яһалған)

КИЛСЕНБАЙ баш. — килһен + бай (боронғо төрки к и л с е н формаһында һаҡланған исем; Килсенбаев фамилияһы бар)

КИНЙӘ баш. — кинйә, төпсөк; һуңғы бала

КИНЙӘБАЙ баш. — кинйә + бай (борон кинйә, төпсөк балаға ҡушылған исем)

КАМАЛ ар. — совершенный

КАМАЛЕТДИН ар.—камал со-
вершенный+дин (компонент

мужских имен) КАМИЛ ар. — совершенный

КАРАМ ар. — щедрость

КАРАМЕТДИН ар.— карам щед­рость -Ьдин религия

КАФИ ар.—достаточный; удов-летворительный, деловитый

КАШАН ар. — предводитель; об-разована фамилия Кашанов

КАШАП ар. — открывающий, изо-бретающий

КАШАФ ар. — открывающий, изо-бретающий

КИЕКБАЙ баш. — киек вверь, ба­кие животные+бай (обычай на-речения ребенка названием ди-ких животных известен у мно-гих тюркских народов. У баш-кир распространена фамилия Киекбаев)

КИЕКБИРДИ баш. — киек+бир-ди (образована фамилия Кигк-бирдин)

КИЛЬДИБАЙ баш. — кильди при-шел+ бай

КИЛЬДИБЕК баш. — кильди при-шел+бек сильный, крепкай

КИЛЬДИГУЛ баш. — кильди по-явился+туп (кул) сын

КИЛЬДИЯР баш., перс. — кильди пришел+яр друг, товарищ

КИЛЬДИЯР баш., перс.—киль­ди + яр

КИЛЬМУХАМЕТ баш., ар.—кил приходц+мухамет прослаеляе-мый

КИЛЬМАК баш. — пришелец (от слова килеү — приходить). БШ, с. 214

КИЛЬСЕНБАЙ баш. —килсен

пусть приходит + бай; сохрани-лась фамилия Кильсенбаев

КИНЬЯҢКИНЗЯ баш. — после-дыш, последний; самый млад-ший в семье

КИНЬЯБАЙЦКИНЗЯБАИ баш.— кинья самый младший из де* тей+бай (компонент мужских имен)

46

КИНЙӘБУЛАТ баш, фарс. — кин-

йә +булат КИНЙӘҒОЛ баш. — ккнйә + ғол

(ир-ат исеме ялғауы)

КИНЙӘҒӘЛИ баш., ғәр. —кин­йә + ғәли

КИНЙӘКӘЙ баш. — кинйә+кәй (иркәләү ялғауы)

КИНЙӘМОРАТ баш. ғәр.— кин­йә + морат; һуңғы теләк

КИРАМ ғәр. — киң күңелле, хуш күңелле

КИРӘЙ фарс. — 1) боронғо мон­гол ырыуы атамаһына барып тоташа; 2) гәрәй формаһын­да фарсы телендә «эйәреүсе», «дауам итеүсе»; 3) кирәй, гәрәй һүҙҙәре ир-ат исеме ял­ғауы булып йөрөн

КӘБӘК бор. баш. — батыр, ип­тәш; ҡара: Күбәк

КӨМӨШБАЙ баш. — көмөш + бай;

ҡәҙерле, ҡиммәтле КӨМӨШҠОЛ баш. — көмөш +

ҡол; көмөш һымаҡ ҡәҙерле

КӨСӨК баш. — көсөк һүҙенән (эт, көсөк атамалары менән исем ҡушыу йолаһы күп төрки ха­лыҡтарына билдәле. Кусюков, Кучуков фамилиялары, Көсөк тигән ауыл исеме билдәле)

КӨҪӘМЕШ бор. баш.—көҫәп,

көтөп алған КӨҪӘПҠОЛ бор. баш. — көҫәп,

теләп алған бала

КҮБӘК бор. баш. — 1) батыр, ип­тәш; 2) эт. (Борон баланы һаҡ­лау әсән, эт һымаҡ ныҡ, әрһеҙ булһын, үлмәһен тип «эт» һүҙе менән исем ҡушыу йолаһы бул­ған; сағыштырығыҙ: Аҡкөсөк, Эткөсөк, Этбай, Эталмаҫ һ. б.)

КҮЗБӘК бор. баш.—ҡуҙы (бә-рәс)+бәк (көслө, ныҡ). Төрлө януар, хайуан һәм уларҙың ба­лаларының атамаһын исем итеп ҡушыу йолаһы борон башҡорт-

КИНЬЯБУЛАТ || КИНЗЯБУЛАТ баш, перс. — кинья+булат

КИНЬЯГУЛ||КИНЗЯГУЛ баш.— кинья+гул (компонент мужских имен)

КИНЬЯГАЛИ баш,, ар. — кинья + гали

КИНЬЯКАЙ Ц КИНЗЯКАЙ || КИН-
ЗИКЕЙ баш. — кинья+кай

(уменьш.-ласк. аффикс); обра-зованы фамилии Киньякаев, Кинзябаев, Кинзикеев

КИНЬЯМУРАТ баш, ар.—кинья последний+мурат желание; по-следнее желание

КИРАМ ар. — великодушный, бла-городный

КИРЕЙ перс. — 1) название древ-него монгольского рода; 2) в форме «гирей» (перс.)—после-дователь; 3) слова «кирей», «ги­рей» являются нменообразова-тельными компонентами муж­ских имен

КУБЯК ДР- баш. — 1) храбрец, смелый товарищ, друг; 2) со-бака (Баскаков, с. 204)

КУМУШБАЙ баш.— кумуш се-ребро + бай; дорогой, ценный

КУМУШКУЛ баш. — кумуш се-ребро + кул; дорогое, как сереб-ро

КУСЮК баш. — щенок (наречение ребенка названиями собак, щен-ков известно многим тюркским народам. У башкир известны фамилии Кучуков, Кусюков и название деревня Кучуково и

ДР-)

КУСЯМИШ др. баш. — желанный, жданный

КУСЯПКУЛ др. баш. — от слова «кусяу» — желать; желанный, жданный

КУБЯК др- баш. — 1) смелый, храбрый, товарищ, друг; 2) со-бака. (По древнему обычаю, чтобы сохранить жизнь ребенку, давали имена со словами «эт», «кубек» собака, «кусюк» щенок; сравните: Аккусюк, Кусюк, Эт­бай, Италмас и пр.)

КУЗБЕК др. баш. — кузы ягне-нок+бек крепкий (в башкир-ском и в других тюркских язы-ках много личных имен, обра-зованных от названий диких,

47

тарҙа һ. б. төрки халыҡтарҙа киң таралған булған (Кузбәков, Ҡузыев фамилиялары яһалған)

КУЛИБАЙ баш. — кули (ҡол) + бай

КҮСЕМ баш. — күсеп йөрөгәндә тыуған (боронғо күсмә тормош­ҡа бәйле исем)

КҮСЕП баш. — «күсеү» һүҙенән (Кусеев фамилияһы бар)

КҮСКИЛДЕ баш. — күс + килде; 1) күс — бал ҡорто күсе, ояһы мәғәнәһендә башҡорттарҙың бо­роп бал ҡорто аҫрап йәшәүенә бәйле исем булыуы мөмкин; 2) бо­ронғо төрки (башҡорт) телдә­рендә «күс» ил, йорт, нәҫел-ырыу, халыҡ, төркөм мәғәнә­һендә ҡулланылған; ил, йортҡа күсеү мәғәнәһендә ҡулланылы-уы ла ихтимал (Кускилдин фа­милияһы бар)

КҮСӘБАЙ баш. — күсеп йөрөгәндә тыуған (Күсәбаев фамилияһы бар)

КҮСӘК баш. — күсеп йөрөүсән (күсеп йөрөгәндә тыуған балаға ҡушылған исем)

КҮСӘКБАЙ баш. — күсәк + бай (күсмә тормошҡа бәйле исем)

КҮСӘКБЕЙ бант—күсәк+бей («Күсәкбей» эпосының теп ге­ройының исеме)

КҮСӘР баш. — күсеп йөрөүсән КҮСӘРБАЙ баш. — күсәр + бай Күсәрбаев фамилияһы бар.

КӘБИР ғәр. — бөйөк, оло; мөһа­бәт, етди КӘЛИ ғәр.—һүҙ; һүҙ оҫтаһы

КӘЛИМУЛЛА ғәр.—һүҙ оҫтаһы; бөйөк, таныҡлы

КӘРИМ ғәр. — йомарт, киң күңел­ле

КӘРӘМ ғәр. — йомартлыҡ, киң күңеллелек

КӘРӘМӘТ ғәр. — йомартлыҡ, киң күңеллелек

КӘҮСӘР ғәр. — йәннәт шишмәһе; муллыҡ, байлыҡ

КӘШИФ ғәр. — яңылыҡ асыусы, табыусы

48

домашних животных и их дете-нышей); образовапы фамилии Кузбеков, Кузыев и пр.

КУЛИБАЙ баш.—кули раб + бай

КУСИМ баш.— от слова «кусеу»— кочевать (отражает кочевой об­раз жизни древних башкир)

КУСЕЙ баш.— от слова «күсеү»— переезжать, кочевать (образова-на фамилия Кусеев)

КУСКИЛЬДИ баш. — 1) кус рой (пчелиный) +кильди пришел; происхождение этого имени, воз-можно, связано с пчеловодче-ским образом жизни башкир; 2) в древнетюркском (и баш-кирском) языке слово «кус» оз-начало страна, родина, дом, на-род, группа; вполне возможно н образование имени с данным значением слова (образована фамилия Кускильдин)

КУСЯБАЙ баш. — родился во вре-. мя кочевья; образована фами-' лия Кусябаев

КУСЯК баш. — кочующий, кочев-ник (это имя давалось ребен-ку, рожденному во время ко­чевья)

КУСЯКБАЙ баш. кусяк кочую-щий +бап (компонент мужских имен)

КУСЯКБИ баш. — кусяк кочую-щий + бя (компонент мужских имен). Имя эпического героя эпоса «Кусякби»

КУСЯР баш. — кочующий

КУСЯРБАЙ баш. — кусяр кочую­щий, кочевник + бай (образована фамилия Кусярбаев)

КАБИР ар. — великий, могучий, большой; важный, серьезный

КАЛИ ар. — слово; красноречи-вый

КАЛИМУЛЛА ар. — красноречи-вьга; великий, знаменитый

КАРИМ ар. — щедрый, велико-душный

КАРАМ ар. — щедрость, великоду-шие, благородство

КАРАМАТ ар. — щедрость, вели-кодушие

КАВСАР ар. — райский источник; богатство, изобилие

КАШИФ ар. — открывающий, изо-бретающий

КӘШФИ ғәр. — табылған, асыл­ған; табыш

КӘШФУЛЛА ғәр. — алланы та­ныусы

КӘШӘФ ғәр. — асыусы, табыусы

КӘШӘФЕТДИН ғәр. — кәшәф +

ДИН

ҠАБАН баш. — бала ҡабан һы­маҡ көслө булһын, тип ҡушыл­ған исем (ауыл исемдәрендә һаҡланған)

1\Лилиилп о«^. .—« , «_.ч

т-т * -т -.^^ 1^ойцп КТР\ГГР ҠЯГ)-

шы алыусы; булдыҡлы, һәләт­ле

ҠАДИР ғәр., баш. — ҡөҙрәтле, көслө, һәләтле; ҡаты, уҫал, яһил

КАДИРҒОЛ баш. — ҡадир + ҡол; көслө, ҡөҙрәтле

ҠАҘАҠБАЙ баш. — ҡаҙаҡ+бай; 1) ҡаҙаҡ, атлы, ғәскәри һал­дат; 2) ҡаҙаҡ — ырыу, ҡәбилә атамаһы

ҠАҘАҠҠОЛ баш. — ҡаҙаҡ+ҡол; Ҡаҙаҡҡолов фамилияһы бар

ҠАҘАН бор. баш. — ҡаҙан һү­ҙенән (боронғо күсмә халыҡ­тар тормошонда ҡаҙан (аш бе­шереү һауыты) ҙур урын тот­ҡан, һунынан ырыу атамаһына әйләнгән. Ҡаҙан һүҙе менән исемдәр байтаҡ һаҡланған; Ҡа­ҙансы, Ҡаҙанай, Ҡаҙанбай, Ҡа­ҙанғол, Ҡаҙанҡай, Ҡаҙантар-хан, Ҡаҙансубы, Ҡотлоғаҙан һ. б. Ғөмүмән, боронғо башҡорт исемдәре составында эш ҡора­малдары, һауыт-һаба, ырыу, ара һ. б. атамалар киң сағы­лыш алған) ҠАҘАНБАЙ баш. — ҡаҙан + бай ҠАҘАНҒОЛ баш.—ҡаҙан + ҡол

ҠАҘАНСЫ баш.—ҡаҙан + сы

(«ҡаҙансы» тигән ырыу атама­һынан; Ҡаҙансы, Үрге Ҡаҙан­сы, Яны Ҡаҙансы, Иҫке Ҡаҙан­сы тигән ауыл исемдәре бар)

КАШФИ ар. — изобретенныи, от-

крытый; находка КАШФУЛЛА ар. — иризнающий!

бога КАШАФ ар.—открывающип, об-

наруживающий КАШАФИТДИН || КАШАФУТ ДИН'

ар. — кашаф открывающий-\-

дин религия

ҡ

КАБАН баш. — кабан, дикая.

свинья (выражает пожелание^

чтобы ребенок был кренким,.

сильным); это имя сохранилось.

в антропотопонимах

У/*»ш\'пкшйя,,т — кабан + бай
КАБИЛ ар.'—пгшнимаюшии..

встречающни, способныи, смет-

ливый

КАДИР ар., баш. — могуществен-ный, сильный, способныи; суро-вый, жестокий, свирепый

КАДИРГУЛ баш. — кадир силь­ный, могущественный+гул

КАЗАКБАЙ баш. — казак+бай;, 1) солдат конной армии; 2) ог этнонима к а з а х

КАЗАККУЛ баш. — казак +-кул (образована фамилия Казакку­лов)

КАЗАН др. баш. — котёл (имена-со словом казан распростра-нены у многих тюркскнх наро-дов. В разряд личных имен сло-во «казан» перешло как назва-ние посуды, имевшей важное-значение в быту древиих лю-дей, а затем как этноним. Как: известно, в составе древнебаш-кирских имен названия орудия> труда и быта, этнонимы полу-чили широкое отражение)

КАЗАНБАЙ баш. — казан + бай КАЗАНГУЛ баш.— казан котел-Ь гул (компонент мужских имен)» КАЗАНСЫ баш. — казан + сы (аф­фикс) — от этнонима «казан­сы»; известны названия дере-вень Казанчи, Старые Казан-чи, Новые Казанчи, Верхние* Казанчи)

49:

ҠАҘНАБАЙ ғәр., баш. — ҡаҙна (хазина, байлыҡ) + бай (ир-ат исемдәре ялғауы)

ҠАЗБУЛАТ ғәр., фарс.— ҡара: Хазбулат, Хасбулат

ҠАЗИХАН ғәр., баш.— ҡаҙый (хөкөм итеүсе) +хан (ир-ат исе­ме компоненты)

ҠАЙБАТЫР бор. баш. — ҡай (ныҡ, ҡыйыу) + батыр; боронғо башҡорт исемдәрендә «ҡай» һү­ҙе менән күп исемдәр осрай. Ҡай ҡыпсаҡ ырыуының бер араһының атамаһы булған

ҠАЙГИЛДЕ бор. баш. — ҡай (ныҡ, ҡыйыу, батыр) +гилде (килде)

ҠАЙҒОЛ бор. баш. — ҡай (ныҡ, батыр)+ғол (ҡол)

ҠАЙМЫРҘА бор. баш., фарс­ҡай (ныҡ, батыр) + мырҙа (ҡус­ты)

ҠАЙСУРА бор. баш. — ҡай (ныҡ, батыр)+сура (батыр, дуҫ, улан)

ҠАНГИЛДЕ баш. — хан + килде (Ҡангилдин фамилияһы бар)

ҠАНСУРА баш. — ҡара: Хансура ҠАЛДЫБАЙ баш.—ҡалды (үл­мәне) + бай ҠАРАБАЙ баш. — ҡара (көслө, ҡөҙрәтле) + бай

ҠАРАБАШ баш. — 1) ҡара сәсле; 2) борон ҡолдарға бирелгән исем; 3) көслө, ҡеүәтле, ғәй­рәтле; уҫал, дәһшәтле (йылға, ауыл исемдәре һәм Ҡарабашев фамилияһы бар)

ҠАРАГҮБӘК баш. — ҡара (көс­лө)-)-күбәк (батыр, иптәш, улан)

ҠАРАҒОЛ баш. — ҡара + ҡол;

һаҡсы, ҡарауылсы (Ҡарағол тигән ауыл исеме, Ҡарағолов фамилияһы бар)

ҠАРАҒУЖА баш., фарс. — ҡара (көслө, ҡөҙрәтле) +ғужа (Ҡа­рағужин, Ҡарагузин фамилия­лары яһалған)

ҠАРАҠАЙ баш. — ҡара+ҡай

(иркәләү аффиксы)

КАЗНАБАЙ ар., баш. — казна клад, сокровище, богатство-^-бай (компонент мужских имен)

КАЗБУЛАТ ар., перо. — см. Хаз­булат, Хасбулат

КАЗИХАН ар., баш. — кази су-бья+хан (компонент мужских имен)

КАЙБАТЫР др. баш. — кай креп­кий, смелый+батыр храбрый (слово «кай» является названп-ем подразделения рода Кып-сак. — Рашид ад-дин. Сб. лето-писей, т. I, ки. 1, стр. 87—88, 203)

КАЙГИЛЬДИ др. баш.—кай крепкий, смелый, герой+тълъцп пришел

КАЙГУЛ др. баш. — кай крепкий, герой + гул (компонент мужских имен)

КАЙМУРЗА др. баш., перс — кай крепкий, герой + мурза брат

КАЙСУРА др. баш. — кай креп­кий, герой + сура герой; друг, сын

КАНГИЛЬДИ баш. — хан+гйль-ди пришел (сохранилось в фа-милии Кангильдин)

КАНСУРА баш. — см. Хансура

КАЛДИБАЙ баш. — калди остал-ся+бай

КАРАБАЙ баш. — кара черный; сильный могучий, грозный+баи (компонент мужских имен)

КАРАБАШ баш. — 1) черноволо-сый; 2) раб, слуга; 3) сильный, могучий, грозный (сохранилось в антропотопонимах и в фа-милии Карабашев)

КАРАГУБЕК баш.— кара чер­ный, сильный, могучий + губек товарищ, друг, сын

КАРАГУЛ баш. — ҡара + гул; ох-ранник, патруль, часовой (встре-чается в антропотопонимах Карагулова, образована фами­лия Карагулов)

КАРАГУЖА баш., перс. — кара сильный, могучий + гужа хозяин (образованы фамилии Карагу­жин, Карагузин)

КАРАКАЙ баш.—кара+кай

(уменын.-ласк. аффикс)

50

ҠАРАМЫШ баш. — ҡараны, кил­де (Ҡарамышев фамилияһы күп таралған)

ҠАРАНАЙ бор. баш. — ҡарағай (ҡарағай һымаҡ ныҡ булһын, тигән теләкте белдереп ҡушыл­ған; Ҡаранаев фамилияһы бар)

ҠАРАСАЙ бор. баш. — боронго башҡорт телендә иц ҡаты ҡыш­ҡы һыуыҡтың атамаһы булған. Боронғо иҫемдәрҙә һаҡланған

ҠАРАСУРА баш. — ҡара + сура (көслө, ҡеүәтле). Ҡарасурин фамилияһы бар

ҠАРАТАЙ баш., монг. — ҡара + тай; ҡара төҫтә; көслө, ҡеүәт­ле

ҠАРМЫШ баш.—халыҡ, төркөм, күпселек; был исем Юрматы шә­жәрәһендә XVI б. билдәле (БШ, 27—35 б.)

ҠАСИМ ғәр.—1) өләшеүсе; 2) ҡы­ҙыл төҫтә; матур, һылыу

ҠАСҠЫН баш. — ҡасыу һүҙе­нән (боронғо яуҙарға бәйле исем; Ҡасҡын тигән ауыл исе­мендә, Ҡасҡынов фамилияһын­да һаҡланған)

ҠАСҠЫНБАЙ баш. — ҡасҡын + бай; ҡасҡында тыуған

ҠАУИ ғәр. — көслө, ҡеүәтле

ҠАФИ ғәр. — булдыҡлы, һәләт­ле

ҠАҺАРМАН ғәр. — батыр, ир; көслө, ҡеүәтле

ҠАШҠАР бор. баш. — бүре (Ҡашҡар тигән ауыл исемдәре, Ҡашҡаров фамилияһы бар)

ҠИЯМ ғәр. —аяҡ өҫтө тороп хөр­мәтләү

ҠОБАҒОШ баш. — ҡош атамаһы­нан (ауыл исемендә, фамилияла һаҡланған)

ҠОҘАБАЙ баш. — ҡоҙа + бай

(туй йолаһына бәйләнешле, ҡо­ҙа килгәндә тыуған балаға ҡу­шылған исем)

КАРАМЫШ баш. — от глаголае «ҡарау» — смотреть; появитьск (распространена фамилия Ка­рамышев) КАРАНАЙ др. баш. — сосна (вы-ражает пожелание, чтобы ребе-нок был крепким, могучим; со-хранилось в фамилии Ҡарана­ев) КАРАСАЙ др. баш. — в древне-башкирском языке—название-самого холодного зимнего меся-ца КАРАСУРА баш.— кара черный,. сильный, могучий, грозный+су-ра друг, молодец, герой (обра-зована фамилия Карасурин) КАРАТАЙ баш., монг.—кара + тай (аффикс наличия); сильный,.. могучий, грозный КАРМЫШ баш. — смесь, толпа,. народ, множество; это имя за-фиксировано в шежере юрма-тинцев в XVI в. (БШ, стр. 27— 35) КАСИМ ар. — 1) раздающий;: 2) красный; красивый, мило-видный КАСКИН баш. — беглец (проис-хождение таких имен (Буску.%. Яугильде, Яубасар и пр.) свя-зано с набегами на башкирские-земли; сохранилось в названи-ях деревень Каскин, Каскинова-и пр. и в фамилии Каскинов) КАСКИНБАЙ баш. — каскин+ бай; родился во время набегов. КАВИ ар. — сильный, могучий КАФИ ар.—трудолюбивый, спо-

собный КАГАРМАН ар. — герой, мужест-

венный; богатырь КАШКАР др. баш. — волк (сохра­нилось в названиях деревень. Кашкарово и в фамилии Каш-каров) КИЯМ ар. — приветствовать стоя;.

почтение КУБАГУШ баш.—от названия птицы (сохранилось в названии? деревни Кубагушево и в фами­лии Кубагушев) КУДАБАЙ баш.—куда сват + бай; происхождение имен с компонентом «куда» (сват) свя-зано со свадебным обрядом

ҠОҘАҠАЙ баш.— ҡоҙа һүҙенең иркәләү формаһынан яһалған ксем; Ҡоҙаҡаев фамилияһы бар

ҠОҘАШ—1) баш. «Ҡоҙа» һүҙе­нең иркәләү формаһынан яһал­ған; 2) боронғо төрки телендә: .а) ҡатынын кешегә биреп то­роусы; дәрүиш; б) «бер ата, күп әсә балаһы» (Саттаров, 108-се б.)

ҠОЛАНБАЙ баш. — ҡолан + бай; 1) ҡырағай ат (Пржевальский атының атамаһы); 2) ҡырағай лшәк (йорт хайуандары, ҡыра­ғай йәнлек, януар атамаларын балаға исем итеп ҡушыу баш­ҡорттарҙа һәм башҡа төрки ха­лыҡтарҙа борон-борондан кил­гән йола); Ҡоланбаев фами­лияһы бар

ҠОЛБАЙ баш. — ҡол + бай; Ҡол­баев һәм Кулибаев фамилияла­ры яһалған

ҠОЛБАРИС баш.—ҡол+барис; Ҡолбарисов (Кульбарисов) фа­милияһы яһалған

ҠОЛБӘК баш. — ҡол+бәк; көс­лө, ныҡ бала

ҠОЛГИЛДЕ баш.—ҡол + килде; Ҡолгилдин фамилияһы бар

'ҠОЛҒАНА баш.—ҡол + ғына (ир­кәләү ялғауы; был төр ялғау менән яһалған Биккенә, Ишке­нә һ. б. исемдәр бар)

ҠОЛҒАРА баш. — ҡара + ғол

(Ҡолғарин фамилияһы бар)

ҠОЛҒОНА мопг. — сысҡан (бо­ронғо 12 йылдан торған мөсәл хисабында 1-се йылдың атама­һы; бәлки, ошо сысҡан йылын­да тыуған балаға ҡушылған исемдер. Ҡолғона тигән ауыл исеме бар)

ҠОЛҒӘЛИ баш., ғәр.— ҡол + ғә­ли; бөйөк (XIII быуат ҡомарт­ҡыһы «Ҡиссаи йософ» поэмаһы авторының исеме. Тажетдин Ял­сығол шәжәрәһе буйынса, Ҡол­ғәли — әйле тигән башҡорт ырыуынан сыҡҡан шағир)

ҠОЛДӘҮЛӘТ баш., ғәр. — ҡол + дәүләт; дәүләтле, мул тормошло

52

КУДАКАЙ баш.—куда соат + кай (аффикс). Образована фа­милия Кудакаев

КУДАШ —1) баш. Образовано от ласкательной формы слова «ку­да» (сват); 2) в древнетюрк-ском языке: а) рогоносец, дер-виш, странник, скиталец; б) «рь-бенок, у которого один отеп, много матерей» (Саттаров, стр. 108)

КУЛАНБАЙ баш. —1) кулан кулан, онагр. (лошадь Прже-вальского)+ бай; 2) дикий осел (личные имена, связанные с на-званиями домашних и диких животных, явление традициоя-ное в башкирском и в други.х тюркских языках); образована фамилия Куланбаев

КУЛЬБАЙ баш. — кул раб+ бай; образованы фамилии Кульбаев, Кулибаев

КУЛЬБАРИС баш.— кул раб + барс; образована фамилия Куль­барисов

КУЛЬБЕК баш.— кул (компо­нент мужских имеп)+бек силь-ный, крепкий; образована фами­лия Кульбеков

КУЛЬГИЛЬДИ баш. — кул + гиль-ди пришел; образована фами­лия Кульгилдин

КУЛГАНА баш. — кул+гана

(уменын.-лаек. аффикс; данным аффиксом образованы имена: Биккина, Ишкина и пр.)

КУЛГАРА баш. — кул раб+гара черный (образована фамилия Кулгарин)

КУЛГУНА монг. — мышь (воз-можио, это имя дано ребенку, родившемуся в год мыши — з 1-м году в летосчислении по двенадцатилетнему жнвотиому циклу: сохранился антропотопс-ним Кулгунино)

КУЛГАЛИ баш., ар.—кул+гали; велйкий, величавый (имя авто-ра поэмы «Киссаи Юсуф», па-мятника XIII века. По шежере Тажетдина Ялсигула, Кулга­ли — выходец из башкирского рода Айли)

КУЛДАВЛЕТ баш., ар. — куль­давлет; богатый, состоятельный

ҠОЛМӨХӘМӘТ баш., ғәр.—ҡол+ мөхәмәт; данлы, маҡтаулы

ҠОЛОЙ баш. — ҡол+ой (өндә­шеү ялғауы)

ҠОЛОНБАЙ баш. — ҡолон + бай (борон баланы яратып, иркэ-ләп януар, төрлө хайуан, ҡош-ҡорт балаларының атамаһын исем итеп ҡушыу йолаһы бул­ған. Ҡолоҡай, Ҡолоҡас тигән ауыл исемдәре бар)

ҠОЛСОБАЙ баш. — 1) ҡол+су-бай (ырыу, ара атамаһы) 2) ҡолсы + бай; ҡолға, малайға бай

ҠОЛСУРА баш.—ҡол + сур а;

(Ҡолсура тигән ауыл исеме, Ҡолсурин фамилияһы бар)

ҠОЛШӘРИП баш., ғәр. — ҡол+ шәрип (дәрәжәле, данлы). Ҡол­шәрипов фамилияһы яһалған

ҠОНАНБАЙ баш. — ҡонан (әсен­се йәш менән барған тай)+бай (исем ялғауы)

ҠОНДОҘ баш. — «ҡондоҙ» һүҙе­нән; тиреһе ҡиммәтле һыу йән­леге

ҠОНДОҘБАЙ баш. — ҡондоҙ + бай; Ҡондоҙбаев фамилияһы бар

ҠОРБАН ғәр. — 1) үҙен-үҙе ая­маған, ҡорбан иткән; 2) һиж-рә — Ай календарының 12-се Зөлхизә айының 10-да башла­нып, 3 көн дауам итә торған ҡорбан байрамында тыуған. Төрки халыҡтарҙа күп таралған исем

ҠОРБАНГИЛДЕ ғәр., баш. — ҡорбан + килде; ҡорбан байра­мында тыуҙы

ҠОРБАНҒОЛ ғәр.— ҡорбан + ғол

ҠОРБАНҒӘЗИ ғәр. — ҡорбан+ ғәзи (көпәшсе, еңеүсе)

ҠОРБАНҒӘЛИ ғәр. — ҡорбанЧ-ғәли

ҠОРМАН баш. — уҡ һауыты (бо­ронғо башҡорт исемдәре соста­вында эш, һуғыш ҡорамалда­ры, һауыт-һаба атамаларынан

КУЛЬМУХАМЕТ баш., ар.—кул раб-г мухамет; прославдяемый

КУЛУЙ баш.— кул раб + уй (зва-тельный аффикс)

КУЛУНБАЙ баш. — кулун жере-бенок+бай (родители, лаская детей, обращались к ним «ку-луным», «кулунсагим», «кулу­касым» (жеребепочек мой»), что впоследствии превратилось в личное имя. Название дерев­ня Кулукасово восходит к лич-ному имени)

КУЛСУБАЙ баш. — 1) кул раб + субай (название родового деле-ния); 2) кулсу + бай; богат ра-бами, т. е. сыновьями

КУЛСУРА баш. — кул+сура

друг, товарищ, сын; это имя со-хранилось в названии деревня Кулсура и в фамилии Кулсу­рин

КУЛЬШАРИП баш., ар. — кул + шарип знаменитый, славный; образована фамилия Кульшари­пов

КУНАНБАЙ баш. — кунан жере-бенок по третьему году + бгп (компонент мужских имен)

КУНДУЗ баш. — бобер, бобр

КУНДУЗБАЙ баш. — кундуз бобр + бай; образована фамилия Кун­дузбаев КУРБАН ар. — 1) жертва, жерт-воприношение; 2) родился во время религиозного праздника курбан (праздник жертаопри-ношения, который начинается 10 числа Зульхизы — 12-го ме-сяца мусульмаиского лунного календаря). Это имя широко распространено у тюркских на-родов КУРБАНГИЛЬДИ ар., баш.—кур­бан жертва -Ьгильди пришел

КУРБАНГУЛ ар.—курбан+гул

КУРБАНГАЗИ ар. — курбан+гази победитель, борец

КУРБАНГАЛИ ар.— курбан же­ртва +гали великий

КУРМАН баш. — палучник (в со-ставе древнебашкирских извест-ны имена, образованные от наз­вании орудий труда и быта, как

53

яһалған исемдәр бар: Балта, Балға, Ҡылыс, Ҡаҙан һ. б.) ҠОРМАНАЙ баш. — «ҡорман» һү­ҙенән; Ҡорманаев фамилияһы бар

ҠОРМАНБАЙ баш. — ҡорман+ бай

ҠОРМАНҒОЛ баш. — ҡорман + ғол

ҠОРМАНҒӘЛИ баш., ғәр.—ҡор­ман + ғәли

ҠОСҠОН бор. баш. — ҡош ата­маһынан. Борон төрки халыҡ­тарында ҡоҙғон аҡыллылыҡ һәм оҙон ғүмерлелек билдәһе булған. Бала аҡыллы, оҙон ғү­мерле булһын тип ҡоҙғон исе­мен ҡушҡандар

ҠОТДОС ғәр. — бик изге, бик ҡә­ҙерле

ҠОТЛОБАЙ баш. — ҡотло, бә­хетле бала

ҠОТЛОБИРҘЕ баш. — ҡотло+ бирҙе

ҠОТЛОГИЛДЕ баш. — ҡотло+ килде

ҠОТЛОҒУЖА баш., фарс.— ҡот­ло+ғужа

ҠОТЛОҒӘЛӘМ баш., ғәр. — ҡот­лоң-ғаләм, донъя

ҠОТЛОЗАМАН баш., ғәр. — ҡот­ло (бәхетле) + заман

ҠОТЛОСУРА баш. — ҡотло + су­ра (иптәш, батыр)

ҠОТЛОЯР баш., фарс. — ҡотло (бәхетле)+яр (дуҫ, иптәш)

ҠОТЛӘХМӘТ баш., ғәр.—ҡотло (бәхетле) + әхмәт (ин маҡтау­лы)

ҠОТОШ баш. — ҡотло иш, ип­тәш; Ҡотошов фамилияһы яһал­ған

ҠОШБИРҘЕ баш. — ҡош+ бирҙе; 1) был исем боронғо ҡошҡа та­быныу йолаһына бәйле барлыҡ­ҡа килгән булырға мөмкин; БШ, 161-се б.; 2) ҡуш бирҙе, игеҙ тыуҙы, тигән һүҙгә бәйле булыуы ла ихтимал

ҠОШДӘҮЛӘТ баш., ғәр.—ҡош + дәүләт (байлыҡ, муллыҡ); (ҡушдәүлат — күп дәүләт мәғә­нәһендә булыуы ла ихтимал)

54

котел, топор, молоток, сабля и ир.) КУРМАНАР1 баш. — курман+ай; (ласкательная форма имени Курман. Образована фамилия Курманаев). КУРМАНБАЙ баш. — курман на-

лучник+ бай КУРМАНГУЛ баш. — курман на-

лучник+тул КУРМАНГАЛИ баш., ар.—кур­ман налучник + т&пя КУСКУН др. баш. — ворон; ум-ный, мудрый. Называя этим, именем, родители желали, что-бы ребенок был умным, мудрым; сохранилась фамилия Кускунов (у древних тюркских народов ворон был символом мудрости и долголетия) КУТДУС ар. — святой, очень до-

рогой КУТЛУБАЙ баш. — кутлу счаст-

ливый, благословенный+ бай
КУТЛУБИРДЕ баш.— кутлу сча­
стливый + бирде дал
КУТЛУГИЛЬДИ баш. — кутлу
везучий,счастливый+гилъ^и

пришел КУТЛУГУЖА баш., перс.— кутлу

счастливый+гужа хозяин КУТЛУГАЛЯМ баш., ар. — кутлу счастливый, благословенный+ галям мир КУТЛУЗАМАН баш,, ар.—кутлу счастливый+заман эпоха, время КУТЛУСУРА баш. — кутлу сча­стливый + сура друг, герой КУТЛУЯР баш., перс. — кутлу

счастливый + яр друг, товарищ КУТЛАХМЕТ баш., ар.— кутлу счастливый+ахмет прославлен-ный КУТУШ баш. — кутлу счастли­вый + иш друг, товарищ; обра­зована фамилия Кутушев КУШБИРДИ баш. — куш шти-ңа + бирди дал; 1) имя связано с древним обычаем преклонения башкир птицам.—БШ, стр. 161; 2) возможно, от слова «ҡуш» — парный, двойной

КУШДАВЛЕТ баш., ар.— куш птица+давлет богатство, доста-ток (возможно, «куш» обозна-чает «парный», «много»)

ҠОЯШ баш. — ҡояш (күк есем­дәре, күк, йондоҙ атамалары менән исем ҡушыу—төрки ха­лыҡтарға хас күренеш)

ҠОЯШБАЙ баш.—ҡояш+бай (ҡо­яш һымаҡ бала)

ҠУДАШ баш. — ҡара: Ҡоҙаш ҠУЖА фарс.—хужа, эйә (ир-ат исемдәре компоненты булып йө­рөй) ҠУЖАБАЙ фарс, баш. — ҡужа (хужа) +бай

ҠУЖАҠ бор. төрк. — дегәнәк (был исем баланы һаҡлау әсән ҡушылыуы ихтимал; Ҡужаков фамилияһы бар)

ҠУЖӘХМӘТ фарс, ғәр. —ҡужа + әхмәт

ҠУЗЫБӘК баш. — ҡуҙы (һарыҡ бәрәсе) 4- бәк (ныҡ)

ҠУЗЫЙ баш.—һарыҡ бәрәсе, бә-рәс (борон баланы яратып яну­ар, ҡош-ҡорт балаларының ата­маһын исем итеп ҡушыу төрки халыҡтарында киң таралған булған. Ҡузыев фамилияһы яһалған)

ҠУНАҠБАЙ баш. — ҡунаҡ+бай (йола буйынса, ҡунаҡ килгәндә йәки ҡунаҡҡа барғанда тыуған балаға ҡушылған исем)

ҠУНАҠҠОЛ баш. — ҡунаҡ+ҡол; ҡунаҡта тыуған

ҠУНАҠҠУЖА баш., фарс. — ҡу-наҡ+ҡужа; ҡунаҡта тыуған

ҠУСҠАР баш. — ҡусҡар (мөгөҙ­лө тәкә); ғаиләлә малайҙар күп булһын тигән теләкте белдере­үе ихтимал.—Т. Жанузаков)

ҠУСТЫБАЙ баш. — ҡусты + бай (ҡустылары күп булһын тигән теләк менән ҡушылған. Ҡусты­баев фамилияһы бар)

ҠЫҘРАС баш. — ҡыҙыл йөҙлө, матур; күңел асыусы (Ҡыҙра­сов фамилияһы бар)

ҠЫЛСЫНБАЙ бор. баш. —ҡыл-сын (изге) + бай (исем компо­ненты); Ҡылсынбаев фамилия­һында һаҡланған

КУЯШ баш. — солнце (образова-ние имен с названиями небес-ных тел известно всем тюрк-ским народам)

КУЯШБАЙ баш. — куяш солн-це + бай; будь светочем, как солнце

КУДАШ баш. — см. Ҡоҙаш

КУЖА перс. — хозяин (компонент мужских имен)

КУЖАБАЙ перс, баш. — кужа хо-зяин+бан (компонент мужских имен)

КУЖАК др. тюрк. — репей (воз-можно, это имя дано как обе-рег; образована фамилия Ку-жаков)

КУЖАХ.М.ЕТ перс, ар. — кужа хо-зяин+ахмет прославленный

КУЗБЕК баш.—кузы ягненок + бек крепкий; образована фами­лия Кузбеков

КУЗЫЙ баш. — ягненок (личные имена, связанные с названиями

1 животных и их детенышей, — распространенное явление у тюркских народов. Образована фамилия Кузыев)

КУНАКБАЙ баш.— кунак гость+ бай (по обычаю такие имена давали детям, родившимся в гостях)

КУНАККУЛ баш.— кунак гость + кул; родился в гостях

КУНАККУЖА баш., перс. — кунак гост&Ч-кужа (компонент муж­ских имен)

КУСКАР баш. — баран (возмож-но, появление таких имен свя-зано с пожеланием, чтобы в семье иметь много сыновей. — Т. Джанузаков)

КУСТЫБАЙ баш. ■— кусты млад-ший брат+ бай (имя давалось с пожеланием, чтобы у него бы-ло много братьев; образована фамилия Кустыбаев)

КЫДРАС баш. — красный, краси-вый, весельчак (образована фа­милия Кыдрасов)

КЫЛСЫНБАЙ др. баш. — кыл-сын святой+ бай (компонент мужских имен); сохранилась фамилия Кылсынбаев

55

ҠЫЛЫС баш. — ҡылыс һүҙе­нән; батыр

ҠЫЛЫСБАЙ баш. — ҡылыслы; батыр

ҠЫРЫМҒУЖА баш., фарс. — ҡы­рым -гғужа (башҡорттарҙың бо­рон һуғыш, походтарҙа күп ҡатнашыуын иҫәпкә алып, Ҡы­рым һуғышына бәйле килеп сыҡҡан исем тип ҡарарға мөм­кин. Ҡырымғужин фамилияһы бөгөн дә ҡулланыла. Ҡырым һүҙенең боронғо төрки телдә: алыҫ ер, ил; уйпат, соҡор, уй; яҡшы, шәп; күп, иҫәпһеҙ тигән мәғәнәләре билдәле)

ҠЫУАНДЫҠ баш.—ҡыуанып, көтөп алған балаға ҡушылған исем

ҠЫУАТ ғәр. — ҡеүәтле, көслө; Ҡыуатов фамилияһы бар

ҠЫЯМ ғәр. — аяҡ өҫтө хөрмәт­ләү

ҠӘҘЕРБАЙ ғәр., баш. — ҡә­ҙер + бай; ҡәҙерле бала

ҠӘҘЕРҒОЛ ғәр., баш.—ҡәҙер+ ғол; ҡәҙерле бала

ҠӘҘЕРЙӘН ғәр., фарс.—ҡәҙер­ле йән

ҠӘҘЕРМӘТ ғәр.—ҡәҙерле

ҠӘҘИМ ғәр. — элекке, боронғо;

ҡәҙимге ҠӘҘИР бор. баш. — ҡөҙрәтле,

көслө; ҡаты, уҫал ҠӘЛӘМБАЙ ғәр. — ҡәләм + бай;

ғилемле, белемле

ҠӘМӘРЕТДИН ғәр. — ҡәмәр

(ай) +дин

ҠӘНЗӘФӘР ғәр.—арыҫлан; Ҡән­зәфәров фамилияһы бар

ҠӘЙЕПҠОЛ — мәғәнәһе билдә­һеҙ (Ҡәйепҡолов фамилияһы бар)

ҠӘРИП ғәр.—туған, яҡын кеше

ҠӘҮИ ғәр. — ҡеүәтле, көслө ҠӘЙҮМ ғәр. — мәңгелек; оҙон ғү­мерле

56

КЫЛЫС баш. — сабля; смелый (образованы фамилии Клысов, Кылысов)

КЫЛЫСБАЙ баш. — с мечом, саблей; смелый

КЫРЫМГУЖА баш., перс. — Кы-пым (крым)+гужа хозяин (можно допускать, что это имя произошло в связи с турецко-русскими войнами, где в Крым-ских походах участвовали и башкирские войска. Фамилия Крымгужин активно употреб-ляется и сегодня. В древнетюрк-ском языке слово ҡырым оз-начало: даль, дальняя страна; яма, ров; хорошо сделанный, отличиого качества; много, бес-численно). Образованы фами­лии Кырымгужин, Крымгужин

КУВАНДЫК баш. — обрадова-лись, радовались (подобные имена давались долгожданным детям)

КУВАТ ар. — сильный, могучий*, образована фамилия Куватов

КИЯМ ар. — приветствие стоя, почтение

КАДИРБАЙ ар., баш. — кадир уважение, почет+бай (компо­нент мужских имен)

КАДИРГУЛ ар., баш.—кадир + гул; дорогой, почтенный

КАДИРЬЯН ар., перс. — кадир дорогой, почтенный + яЕ душа

КАДИРМАТ ар.—дорогой, поч­тенный

КАДИМ ар. — древний, старин-ный; обычный

КАДИР др. баш. — могучий, силь­ный; суровый, жестокий

КАЛЯМБАЙ ар. — 1) калям тро-стниковое перо; 2) ученый, об-разованный

КАМАРЕТДИН ар.— камар лу-ка+дин религия, вера

КАНЗАФАР ар. — лев; образова­на фамилия Канзафаров

КАИПКУЛ—этимология неясна (употребляется фамилия Каип-кулов)

КАРИП ар.—родственник, близ-кий человек

КАВИ ар. — могучий, сильный

КАЮМ ар.—вечный; долгожи-тель

ЛАМИҠ ғәр. — нур сәсеүсе, саф, пак

ЛАТИП ғәр.—рәхимле, һөйкөм­лө, асыҡ йөҙлө, шәфҡәтле

ЛАТИФ ғәр. — рәхимле, һөйкөм­лө, асыҡ йөҙлө

ЛАТИФУЛЛА ғәр. — латиф + ул­ла

ЛОҠМАН ғәр. — боронғо аҡыл эйәһе Лоҡман Хаким исеменән (бала аҡыллы булһын, тип ҡу­шылған исем)

ЛОТФЕТДИН ғәр. — изгелекле ЛОТФРАХМАН ғәр. —лотфи (из­гелекле) + рахман (рәхимле)

ЛОТФУЛЛА ғәр. — изгелекле, ал­ланың, һөйөклөһө

ЛОТФЫЙ || ЛОТФИ ғәр. — изге­лекле (ҡыҫҡартылған исем)

ЛУТ ғәр. (йәһ.) — бик шәп

ЛӘБИБ ғәр. — аҡыллы, белемле, зирәк

ЛАМИК ар. — лучистый, чистый, непорочный

ЛАТИП ар. — милосердный, доб-рый, милый, приветливый, при-ятный

ЛАТИФ ар. — милосердный, ми­лый, приветливый

ЛАТИФУЛЛА ар.—латиф + улла

ЛУКМАН ар. — от имени древне-го мудреца и баснописца Лук-мана Хакима, который был оли-цетвореиием и символом мудро-сти

ЛУТФУТДИН ар. — добрый

ЛУТФРАХМАН ар.— лутфи доб-рьш+рахман милосердный, со-страдательный

ЛУТФУЛЛА ар. — добрый; люби-мец аллаха

ЛУТФИ ар.—добрый, милости-вый

ЛУТ ар. (евр.) — великолепный

ЛЯБИБ ар. — умный, смышле-ный, одаренный

МАҒАЗ ғәр. — 1) ҡәҙерле, һөйәк­ле; 2) һаҡлана торған урын, торған ер (Мағазов фамилияһы бар)

МАҒАШ ғәр. — йәшәү әсән кәрәк нәмә (Мағашев фамилияһы, ер-һыу атамалары бар)

МАЗҺАР Ц МАЗҺАР ғәр. — матур,

күркәм МАЛБАЙ Ц МАЛЫБАЙ ғәр., баш,—

малы күп, бай (бай булһын,

тигән теләк менән ҡушылған

исем)

МАЛДЫБАЙ ғәр., баш.— маллы, бай, етеш тормошло

МАЛИК ғәр. — эйә, хужа; баш­лыҡ, батша

МАНАП ғәр. — урынбаҫар, ал­машсы (бала әсә-атаға ярҙам­сы булһын, тигән теләк менән ҡушылған исем)

МАНАТ ғәр. — табыныу нәмәһе (ғәрәптәрҙә)

МАГАЗ ар. — 1) дорогой, люби-мый; 2) местожительство (об-разована фамилия Магазов)

МАГАШ ар. — жизненно необхо-димый (сохранилось в топони-мических названиях и в фами-лии Магашев)

МАЗГАР ар.—красивый. изящ-ный

МАЛБАЙ||МАЛЫБАЙ ар., баш.— имеет много скота; богатый (выражает пожелание родителей, чтобы ребенок был богатым, со-стоятельным)

МАЛДЫБАЙ ар., баш. — состоя-тельный, имущий, богатый

МАЛИК ар. — обладатель. хозя-ин, правитель, царь, король

МАНАП ар. — заместитель, заме-на (выражает пожелание роди­телей, чтобы ребенок стал им помощником)

МАНАТ ар. — предмет поклоңе-ния (у арабов)

57

МАННАН ғәр. — шәфҡәтле, йо­март МАННУР ғәр. — нурлы

МАНСАП ғәр.—дәрәжә, урын

МАНСАФ ғәр.—дәрәжә, урын

МАНСУР ғәр. — еңеүсе

МАРАТ неол. — совет дәүерендә 1930 й. барлыҡҡа килгән исем (француз революционеры Жан-Поль Мараттың исеменән алын­ған.— Саттаров, 122-се б.)

МАХИЯН ғәр. — айға оҡшаған, матур; йән өрөүсе, терелтеүсе

МИҘХӘТ ғәр. —- маҡтау, дан

МИЗАН баш. — ай атамаһынан (боронғо Ҡояш йылы буйынса 7-се ай — 22 сентябрҙән 21 ок­тябргә ҡәҙәрге ваҡыт атамаһы. Шул ваҡытта тыуған балаға Ми­зан исемен ҡушҡандар. Баш­ҡорт шәжәрәләрендә һаҡлан­ған)

МИЛЛӘТ ғәр. — 1) милләт, ха­лыҡ; 2) тыуған көн; Ғайса пәй­ғәмбәр тыуған көн

МИНИСЛАМ баш., ғәр. — Миңле­ислам исеменән ҡыҫҡартылған

МИНҺАЖ ғәр. — киң юлдағы; бәхеттең оло юлы; тотҡан юл

МИНҺАЖЕТДИН ғәр. — мин-

һаж+дин

МИНЬЯР баш., фарс.—миңле+ яр

МИНДЕЯР баш., фарс. — миңле+ яр

МИНЛЕБАИ баш. — миңле + бай (Урта Азия һ. б. күп халыҡ­тарҙа миң бәхет билдәһе тип ҡаралған)

МИНЛЕҒОЛ баш. — миңле + ҡол;

миңле бала МИНЛЕҒУЖА баш., фарс. — миң-

ле+ғужа

МИҢЛЕҒӘЛИ || МИНЛЕҒӘЛЕ баш., ғәр.—миңле+ғәли; бә­хетле, бөйөк кеше

МИҢЛЕҒӘЛИМ баш., ғәр. — миңле-гғәлим, ғалим, уҡымыш­лы

МАННАН ар. — милосердный,

щедрый МАННУР ар. — лучезарный, лу-

чистый МАНСАП ар. — должность, место МАНСАФ ар. — должность, место МАНСУР ар. — победитель МАРАТ неол.—заимствовано из русского языка в 1930 г. (вос-ходит к имени французского ре-волюционера Жан-Поль Мара-та. — Саттаров, стр. 122) МАХИЯН ар. — луноподобный, красивый; оживляющий, цели-тель МИДХАТ ар. — слава, хвала МИЗАН баш. — от названия ме-сяца (по солнечному календарю название 7-го месяца—с 22 сентября по 21 октября. Это имя давалось детям, родившим-ся в месяце мизан. Сохрани-лось в башкирских шежере)

МИЛЛЯТ ар. — 1) нация, народ; 2) день рождения; рождество

МИНИСЛАМ баш., ар. — усечен-ная форма имени Минлислам

МИНГАЖ ар. — путь, широкая дорога, дорога счастья; избран-ный путь

МИНГАЖЕТДИН ар. — мингаж путь, дорога+дш религия, ве­ра

МИНЪЯР баш., перс. — усечен-ная форма имени Минлияр

МИНДИЯР баш., перс. — минда с родинкой+яр друг

МИНЛИБАЙ баш. — минли с ро-динкой+бай (у народов Сред-ней Азии и у многих других народов родинка, родимое пят-но считалось символом счастья, особой судьбы)

МИНЛИГУЛ баш. — минли с ро-динкой+тул раб

МИНЛИГУЖА баш., перс.— мин­ли с родинкой+тужа хозяин, сын

МИНЛИГАЛИ баш., ар.— минли с родинкой+тали величавый, великий

МИНЛЕГАЛИМ ар.—минли с родинкой+галнм знаменитый ученый

58

МИҢЛЕЙӘН баш., фарс. —миң­ле + йәп; миңле, бәхетле кеше

МИНЛЕИӘР баш., фарс. — мнң-ле + йәр (дуҫ, иптәш); бәхет­ле иптәш

МИНЛЕХАН баш. — миңле+хан; бәхетле, бик шәп башлыҡ

МИНЛЕЯР баш., фарс. — миң­ле-)-яр (дуҫ, иптәш)

МИНЛИСЛАМ баш., ғәр,—миң­ле + ислам

МИҢЛӘХМӘТ баш., ғәр. — миң­ле Ч-әхмәт (маҡтаулы)

МИРАС ғәр. — мираҫ, иҫтәлек (атанан йәки әсәнән мираҫ бу­лып ҡалған бала. Синонимдары: Бүләк, Ядкар, Варис, Наил; Ме-рәсов фамилияһы, Мерәҫ ауыл исеме бар)

МИРАСБАЙ ғәр., баш.—мираҫ + бай; мираҫ булып ҡалған ба­ла

МИРАТ — 1) ғәр. — көҙгө, ялты­рап торған; 2) фарс. — баш ке­ше

МИРВӘЛИ фарс, ғәр, —мир (баш)+вәли (хужа)

МИРҒӘЗЕ || МИРҒАЗИ фарс, ғәр.—мир (баш кеше, еңеү­се) + ғази (изге юлда көрәшеү­се)

МИРҒӘЗИМ фарс, ғәр. — бөйөк әмир

МИРҒӘЗӘМ фарс, ғәр.—ҡара: Мирғәзим

МИРҒӘЗӘН фарс, ғәр. — бөйөк әмир

МИРҒӘЛИ || МИРҒӘЛЕ фарс, ғәр. — бөйөк әмир

МИРҒӘЛИМ фарс, ғәр. — ғалим әмир

МИРЖАН фарс.—мир+ йән; баш кеше, башлыҡ (Миржанов фа­милияһы яһалған)

МИРЗА фарс.—түрә балаһы; рә­йес

МИРЗАБАЙ фарс, баш. — мир­за-!-бай

МИРЗАХАН фарс, баш. — баш­лыҡ, баш кеше

МИНЛИЯН баш., перс — минли с родинкой-*гяп душа; счастли-вый человек

МИНЛИЯР баш., перс.—минли с родинкой + яр друг, товарищ; счастливый друг

МИНЛИХАН баш. — минли с ро-динкой+хан глава

МИНЛИЯР баш., перс. — минли с родинкой+яр друг, товарищ

МИНЛИСЛАМ баш., ар. — минли с родинкой+ислам мусульманин

МИНЛАХМЕТ баш., ар.";—минли с родинкой+ахмет прославлен-ный

МИРАС ар. — гюдарок, дар (та-ким именем нарекались дети, у которых к моменту рождения не было в живых отца или ма-тери. Ребенок оставался подар-ком отңа или матери. Синони­мы: Буляк, Ядкар, Варис, На­иль. Сохранилось в названиях деревень Мрясово и в фамили-ях Мрясов, Мирасов)

МИРАСБАЙ ар., баш. — мирас+ бай; дар, подарок; наследник

МИРАТ—1) ар.—зеркало; свер-кающий; 2) перс — глава, на­чальник, старший

МИРВАЛИ перс, ар. — мир гла­ва-)-вали хозяин

МИРГАЗИ перс, ар. — мир гла­ва, победитель + тазп борец за правду

МИРГАЗИМ перс, ар. — великий амир

МИРГАЗАМ перс, ар.— см. Мир­газим

МИРГАЗАН перс, ар.—великий амир

МИРГАЛИ перс, ар. — великий амир

МИРГАЛИМ перс, ар. — мир гла­ва + галим ученый

МИРЖАН перс. — мир + жан; гла­ва, начальник (образована фа­милия Миржанов)

МИРЗА перс — царевич; писарь

МИРЗАБАЙ |1 МУРЗАБАЙ . перс,

баш. — мирза + бай МИРЗАХАН || МУРЗАХАН перс,

баш. — руководитель, предводи-

тель, глава

59

МИРЗАҺИТ фарс, ғәр.— мир +

заһит (изге, тыйнаҡ) МИРЗАЯН фарс. — баш кеше,

башлыҡ МИРҠАСИМ фарс, ғәр. — мир

(баш кеше) + ҡасим (өләшеүсе;

матур) МИРСАЛИХ фарс, ғәр.— мир +

салих, изгелекле, тоғро МИРСАЯП фарс, ғәр. — мир +

саяп, оҫта ҡылыссы; Мирсаяпов

фамилияһы бар

МИРСӘЙЕТ || МИРСӘИТ фарс,

ғәр. — мир + сәйет; баш кеше,

башлыҡ МИРСӘЛИМ фарс, ғәр. — мир +

сәлим; сәләмәт әмир, именлек

башлығы

МИРХАЖИ фарс, ғәр. — мир + хажи

МИРХАЙҘАР фарс, баш. — мир (башлыҡ, әмир)+хайҙар (арыҫ­лан) кеслө, ҡеүәтле, башлыҡ

МИРХӘЙҘӘР фарс, ғәр. — мир + хәйҙәр; көслө, ҡеүәтле башлыҡ

МИСБАХ ғәр. — яҡтыртҡыс, шәм­дәл

МИФТАХ ғәр. — асҡыс

МИФТАХЕТДИН ғәр. — мифтах + дин

МИҺРАН фарс.—шәфҡәтле, ми­һырбанлы, һөйкөмлө

МИӘСӘРЦМИӘССӘР ғәр.— бай, мөлкәтле

МИЯН фарс—урта, уртансы; ур­тансы бала (Миянов фамилия­һы бар)

МОЗАФАР ЦМОЗАФФАР ғәр.— еңеүсе, теләгенә ирешеүсе

МОНАСИП ғәр. — тура килгән, яраҡлы, тиң

МОРАҘЫМ ғәр. — моратына, те­ләгенә тура килгән

МОРАТ ғәр. — морат, теләк

МОРАТША ғәр., фарс. — морат-Һ шаһ; моратына тура килгән (Моратшин фамилияһы яһал­ған)

МОРТАЗА ғәр. — һайлап алынған, яҡщы (Мортазин фамилияһы бар)

МОРТАЙ —1) ғәр.—Мортаза исе-

МИРЗАГИТ перс, ар.— мир-(-за­гит скромный, святой

МИРЗАЯН перс. — глава, предзо-дитель

МИРКАСИМ перс, ар. — мир глава+каспм раздающий; кра-сивый

МИРСАЛИХ перс, ар. — мир + са-лих; добрый, верный

МИРСАЯП перс, ар. — мир гла~ еа + саяп сабля, мен; искуспо владеющий мечом (образована фамилия Мирсаяпов)

МИРСАИТ перс, ар. — мир + са-ит; глава, руководитель

МИРСАЛИМ перс, ар.— мир+ салим, здоровый; благополучный амир; предводитель безопасно-сти, мира; миролюбивый

МИРХАЖИ перс, ар. — мир + ха-жи

МИРХАЙДАР перс, ар. — мир глава+хайдар лев; сильный, мо-гучий; предводитель

МИРХАЙДАР перс, ар. — мир + хайдар; сильный, могучий пред­водитель

МИСБАХ ар. — подсвечник, све-тильник, светящий

МИФТАХ ар. — ключ

МИФТАХЕТДИН ар. — мифтах кл/оч+дин религия

МИГРАН перс.—добрый, мило-сердный, любезный

МИАСАР || МИАССАР ар. — бога-тый, состоятельный

МИЯН перс. — средний, середин-ный (образована фамилия Ми­янов)

МУЗАФАРЦМУЗАФФАР ар. — по-бедитель, достигающий цели

МУНАСИП ар. — подходящнй, приличный, соответствующий, равный

МУРАДЫМ ар. — цель, желание; предмет желания

МУРАТ ар. — желание, цель

МУРАТША ар., перс — мурат+ ша; предмет желания (образо­вана фамилия Муратшин)

МУРТАЗА ар. — избранный, хо-роший (образована фамилия Муртазин)

МУРТАЙ — 1) ар. — усеченная

60

менән ҡыҫҡартылған; 2) монг.— аты булған, һыбай

МОСАДИҠ ғәр. — дөрөҫлөктө яҡ­лаусы

МОСАУИР ғәр.—художник, рәс­сам

МОСАФИР ғәр. — сәйәхәтсе, юл­сы; юлаусы, уҙғынсы, үткенсе

МОСТАФА ғәр.";— һайлап алынған, башҡаларҙан өҫтөн

МОТАЛЛАП ғәр. — үтенеүсе, та­лап итеүсе

МОТАЛЛИП ғәр. — талап итеүсе, эҙләүсе

МОТАҺАР ғәр. — саф, изге

МОТИҒУЛЛА ғәр.— аллаға буй­һоноусан

МОТИҠ ғәр. — буйһоноусан, тың­лаусан

МОФАЗАЛ ЦМОФАЗЗАЛ ғәр.— һөйәкле, хөрмәтле

МӨБӘРӘК, ғәр. — бәхетле, ҡәҙер­ле, хөрмәтле, уңышлы; изге

МӨҒӘЛЛИМ ғәр. — өйрәтеүсе, уҡытыусы

МӨҒӘЛЛӘМ ғәр.— күп белеүсе, белемле

МӨҘӘРИСЦМӨДӘРИС ғәр.—дә­рес биреүсе, өлкән уҡытыусы

МӨЖДӘБӘ ғәр. —һөйөнөс, ҡыуа­ныс

МӨЖӘҮИР ЦМӨЖӘҮЕР ғәр.— күрше

МӨЖӘҺИТ ғәр. — тырыш; изге юл әсән көрәшеүсе

МӨКАРАМ ғәр. — изге, хөрмәтле

МӨҠИМ гәр.— йәшәүсе, ғүмер итеүсе; тырыш

МӨҠМИН ғәр. — дингә ышанған

МӨҠСИН ғәр. — изгелекле, яҡ­шылыҡ ҡылыусы (Мөҡсинов фамилияһы яһалған)

МӘЛӘК ғәр. — хакимлыҡ итеүсе, хаким; батша, солтан

МӨНИР ғәр. — яҡтылыҡ биреүсе, нур һибеүсе

МӨНӘҮИР ғәр.—яҡтылыҡ, нур һибеп тороусы

МӨРИТ ғәр. — эйәреүсе, шәкерт

МӨРСӘЛИМ ғәр. — именлек баш­лығы, именлек һөйәүсе

форма имени Муртаза;;

2) монг. — имеющий коня, всад-ник МУСАДИК ар. — справедливый

МУСАВИР ар. — художник

МУСАФИР ар. — путник, стран-

ник, путешественник; прохожий МУСТАФА ар. — избранныи, из-

бранник МУТАЛЛАП ар. — просящий, тре-

бующий МУТАЛЛИП ар. — требующий,.

ищущий МУТАГАР ар. — чистый, священ-

ный МОТИГУЛЛА ар. — почитающий

бога, божественный МУТИГ ар. — покорныи, послуш-

ный МУФАЗАЛ ЦМУФАЗЗАЛ ар.—лю-

бимый, почтенный МУБАРАК ар. — счастливый, ува-

жаемый, благословенный, благо-

получный; священный МУГАЛЛИМ ар. — обучающий,,

учитель МУГАЛЛЯМ ар. — многознающии,.

со знанием МУДАРИС ар. — учитель, стар-

ший преподаватель МУЖДАБА ар. —радость

МУЖАВИР ар.—живущиГг ря-

дом, сосед МУЖАГИТ ар. — старательный;

борец за правду МУКАРАМ ар. — священный, ува-

жаемый МУКИМ ар. — живучий, здравст-

вующий; старательный МУКМИН ар. — верующий МУКСИН || МУХСИН ар. — доб-

рый, доброжелательный (обра-

зована фамилия Муксинов) МУЛЮК ар.—владыка, облада-

тель; царь МУНИР ар, — сияющий, лучезар-

ный МУНАУИР ар. — сияющий, луче-

зарный МЮРИТ ар. — последующий, уче-

ннк МУРСАЛИМ ар. — предводитель

безопасности, мира, миролюби-

вын

61

МӨРШИТ ғәр. — тура юл күрһә­теүсе МӨСЛИМ ғәр. — мосолман МӨСТӘҠИМ ғәр.—тоғро, дөрөҫ; сыҙамлы

.МӨСӘЛИМ ғәр. — килешеүсән, ке­ше күңелле; тыныс тәбиғәтле

МӨСӘЛЛӘМ ғәр.—һалдат МӨСӘЛЛӘХ ғәр. — ҡораллы МӨХИТДИН ғәр. — яҡлаусы МӨХЛИС ғәр. — саф күңелле,

тоғро МӨХСИН ғәр. — изгелекле, яҡ­шылыҡ ҡылыусы -МӨХТӘБӘР ғәр. ■— хөрмәтле, ҡә­ҙерле МӨХТӘР ғәр.—һайлап алынған

МӨХТӘРӘМ ғәр. — хөрмәтле, ҡә­ҙерле

.МӨХӘДДИС ғәр.— ғалим

МӨХӘМӘҘИ||МӨХӘМӘДИ ғәр.— мосолман кеше

МӨХӘМӘҘИӘ || МӨХӘМӘДИӘ ғәр. — ҡара: Мөхәмәҙи

МӨХӘМӘТЦМӨХӘММӘТ ғәр. — данлы, маҡтаулы (ислам дине­нә нигеҙ һалыусы Мөхәммәт­тең исеменән)

МӨХӘМӘТВӘЛИ ғәр,—мөхәмәтҢ-вәли

МӨХӘМӘТҒАТА ғәр.— мөхәмәт+ ғата

МӨХӘМӘТҒӘЛИ ғәр.—мөхәмәт + ғәли

МӨХӘМӘТДИН ғәр. — мөхәмәт дине

МӨХӘМӘТЙӘН ғәр., фарс. — мө­хәмәт + ЙӘН

МӨХӘМӘТЙӘР ғәр. — мөхәмәт + йәр: Мөхәмәттең дуҫы, иптәше

МӨХӘМӘТНУР ғәр. — мөхәмәт + нур: Мөхәмәт нуры

МӨХӘМӘТСАФА ғәр.—мөхәмәтң-сафа (саф, таҙа, пак)

МӨХӘМӘТСӘЛИМ ғәр. — мөхә­мәт +сәлим (сәләмәт, иҫән)

МӨХӘМӘТША ғәр., фарс. — мө-хәмәт + шаһ; Мөхәмәткә ҡара­ған, мосолман

МӨХӘМӘТШӘРИП ғәр. — мөхә­мәт-}-шәрип

МУРШИТ ар. — наставник, пропо-

ведник; проводник МУСЛИМ ар. — мусульманин МУСТАКИМ ар. — верный, пра-

вильный, правдивый, честный,

терпеливый МУСАЛИМ ар. — покладистый,

человеколюбивый, мирный, спо-

койный МУСАЛЛЯМ ар. — солдат МУСАЛЛЯХ ар. — вооруженный МУХУТДИН ар. — защитник МУХЛИС ар. — искренний, вер­ный МУХСИН ар. — добрый, доброже-

лательный МУХТАБАР ар. — почтенный, ува-

жаемый МУХТАР ар. — избранный, из-

бранник МУХТАРАМ ар. — уважаемый,

почтенный МУХАДДИС ар. — ученып МУХАМАДИ ар. — мусульманин

МУХАМАДИЯ ар. — см. Мухама­ди

МУХАМЕТЦМУХАММЕТ ар. — славный, прославленный (имя основоположника ислама Муха-мета)

МУХАМЕТВАЛИ ар. — мухамет славный+вали хозяин, родствен-ник, покровитель, святой

МУХАМЕТГАТА ар. — мухамет+ гата дар, подарок

МУХАМЕТГАЛИ ар. — мухамет + гали

МУХАМЕТДИН ар. — мухамет+ дин; мусульманская вера

МУХАМЕТЬЯН ар. — мухамет+ ян

МУХАМЕТЪЯР ар. — мухамет+ яр; друг Мухамета

МУХАМЕТНУР ар.— мухамет+ нур луч; свет Мухамета

МУХАМЕТСАФА ар. — мухамет+ сафа чистый, непорочный

МУХАМЕТСАЛИМ ар. — муха­мет-}-салим живой, здоровый, благополучный

МУХАМЕТША ар., перс. — муха-мет+ша; принадлежащий Му-хамету, мусульманин

МУХАМЕТШАРИП ар. — муха­мет-)-шарип

62

МӨХӘМӘТХАЖИ |1 МӨХӘМӘТХӘ-ЖЕ ғәр. — мөхәмәт + хажи

МӨХӘРЛӘМ ғәр.— ҡара: Мөхәр­рәм

МӨХӘРРӘМҢМӨХӘРӘМ ғәр. — һижрә — ай календарындағы 1-се айҙың исеме; шул айҙа тыу­ған балаға ҡушылған исем

МӨШӘРИП ғәр. — данлыҡлы,

шөһрәтле

МӨЪМИН ғәр. — ислам динендә-ге кеше, мосолман

МУЛЛАБАЙ ғәр., баш. — мулла (уҡымышлы кеше) + бай; (бала уҡымышлы, белемле булһын, тигән теләк менән ҡушылған исем)

МУЛЛАҒОЛ ғәр., баш.,— мулла-Ғ ғол (ҡол)

МУЛЛАҒӘЛИ || МУЛЛАҒӘЛЕ ғәр. — мулла + ғәли

МУЛЛАҒӘЛӘМ ғәр. — мулла + ғәләм

МУЛЛАҠАЙ ғәр.— мулла һү­ҙенең иркәләү формаһынан

МУЛЛАНУР ғәр. — муллаң-нур МУЛЛАЯН ғәр., фарс.—мулла+ йән (уҡымышлы булһын, тигән теләк менән ҡушылған исем)

МУЛЛАЯР ғәр., фарс.—мулла+ яр (Муллаяров фамилияһы бар)

МУЛЛӘХМӘТ ғәр. — мулла + әх­мәт

МУСА ғәр.—пәйғәмбәр исеменән (һыуҙан сығарып алынған; ба­ла)

МУСАБАЙ ғәр., баш.— ир бала; ул, улан

МЫРҘА фарс. — 1) ҡусты; түрә балаһы; 2) ир-ат исемдәре ком­поненты булып йөрөй. Мурзин фамилияһы яһалған

МЫРҘАБАЙ фарс, баш. — мыр­ҙа + бай; Мырҙабаев фамилия­һы яһалған

МЫРҘАБУЛАТ фарс, ғәр.— мыр­ҙа + булат; ҡорос һымаҡ ныҡ бала

МЫРҘАГИЛДЕ фарс, баш. — мырҙа + килде

МЫРҘАҒОЛ фарс, баш. — мыр­ҙа + ҡол

МУХАМЕТХАЖИ ар.— мухамет +-

хажи МУХАРЛЯМ ар.— см. Мухаррам-

МУХАРРАМЦМУХАРЯМ ар.—на-звание первого месяца Хидж-ри — Лунного календаря; родил-ся в месяце Мухаррам

МУШАРИП ар. — почтенный, ува-жаемый

МУЪМИН ар. — верующий, пра-воверный, мусульманип

МУЛЛАБАЙ ар., баш. — мулла* образованный человек, господин, хозяин+бан (выражает пожела-ние родителей, чтобы ребенок. был грамотным, образованным)

МУЛЛАГУЛ ар., баш. — мулла-Ғ гул

МУЛЛАГАЛИ ар.— мулла + гали:

МУЛЛАГАЛЯМ ар. — мулла + га-лям

МУЛЛАКАЙ ар. — мулла уче-мый+кай (уменьш.-ласк. аф­фикс)

МУЛЛАНУР ар. — мулла+нур

МУЛЛАЯН ар., перс. — мулла об-разованный+ян душа (выража­ет пожелание родителей, чтобы ребенок был образованным)

МУЛЛАЯР ар., перс.—мулла 4-яр (образована фамилия Мул-лаяров)

МУЛЛАХМЕТ ар. — мулла + ах­мет

МУСА ар. — от имени пророка Моисей; вытащенный из воды;. дитя

МУСАБАЙ а р., баш. — мальчик, сын

МУРЗА перс. — 1) младшин брат;. царевич; 2) компонент мужских имен. Образована фамилия Мурзин

МУРЗАБАЙ перс, баш.—мурза + бай (образована фамилия Мур­забаев)

МУРЗАБУЛАТ перс, ар. — мур­за + булат (выражает пожела­ние родителей, чтобы ребенок был крепким, как сталь)-

МУРЗАГИЛЬДИ перс. — баш. — мурза младший браг+гильди появился

МУРЗАГУЛ перс, баш. — мурза-Ғ гул

63

МЫРҘАҒӘЛИ || МЫРҘАҒӘЛЕ фарс, ғәр. — мырҙа + ғәли

МЫРҘАҠАЙ фарс. — мырҙа һү­ҙенең иркәләү формаһынан яһалған

МЫРҘАХАН фарс, баш. — мыр­ҙа + хан

МӘҒДӘН ғәр. — металл, аҫыл таш

МӘҒДӘНУР ғәр. — мәғдән+нур

МӘҒЗҮМ ғәр.—гонаһһыҙ, саф МӘҒМҮР ғәр. — йәшәүсе, . төҙөк,

һәйбәт сәскә атыусы МӘҒРИФ ғәр. — аңлы, белемле

МӘҒРҮФ ғәр.—атаҡлы, данлыҡ­лы, танылған, билдәле МӘҒСҮМ ғәр. — гонаһһыҙ, саф МӘСҒҮТ ғәр.—ниәт итеп, теләп

алынған МӘҒӘРИФ ғәр. — аңлы, белемле

МӘҒӘСҮМ ғәр.—гонаһһыҙ, саф

МӘҒӘФҮР ғәр. — кисерелгән, ғә­фү ителгән МӘЖИТ ғәр.—данлы, маҡтаулы

МӘЗИТ ғәр. — артыу, . күбәйеү, ишләнеү

МӘҠСҮТ ғәр. — ниәт ителгән, те­ләп алынған

МӘЛИК ғәр. — батша, солтан, хаким

МӘЛИХ ғәр.—һөйкөмлө, яғым­лы, гүзәл

МӘМБӘТ ғәр. — маҡтауға лайыҡ (Мөхәмәт исеменән ҡыҫ­ҡартылған; Мәмбәтов фамилия­һы бар)

МӘМБӘТҠОЛ ғәр., баш. — мәм­бәт + ҡол

МӘРГӘН бор. төрки, монг.—оҫ­та, төҙ атыусы; мәргән (Баш­ҡорт исемләренең үҙенсәлеге ту­раһында А. Г. Бессонов та әй­теп киткән. — БНС. 21-се б.)

МӘРҒҮП ғәр. — теләп, көтөп ал­ған; һөйәкле

МӘРҘӘН || МӘРДӘН фарс —ир-егет, батыр

МӘРҮӘН фарс. — яҡшылыҡ бил­дәһе

МУРЗАГАЛИ перс, ар. — мур­за + гали

МУРЗАКАЙ перс. — ласкатель-ная форма имени Мурза

МУРЗАХАН перс, баш. — мурза +

хан МАГДАН ар. — металл, руда, дра-

гоценный камень МАГДАНУР ар. — магдан + нур

луч, свет МАГЗУМ ар. — невинный, чистый МАГМУР ар. — живучий, благо-

устроенный, расңветающий МАГРИФ ар. — просвещенный, об-

разованный МАГРУФ ар. — знаменитый, из-

вестный; славный МАГСУМ ар. — невинный, чистый МАГСУД ар. — желанный, ждан-

ный МАГАРИФ ар. — просвещенный,

образованный МАГАСУМ ар.—невинный, чис­тый МАГАФУР ар. — оправданный,

прощенный МАЖИТ ар. — прославленный,

славный МАЗИТ ар. — увеличеняе, прибав-

ление МАКСЮТ ар. — желанный, ждан-

ный МАЛИК ар.—царь, правитель

МАЛИХ ар.—прелестный, изящ-ный, миловидный, прекрасный

МАМБЕТ ар.—достойпып похва-лы (сокращеняая форма имени Мухамет. (Образована фа­милия Мамбетов)

МАМБЕТКУЛ ар., баш. — мам­бет 4- кул

МЭРГЭНЦ МЕРГЕН др. тюрк., монг.—снайпер, стрелок («В именах башкирских богатырей много характерного. Не случай-но прозвища их связаны с обоз-наченнем стрельбы. Мяргян зка-чит искусный охотник. меткнц стрелок». — БНС, стр. 21)

МАРГУП ар. — желанный. люби-мый

МАРДАН перс. — молодец, муж-чина

МАРВАН перс. — хорошин

64

МАРВАР ар. — 1) коралл, жем-чуг; 2) мужчина, молодец, му-жественный, храбрый

МАРХАМ ар.—бальзам; утеши-тель, забава

МАСГУТ ар. — счастливый

МЕСЯГУТЦМАСЯГУТ ар.—счаст* ливый (название села Месягу-тово и фамилия Масягутов вос-ходят к этому имени)

МАВЛИ ар. — желанный, ждан-ный; господин

МАВЛИТЦМАВЛЮТ ар. — 1) ме­сто рождения, роднап сторона; 2) день рождения; 3) рожде­ство, праздник; день рождения пророка Мухамета

МАВЛИТБАЙ ар., баш. — мав­лит-)-бай

МАВЛИТЬЯН ар., перс. — мав­лит + ян

МАВЛИТДИН ар. — мавлит+дин

МАВЛИТКУЛ ар., баш. — мав­лит-)-кул (родился в месяце Мавлит)

МАВЛИТХАН ар., баш. — мав-лит+хан

МАВЛАВИ ар. — ученый, образо-ванный

МАХИЯН ар., перс. — 1) подоб-ный луне, красивый; 2) цели-тель

МАХМУТ ар. — хвалимый, про-

славленный МАХМУТЬЯН ар. — махмут+яи

МАХТУМ ар. — 1) достойный поч-тения, уважения; 2) прозвшце сыновей духовных лиц

МАГАДИ ар.—стоящий на пра-вильном пути; наставник (обра-зована фамилия Магадеев)

МӘРҮӘР ғәр. — 1) ынйы, гәүһәр; 1 2) ир кеше, батыр, ғәйрәтле

МӘРҺӘМ ғәр. — бальзам; күцел 1

йыуатҡыс
МӘСҒҮТ ғәр. — бәхетле 1

МӘСӘҒҮТ ғәр. — бәхетле (Мәсә- 1

ғүт тигән ауыл исеме, Мәсәғү-

тов фамилияһы бар)

МӘҮЛИ ғәр. — теләп, һорап ал- 1 ған; әфәнде

МӘҮЛИТҢМӘҮЛЕТ ғәр.—1) тыу- 1 ған ер, тыуған ил; 2) тыуған көн; 3) байрам; Мөхәмәт пәй­ғәмбәр тыуған көн

МӘҮЛИТБАЙ |1 МӘҮЛЕТБАИ ғәр., ; баш. — мәүлет+бай

МӘҮЛИТИӘНҢМӘҮЛЕТИӘН ғәр., \ фарс. — мәүлит + нән

МӘҮЛИТДИН || МӘҮЛЕТДИН I ғәр. — мәүлит+дин

МӘҮЛИТҠОЛ || МӘҮЛЕТҠОЛ . ғәр., баш. — мәүлит+ҡол (Мәү­лит айында тыуған)

МӘҮЛИТХАН||МӘҮЛЕТХАН ғәр., . баш. — мәүлит + хан

МӘҮЛӘҮИ ғәр.— ғалим, уҡымыш- ; лы

МӘХИЙӘН || МӘХЙӘН ғәр., , фарс. — 1) айға оҡшаш, ма­тур; 2) йән биреүсе, терелтеу-се

МӘХМҮТ ғәр. — маҡтаулы, маҡ­талған

МӘХМҮТЙӘН ғәр. — мәхмүт+ йән

МӘХТҮМ ғәр. — 1) ҡэҙер-хермәт-кә лайыҡ; 2) дин әһелдәре ба­лаларының ҡушаматы

МӘҺӘҘИЦМӘҺӘДИ ғәр.—тура голда тороусы, өйрәтеүсе (Мә­һәдисе фамилияһы бар)

Н

НАҒМАН ғәр. — 1) ғәрәп исеме «Нуман»дан; 2) ҡан

НАДИР ғәр. — бик һирәк осрай торған

НАЗАР ғәр. — 1) уй, ҡараш, иғ­тибар; 2) ярҙам, яҡшы ниәт

НАЗАРБАЙ ғәр., баш.—назар + бай

НАГМАН ар. — 1) от арабского

имени «Нуман»; 2) кровь НАДИР ар. — редкостный, ред-

кий НАЗАР ар. — 1) взгляд, взор,

внимание; 2) помощь, благо-

склонность, поддержка НАЗАРБАЙ ар., баш. — назар+

бай

З Заказ 122

65

НАЗАРҒОЛ ғәр., баш. — назар + ғол

НАЗИМ ғәр. — 1) тәртипкә һа­лыусы, ойоштороусы; 2) шағир

НАЗИП ғәр. — аҫыл зат, аҡ һө­йәк («Нәжип»тән үҙгәртелгән) НАИБЦНАИП ғәр. — урынбаҫар,

ярҙамсы НАИБ фарс. — һирәк осрай тор­ған, берҙән-бер НАИЛ ғәр. — бүләк, мираҫ; вариҫ

НАЙМАН — боропго бер монгол ырыуы атамаһынан (Найманов фамилияһы һаҡланған)

НАРАТ монг. — ҡарағас (ныҡ булһын тигән теләк менән ҡу­шылған)

НАҠЫЙ ғәр. — саф, таҙа

НАРИМАН фарс. — ғәйрәтле, ба­тыр

НАРЫНБАЙ фарс, баш. — нарын (ғәйрәт) + бай

НАСИБУЛЛА ғәр. — насип + алла; алла биргән бала

НАСИЩНАСИБ ғәр. — яҙмыш, өлөш

НАСИР ғәр. — ярҙамсы, яҡлау­сы

НАСИХ ғәр. — кәңәшсе, дуҫ

НАСРЕТДИН ғәр. — насир + дин; дингә ярҙам, ҡеүәт

НАСЫР ғәр. — ярҙам

НАСЫРЬЯН ғәр., фарс. — насыр + ян; ярҙамсы

НАУРУЗ || НАУРЫҘ фарс—1) яңы йыл; 2) яҙ; фарсы Ҡояш ка­лендары буйынса яңы йыл 21 мартта башланған. Был төр исемдәр Урта Азия халыҡта­рында күп таралған. Башҡор­тостанда Учалы районында Нау­руз тигән ауыл исемендә, Нау­рузов фамилияһында һаҡлан­ған

НАУРУЗБАЙ фарс, баш. — яңы йылда, яҙ тыуған

НАФИҠ ғәр. — файҙа килтереүсе, табыш, игелек

НИҒМӘТ ғәр. — байлыҡ, мөлкәт, бәхет

НИҒМӘТЙӘН ғәр., фарс.— ниғ-мәт + нән

.66

НАЗАРГУЛ ар., баш. — назар +

гул НАЗИМ ар. — 1) дисциплинирую-

щий, организатор; 2) стихотво-

рец, поэт НАЗИП ар. — благородный, знат-

ного происхождения НАИБ ар. — заместитель, помощ-

ник НАИБ перс. — редкий, единствен-

ный НАИЛЬ ар. — дар, подарок; па-

следник НАЙМАН — от названия одного

из древних монгольских родо-

вых подразделений (сохранилась

фамилия Найманов) НАРАТ монг. — лиственница (по-

желание ребенку, чтобы он был

крепким) НАКИ ар. — чистый, невинный НАРИМАН перс. — могучий, сме-

лый НАРИНБАЙ перс. — баш. — нарин

могучий + бай НАСИБУЛЛА ар. — насип + улла;

данный богом НАСИП ар. — судьба, участь

НАСИР ар. — помощник, защит­ник

НАСИХ ар. — советчик, друг, то-варищ

НАСРЕТДИН ар. — насир по-мощь+дш вера

НАСЫР ар. — помощь

НАСЫРЬЯН ар., перс. — насыр помощь + ян душа; помощник

НАУРУЗ у НАУРЫҘ перс. — 1) но­вый год; 2) веспа; по персид-скому солнечному календарю но­вый год начинался весной —■ 21 марта. Это имя распростра-нено у народов Средней Азии. У башкир сохранилось в назва­ния деревни Науруз и в фами-лии Наурузов в Учалинском районе

НАУРУЗБАЙ перс, баш.—нау­руз + бай; родился в новый год

НАФИК ар. — приносящий поль-зу; находка, добро

НИГМАТ ар. — богатство, состоя-ние, счастье

НИГМАТЬЯН ар., перс. — нигмат богатство, счастье+яи душа

НИҒМӘТУЛЛА ғәр., фарс. — ниг-

мәт+улла (алла) НИЗАМ ғәр.—тәртип, ҡағиҙә

НИЗАМЕТДИН ғәр.— низам + дин

НИЗУАН ғәр.—дәрт, көс

НИӘТБАЙ ғәр., баш. — ниәт, те­ләк; көтөп, теләп алған бала

НИӘТША ғәр., фарс. — ниәт+

шаһ; ниәт итеп, көтөп алынған

НИЯЗ фарс. — бүләк; үтенес;

ӨМӨТ

НИЯЗБАЙ фарс, баш.— нияз+

бай НИЯЗҒОЛ фарс, баш. — нияз

(бүләк)+ҡол; бүләк бала

НОҒАЙ || НУҒАЙ || НУҠАЙ — 1) төрки халыҡтарында ырыу һәм халыҡ атамаһы. Ырыу, ара, халыҡ атамаһының кеше исеме­нә әүерелеүе — телдә билдәле күренеш; 2) монг. — эт (Наға-ев, Нуғаев тигән фамилияларҙа, ер-һыу атамаларында һаҡлан­ған)

НОҒАЙБӘК монг., төрки — но-ғай + бәк (Баҡалы районында ауыл исеме бар)

НОҒМАН ғәр. — 1) ғәрәп исеме «Нуман»дан; 2) ҡан; 3) сәскә төрө

НОСРАТ ғәр. — ярҙам, еңеү

НОСРАТУЛЛА ғәр. — алла ярҙа­мы

НОТФУЛЛА ғәр. — изгелекле; ал­ланың һөйөклөһө; ҡара: Лот­фулла

НУР неол., ғәр. — яҡтылыҡ, нур

НУРҒАЯН ғәр. — нур+ ғаян (кү­ренекле)

НУРГИЗ неол., ғәр., фарс. — нур гиҙеүсе

НУРҒӘЗИ ғәр. — нур + ғәзи (еңеү­се, көрәшсе)

НУРҒӘЛИ || НУРҒӘЛЕ ғәр.— нур+ғәли; бөйөк нур

НУРДӘҮЛӘТ ғәр. — нур + дәүләт; дәүләт нуры, нурлы

НИГМАТУЛЛА ар., перс. — ниг-мат + улла (алла)

НИЗАМ ар,—порядок, режим, устав

НИЗАМЕТДИН ар. — низам по­рядок, режим, (/стае + дин ре-лигия

НИЗВАН || НИЗУАН ар. — сила, мощь

НИЯТБАЙ ар., баш. — ният на-мерение, желание+ бай (компо­нент мужских имен)

НИЯТША ар., перс.—намерение, желание+шах

НИЯЗ перс. — подарок; просьба; надежда

НИЯЗБАЙ перс, баш. — нияз + бай

НИЯЗГУЛ перс, баш. — нияз по­дарок, просьба + тул; желанный, жданный ребенок

НУГАЙ — 1) пазваиие тюркского племени и народа. У многих тюркских пародов сохранились личные имеиа, образованные от названий родов, племен — от эт-нонимов; 2) монг. — собака (об-разованы от данного имени фа-милии Нагаев, Нугаев и пр. Много названий сохранилось в топонимии Башкирии) НУГАЙБЕК монг., тюрк. — ну-гай + бек (сохранилось в назва-ниях деревень Нагайбаково, Ну­гайбек и пр.) НУГМАН ар. — 1) от арабского имени Н у м а н; 2) кровь; 3) разновидность цветка лилии НУСРАТ ар. — помощь, победа НУСРАТУЛЛА ар. — помощь бога

НУТФУЛЛА ар. — добрый, люби-мец аллаха (см.: Лутфулла)

НУР неол., ар.—свет, сияние, луч

НУРГАЯН ар. — нур свет, сия­ние, луч+таяп видный

НУРГИЗ неол., ар., перс.—путе-шествующий в лучах, в сиянии

НУРГАЗИ ар.— нур свет, луч+ гази победитель, борец

НУРГАЛИ ар. — нур свет, луч, сияние-\-таля великий, высочрй-ший

НУРДАВЛЕТ ар. — нур свет, сия­ние, луч+давлет богатство

З*

67

НУРЕТДИН ғәр.— дин нуры

НУРЙӘН ғәр., фарс. — нурлы йән, нурлы бала

НУРИЛХАҠ ғәр.—.хаҡ тәғәлә, алла нуры

НУРИМАН — 1) ғәр.— иман ну­ры; 2) фарс. — ғәйрәтле

НУРИС ғәр. — «Нурислам»дан ҡыҫҡартылған

НУРИСЛАМ ғәр. — нур + ислам; ислам нуры

НУРИХАН ғәр., баш. — пурлы хан

НУРИӘХМӘТ ғәр. — нур + әхмәт; бөйөклөк нуры

НУРЛЫБАЙ ғәр., баш. — нурлы-Ғ бай; нурлы бала

НУРЛЫҒАЯН ғәр.—нурлы+ға­ян; күренекле, атаҡлы

НУРМӨХӘМӘТ ғәр. — нур + мөхә­мәт; мөхәмәт нуры

НУРСӘЛИМ ғәр. — нур + сәлим

НУРУЛЛА ғәр. — алла нуры, яҡ­тыһы

НУРФӘИЗ ғәр. — нур + фәиз (киң күңелле, йомарт)

НУРЫЙ ғәр. — нурлы НУРӘХМӘТ ғәр. — бөйөклөк яҡ­тыһы, нуры

НУХ ғәр. — йыуаныс, ял, тыныс­лыҡ (пәйғәмбәр исеменән). Ну­хов тигән фамилияла һаҡлан­ған

НӘБИ ғәр.—тәнре кешеһе; пәй­ғәмбәр; илсе НӘБИБ ғәр. — белемле, аҡыллы

НӘБИР фарс. — баланың бала­һы, ейән НӘБИУЛЛА ғәр. — алла кешеһе

НӘҒИМ ғәр.—муллыҡ, именлек;

бәхет НӘДИР ғәр. — бик һирәк осрай

торған НӘҘЕР ғәр. — вәғәҙә, нәҙер

НӘҘЕРША ғәр., фарс. — вәғәҙәле, нәҙер бирелгән

68

НУРЕТДИН ар. — свет, луч ве-

ры НУРЬЯН ар., перс.—нур свет,

блеск, сияние+ян душа: сияю-

щий, светящий НУРИЛХАҠ ар.— свет, луч бо-

га НУРИМАН — 1) ар. — нур свет,

лг/ч+иман вера; 2) перс. — мо-

гущественный НУРИС ар. — усеченная форма

имени Нурислам НУРИСЛАМ ар. — нур + ислам

НУРИХАН ар.— баш.— нур + хан

НУРИАХМЕТ ар. — нури + ахмет; свет величия

НУРЛИБАЙ ар., баш.—нурлы+ бай; сияющий, светящий

НУРЛИГАЯН ар. — нурлы сияю-щий + гаян знаменитый

НУРМУХАМЕТ ар. — нур + муха­мет; свет, луч Мухамета

НУРСАЛИМ ар. — нур-Ғ салим

НУРУЛЛА ар. — свет, луч бога

НУРФАИЗ ар. — нур свет, луч + фаиз щедрость, милость, благо-дать, польза

НУРИ ар. — сияющий, светящий

НУРАХМЕТ ар. — нур + ахмет;

луч, свет великого, светоч (со-кращенная форма имени Нури­ахмет)

НУХ ар. — отдых, покой (от име­
ни коранического пророка
Нух — библ. Ной. — ДТС, стр.
361); образовапа фамилия Ну­
хов

НАБИ ар. — пророк, посол

НАБИБ ар. — образованный, муд-

рый, умный НАБИР перс. — внук

НАБИУЛЛА ар. — пәби+улла;

пророк НАГИМ ар. — изобилне, доста-

ток, благополучие; счастье НАДИР ар. — редкостный, редкии

НАДИР ар. — торжественное обе-

щание, обет НАДИРША ар., перс. — обещан-

нып

НӘЖИБӘК ғәр., баш. — нәжип (аҫыл)+бәк (ныҡ); шәп кеше

НӘЖИП ғәр. — аҡ һөйәк, аҫыл зат; аҡыллы, һәләтле

НӘЖМЕТДИН ғәр. — нәжми + дин; дин йондоҙо

НӘЖМИ ғәр. — йондоҙ, йондоҙ кеүек

НӘЖӘР ғәр. — балта оҫтаһы, оҫ­та

НӘЗИР ғәр.—үрнәк, өлгө, бик матур; алдан күреүсе

НӘЗИФ ғәр. — саф, пак

НӘЗИХ ғәр. — дуҫ, кәңәшсе

НӘҠИ ғәр. — саф, таҙа, пак НӘҠИП ғәр. — һайланған, хөр­мәт ителгән; башлыҡ НӘСИМ ғәр. — йомшаҡ ел НӘСИХ ғәр. — кәңәшсе, дуҫ

НӘФИҒУЛЛА ғәр. — нәфиҡ+улла НӘФИҠ ғәр. — файҙа килтереүсе,

игелекле НӘФИС ғәр. — матур, гүзәл

НАЖИБЕК ар., баш. — нажиб

благородный+бек крепкий НАЖИП ар. — благородный, знат-.

ного происхождения; умный,

способиый НАЖМЕТДИН || НАДЖМЕТДИН

ар.—нажми (наджми) звез-

да+дин религия; звезда веры,

религии НАЖМИЦНАДЖМИ ар.—звез­да; подобный звезде, сияющий НАЖАР || НАДЖАР ар. — столяр,

умелец НАЗИР ар. — образец, пример;

красивый; предвестник НАЗИФ ар. — чистый НАЗИХ ар.—друг, советчик, то-

варищ НАКИ ар. — чистый, без примеси НАКИП ар. — избранный, вы-

бранный; предводитель, глава НАСИМ ар.—легкий ветерок НАСИХ ар. — советчик, друг, то-

варищ НАФИГУЛЛА ар. — нафик+улла НАФИК ар. — приносящий поль-

зу; добрый НАФИС ар. — красивый, изящ-

ный

о

ОМОРҘАҠ ғәр., баш. — ғүмер + оҙаҡ; оҙон ғүмер теләп ҡушыл­ған исем

УМУРЗАК ар., баш.—умур (гу­мер) жизнь+узак долгая (по-желание ребенку долгой жизни)

Ө

ӨЛФӘТ ғәр. — дуҫлыҡ, мөхәббәт ӨМӨТБАЙ фарс, баш. — өмөт итеп көтөп алған бала (Өмөт­баев фамилияһы яһалған)

ӨМӨТҠУЖА фарс. — өмөт+ҡужа (өмөт итеп, көтөп алған бала)

УЛЬФАТ ар.—дружба, любовь УМУТБАЙ перс, баш. — умут на-дежда+бай (компонент муж-ских имен); образована фами­лия Умутбаев) УМУТКУЖА перс. — умут надеж-<3а + кужа хозяип (такими име-нами нарекали долгожданных детей)

р

РАЗАҠ ғәр. — ризыҡ, аш биреү­се РАЗИФ ғәр. — риза булыусы

РАЗАК ар.—дающий средство к

жизни, пптающий РАЗИФ ар. — удовлетворенный;

довольный, согласный

69

РАИЛ неол., ғәр. — нигеҙ ҡороу­сы, һалыусы

РАИФЦРАЙЫФ неол., ғәр.— ҡыҙғаныусаи, мәрхәмәтле

РАҠИП ғәр. — теләк, хыял

РАМАҘАН || РАМАЗАН ғәр.— һижрә — Ай календарындағы 9-сы айҙың исеменән (шул ай­ҙа тыуған балаға ҡушылған исем)

РАСИХ ғәр. — ныҡлы, төплө

РАУИЛ неол., ғәр. — үҫмер, йәш егет; яҙғы ҡояш; сәйәхәтсе, ил гиҙеүсе

РАУШАН неол., фарс. — нурлы, яҡты нур һибеүсе

РАФАИЛ||РАФАЭЛЬ неол.—баш­ҡорт теленә рус теленән ингән исем. Сығышы менән боронғо йәһүд теленә барып тоташа. Мә­ғәнәһе — «хоҙа, алла һауыҡтыр­ҙы»

РАФИЛ ғәр. — ҡупшы

РАФИҠ ғәр. — иптәш, дуҫ

РАХМАН ғәр. — рәхимле, изге ниәтле

РАХМАНҒОЛ ғәр., баш. — рах­ман+ғол; алла ҡоло, бәндәһе

РАҺИП ғәр. — теләк, хыял; кө­төп алынған бала

РАЯН неол., ғәр. — һәр яҡтан тулы

РАЯТ неол., ғәр. — байраҡ

РИЗА ғәр. — ризалыҡ, буйһоноу

РИЗУАН ғәр. — ризалыҡ, күңел хушлығы

РИНАТЦ РЕНАТ неол., рус.— русса революция, фән, хеҙмәт тигән һүҙҙәрҙең тәүге ижегенән яһалған исем

РИФАТ неол., ғәр. — юғарыға ол­ғашыу, күтәрелеү

РИФҠӘТ ғәр. — юғары олғашыу, күтәрелеү; бөйөклөк

РИШАТ ғәр. — тура юлдан ба­рыусы; зирәк, аҡыллы, батыр, ҡыйыу

РИЯЗ ғәр. — баҡса, сәскәлек

РӨСТӘМ фарс. — үтә көслө, ҡы­йыу, батыр, мыҡты кәүҙәле, ҡе­үәтле; баһадир

РУСЛАН неол. — «арыҫлан» һүҙе­нән (Арыслан исеменең руслаш­ҡан формаһы)

РАИЛ неол., ар. — основополож-

ник РАИФ неол., ар. — милосердный

РАКИП ар. — желание, мечта

РАМАЗАН ар. — название 9-го месяца Лунного календаря Хи-джри (такое имя давалось маль-чикам, родившимся в этом ме-сяце)

РАСИХ ар. — крепкий, основатель-ный

РАУИЛ ар. — 1) подросток, юно-ша; весеннее солнце; 2) путе-шественник

РАУШАН неол., перс. — светлый, лучистый, лучезарный

РАФАИЛ || РАФАЭЛЬ неол. — за-имствовано из русского языка, по происхождению восходит к древнееврейскому языку в смыс-ле «бог исцелил»

РАФИЛ ар. — элегантный, ще-голь

РАФИК ар.—друг, товарищ

РАХМАН ар.—милосердный, ми-лостивый

РАХМАНГУЛ ар., баш. — рах­ман + гул; раб бога

РАГИП ар. — желание, мечта

РАЯН неол., ар. — полный; совер-

шенный РАЯТ неол., ар. — флаг, знамя РИЗА ар. — согласие, подчинение РИЗВАН ар. — довольство, удов-

летворение РИНАТЦРЕНАТ неол, рус. — об-

разована от начальных частей

слов «революция, наука, труд»

РИФАТ неол, ар. — возвышение, подъем

РИФКАТ ар.—возвышение, подъ­ем; величие

РИШАТ ар. — идущий по пра-вильному пути; умный, храб-рый, мужественный

РИЯЗ ар. — сад, цветник

РУСТЕМ перс. — сильный, храб-рый, мужественный, мощный, могучий; богатырь

РУСЛАН неол. — изменеиная фор­ма древнетюркского имени Ар­слан (лев)

70

РУХЫЛБАЯН || РУХЕЛБАЯН ғәр. — рухыл (рухи хәл) + баян (асыҡ, аныҡ)

РЫСБАЙ баш.—ырыҫ + бай; бә­хетле бала; Рысбаев фамилия­һы бар

РЫСЙӘН баш., фарс. — ырыҫлы, бәхетле йән (Ырыҫйән исеме­нән ҡыҫҡартылған)

РЫСҠОЛ баш. — бәхетле, ырыҫ­лы бала (Рыскулов фамилияһы яһалған)

РЫСҠУЖА баш., фарс.— бәхет­ле хужа, ырыҫлы кеше

РӘБИБ ғәр. — үгәй бала

РӘҒИБ || РӘҒИФ ғәр. — теләп

алынған

РӘҒИТ неол., ғәр. — тыныс, са­быр

РӘДИФ неол., ғәр.—эйәреүсе

РӘЖӘП ғәр. — һижрә — Ай ка­лендарында 7-се айҙың исеме­нән (шул айҙа тыуған балаға ҡушылған)

РӘИЛ неол., ғәр. — нигеҙ ҡороу­сы

РӘИМ ғәр. — йомшаҡ күңелле

РӘИСЦРӘИЕС ғәр.— башлыҡ, етәксе

РӘИФ || РӘЙЕФ ғәр. — ҡыҙғаныу-сан, мәрхәмәтле; билдәле, кү­ренекле

РӘҠИП ғәр.—һаҡта тороусы, күҙәтеүсе; һыбайлы

РӘМИ ғәр. — уҡ атыусы, уҡсы

РӘМИЛ неол., ғәр. —■ тылсымлы, сихри

РӘСИМ ғәр. — рәссам, художник, рәсем төшөрөүсе

РӘСИФ ғәр. — иптәш; ныҡ, һау­һаҡ

РӘСИХ ғәр. — ныҡлы

РӘСҮЛ ғәр. — илсе, хәбәр килте­реүсе; пәйғәмбәр

РӘҮФҢРӘҮЕФ ғәр. — изгелекле, мәрхәмәтле, йомшаҡ күңелле

РӘФИҠ ғәр.—дуҫ, иптәш

РӘФИЛ неол., ғәр. — ҡупшы

РӘФИС неол., ғәр. — билдәле, кү­ренекле

РӘФҠӘТ ғәр. — юғары олғашыу, күтәрелеү; бөйөклөк

РӘХИМ ғәр. — рәхимле, мәрхә­мәтле

РУХИЛБАЯН ар. — рухия дух, душевное состояние + баян яс­ный

РЫСБАЙ баш. — рыс, ырыҫ сча-стбе + бай; образована фамилия Рысбаев

РЫСЬЯН баш., перс. — счастли-вый (усеченная форма имени Ырысьян)

РЫСКУЛ баш. — счастливый (об­разована фамилия Рыскулов)

РЫСКУЖА баш., перс. — ырыҫлы

счастливый+кужа хозяин РАБИБ ар. — сирота РАГИЩРАГИФ ар. — желанный

РАГИТ неол., ар. — спокойный, терпеливый

РАДИФ неол., ар. — последова-тель

РАЖАП ар. — название 7-го ме-сяца Лунного календаря Хидж-ри; такие имена давали детям, родившимся в этом месяце

РАИЛ неол. — ар. —основополож-ник

РАИМ ар. — мягкосердечный

РАИС ар. — глава, руководитель

РАИФ ар. — милосердный; извест-ный, видный

РАКИП ар. — находящийся на

посту, наблюдатель; всадник РАМИ ар. — мечущий; стрелок РАМИЛЬ неол., ар.—волшебный;

волшебник РАСИМ ар.—художник, рисую-

гдий РАСИФ ар.—товарищ; крепкий,

здоровый РАСИХ ар.—крепкий РАСУЛЬ ар. — посол, вестник;

пророк РАУФ ар. — добрый, милосердный,

сострадательный РАФИК ар. — друг, товарищ' РАФИЛЬ неол. ар. — элегантный,

щеголь РАФИС неол., ар. — видный, зна-

менитый РАФКАТ ар. — возвышение, подъ-

ем, величие РАХИМ ар. — милосердный, мило-

стивый

- 71

РӘХИМБАЙ ғәр., баш. —рәхим + бай

РӘХИМҒОЛ ғәр., баш.—рәхим + ҡол; рәхимле бала

РӘХИМЙӘН ғәр., фарс. —рә­хим 4-йән; рәхимле бала

РӘХМӘТ ғәр. — 1) шәфҡәт, мәр­хәмәт, аяу; 2) яҡшылыҡҡа яуап итеп әйтелә торған «рәхмәт» һү­ҙе

РӘХМӘТУЛЛА ғәр. — рәхмәт+ алла; алланың, рәхмәте

РӘШИТ ғәр. — туры юлдан ба­рыусы; батыр, ҡыйыу

РАХИМБАЙ ар., баш.—рахим + бай

РАХИМГУЛ ар., баш.— рахим+ гул; милосердный

РАХИМЬЯН ар., перс —рахим милосердие+ яп душа; милосерд­ный

РАХМЕТ ар. — 1) мплосердие, милость; 2) слово благодарно-сти «спасибо»

РАХМАТУЛЛА ар.";— рахмат+ул-

ла; милость бога РАШИТ ар.—идущий по пра-

вильному пути; храбрый, муже-

ствепный

С

САБАЙ баш. — «һабан» һүҙенән

САБАНАЙ баш. — «һабан» һүҙе­нән, һабан ваҡытында тыуған

САБИР ғәр.—сабыр, түҙемле

САБИРЙӘЩСАБИРЬЯН ғәр., фарс. — сабыр+йән; түҙемле, са­быр

САБИТ ғәр. — һүҙендә ныҡ тороу­сы; даими

САБУР ғәр.—сабыр, түҙемле

САҒМАН — мәғәнәһе билдәһеҙ. Сағманов фамилияһында һаҡ­ланған (бәлки: ғәр. сағы — бә­хетле, йомарт + м а н — кеше; исем ялғауы)

САҒЫНБАЙ баш. — 1) болан тө­рө атамаһынан; 2) «һағыныу» һүҙенән; һағынып, көтөп алған бала

САДИҠ ғәр. — тоғролоҡло, ихлас күңелле, эскерһеҙ; дуҫ

САДРЕТДИН ғәр.—дин башлы­ғы

САДРИ ғәр. — башлыҡ («Садрис-ламядан ҡыҫҡартылған)

САДРИСЛАМ ғәр.— ислам баш­лығы

САҘРЕТДИН ғәр.— дин башлы­ғы

САҘРИ ғәр. — башлыҡ

САҘРИСЛАМ ғәр.— ислам баш­лығы

САБАЙ баш. — от слова «са­бан» — плуг; пахота; весенний сев

САБАНАЙ баш. — сабан плуг, па­хота; весенний сев; роднлся во время посева

САБИР ар.—терпеливый, вынос-ливый, стойкий

САБИРЬЯН ар., перс.— сабир терпение + ян душа; терпеливый человек

САБИТ ар. — твердый, стойкий, иепоколебнмын; постояшшй

САБУР ар.—терпеливый, стой­кий

САГМАН — этимология неясна; сохранилось в фамилия Сагма-нов (возможно: ар. — саги сча-стье, щедрость+уцж человек)

САГИНБАЙ баш. — 1) сагин олень + бай; 2) долгожданный, желанный

САДИК ар. — правдивый, настоя-

щий, истинный, искренний; друг САДРЕТДИН ар.—глава рели-

гии САДРИ ар. — глава (сокращеи-

ная форма имени Садрислам) САДРИСЛАМ ар.—глава исла-

ма САДРЕТДИН ар. — глава религии

САДРИ ар.—глава САДРИСЛАМ ар,— глава исламз

72

САЙРАН ғәр. — күңел асыу, тә­биғәт ҡосағындағы байрам

САЛАУАТ—1) халыҡ батыры Салауат Юлаев исеменән; 2) ғәр. маҡтаулы доғалар, намаҙҙар

САЛАХ ғәр.—тыныслыҡ, изгелек

САЛИХ ғәр. — яҡшылыҡ, изгелек ҡылыусы; рәхимле, тәүфиҡлы

САЛИХЙӘН ғәр., фарс. — яҡшы­лыҡ, изгелек ҡылыусы

САМАРБАЙ ғәр., баш.—һамар + бай (һамар тигән йылға ата­маһынан булыуы мөмкин)

САМАТ ғәр. — мәңгелек, мәңге йәшәй торған; башлыҡ

САМИҒУЛЛА ғәр. — самиҡ+ул-ла; тыңлаусы

САМИҠ ғәр. — тыңлаулы

САНИ фарс. — оҡшаш, оҡшаған; ғаиләлә икенсе бала

САНИЯР фарс. — оҡшаған, оҡ­шаш; ғаиләлә икенсе бала

САНЬЯП — мәғәнәһе билдәһеҙ; (ауыл исемендә һаҡланған)

САНЬЯР баш. — 1) крепость, ны­ғытма; 2) үҙәккә үткес, үткер

САНЬЯР ғәр. — батша, император

САРАЙ фарс. — һарай, дворец (Сараев тигән фамилия яһал­ған)

САРБАЙ баш. — һ ары + бай (бо­ронғо төрки телендә һары, са­ры «аҡ йөҙлө» тигән мәғәнәлә лә ҡулланылған; Сарбаев фа­милияһы һаҡланған)

САРЬЯН фарс.—танылған, бил­дәле кеше

САТАЙ монг. — һөйөклө, яҡын туған (Саттаров, 163-сө б.)

САТЛЫҠ баш. — һатып алынған (борон бала тормағанда бала­ны һатып алыу йолаһы булған. Үҙ ата-әсәһе балаһын икенсе кешегә биреп, кире үҙенә «һа­тып» алыр булған. Ундай ба­лаға Һатыбалды, Һатлыҡ һ. б. исемдәр ҡушылған)

САТТАР ғәр. — ғәфү итеүсе, яҡ­лаусы

САУБАН—1) боронғо төрки те­лендә сау (һау) + бая (ялғау); һаулығы бар, иҫән-һау; 2) бәл-

САИРАН ар. — увеседптельная

прогулка, пикник САЛАВАТ—1) от имени баш-

кирского народного героя Са-

лавата Юлаева; 2) ар. — хва-

лебные молитвы, славословие САЛАХ ар. — спокойствие, благо-

честне САЛИХ ар. — хороший, благо-

родный;, добрый, благочестивый САЛИХЬЯН ар., перс. — хороший,

добрый, благочестивый САМАРБАЙ ар. — самар плоды,

польза+бай (возможно, от наз-

вания реки Самара) САМАТ ар. — вечный, неизменный,

постоянный; руководитель САМИГУЛЛА ар.— самик+улла;

послушный САМИК ар. — послушный САНИ перс. — подобный, похо-

жий; второй ребенок в семье САНИЯР перс. — подобный, по-

хожий; второй ребенок в семье САНЬЯП—этимология неясна

(сохранилось в антропотопони-

мах) САНЬЯР баш. — 1) крепость, ук-

репление; 2) пронизывающий САНЬЯР ар. — царь, император САРАЙ перс.—дворец, сарай (об-

разована фамилия Сараев)

САРБАЙ баш. — сар, сары жел-тый, светлый + бап (слово «са­ры» в древнетюркском языке

означало и белый цевт; известна фамилия Сарбаев)

САРЬЯН перс. — известный, зна-менитый

САТАЙ монг.—любимый, близ-кий родственник (Саттаров, стр. 163)

САТЛЫК баш. — проданный, куп-леный (по древнему обычаю, если у кого дети умирали, то совершали акт мнимой купли и продажи. И таким детям дава-ли имена с компонентом с а-тыу — продавать). В этом име­ни отражен древний обычай купли и продажи ребенка

САТТАР ар. — прощающий, за-щищающий

САУБАН — 1) древнетюркское

сау (живой, здоровый)+бан (аффикс); здоровый чело-

73

ки, ғәр. — ҡарап, тәрбиәләп то­роусы; ҡара: һәүбән. Сауба­нов фамилияһы бар САФА ғәр. — сафлыҡ, паҡлыҡ, рәхәтлек, хозурлыҡ

САФАГӘРӘЙ ғәр., фарс.— сафа+ гәрәй (эйәреүсе, дауам итеүсе)

САФАР ғәр. —1) сәйәхәт, алыҫ юл; 2) һижрә — Ай календа­рында 2-се айҙың исеменән (шул айҙа тыуған балаға ҡу­шылған исем)

САФИ ғәр. — саф, таҙа; эскерһеҙ, ысын дуҫ

САФИУЛЛА ғәр. — сафи+алла: саф, таҙа

САФУАН ғәр. — сафлыҡ, паҡлыҡ; тотанаҡлы

САФЫЙ ғәр. — саф, ысын дуҫ

САЯП ғәр. — оҫта ҡылыссы

САЯР ғәр. — сәйәхәтсе, юлсы САЯРҒӘЛИ ғәр. — саяр + ғәли: Саяргалин, Саярғәлиев фами­лиялары бар

САЯФ ғәр. — оҫта ҡылыссы

САЯХ ғәр. — илгиҙәр, сәйәхәтсе

СИБАЙ ғәр.—сиба (мөхәббәт)+ й (өндәшеү ялғауы — Саттаров, 164-се б.)

СИБӘҒӘТ ғәр.— төҫ, буяу

СИБӘҒӘТУЛЛА ғәр. — сибәғәт + улла; алланың төҫө

СИРАЙ ғәр. — яҡтылыҡ

СИРАЖ ғәр. — яҡтыртҡыс, шәм, факел

СИРАЖЕТДИН ғәр. — сираж + дин

СИРАЖИ ғәр. — яҡтыртҡыс, шәм, факел

СИРАЗЕТДИН ғәр. —дин яҡ­тыртҡысы

СИРБАЙ бош. баш. — сир, сиреү (ғәскәр) 4- бай (исем яһаусы компонент); Сирбаев фамилия­һы яһалған

СИРҒӘЛИ || СИРҒӘЛЕ баш., ғәр. — сир + ғәли; ғәскәри кеше (Сирғалин фамилияһы бар)

СИРЕҮСЕ бор. баш. — һуғышсы, һалдат, ғәскәри кеше; Сирусин фамилияһы һаҡланған

век; 2) возможно, ар. воспита-тель, опекун; образована фами­лия Саубанов

САФА ар. ■— чистота, искренность. непорочность; блаженство, ло-кой

САФАГАРЕЙ ар., перс.— сафа + гарей последователь

САФАР ар. — 1) путешествие, дальний путь; 2) название 2-го месяца Лунного календаря Хи-джри. Такие имена давали де-тям, родившимся в этом месяце

САФИ ар.—чистый; честный, ис-кренний друг

САФИУЛЛА ар. — сафи + улла; чистый, непорочный

САФУАН ар. — чистота, непороч­ность; выдержанный

САФИ ар. — чистый, искренний друг

САЯП ар. — хорошо владеющий мечом

САЯР ар. — путешественник

САЯРГАЛИ ар. — саяр путешест-венник+галя великий, высочай-ший (образованы фамилии Са­яргалин, Саяргалиев)

САЯФ ар. — хорошо владеющий мечом

САЯХ ар. — путешественник

СИБАЙ ар. — сиба любовь+й (звательный аффикс. — Сатта­ров, стр. 164)

СИБАГАТ ар. — цвет, краска

СИБАГАТУЛЛА ар. — сибагат цвет, краска+улла бог

СИРАЙ ар. — свет

СИРАЖ ар. — светильник, лампа, факел

СИРАЖЕТДИН ар.—сираж све­тильник, свеча+пуя религия

СИРАЖИ ар.—см. Сираж

СИРАЗИТДИН ар.— свет рели-гии

СИРБАЙ др. баш. — сир, сиру войско, арлшя+бай (компонент мужских имен); образована фа­милия Сирбаев

СИРГАЛИ баш., ар.—сир войско, армия+талк великий, велича-вый; военный, военнослужащий (образована фамилия Сиргалин)

СИРУСИ др. баш. — воин, боец, военный; сохранилась в фами­лии Сирусин

74

СИСӘМБАЙ фарс, баш. — сисәм-бе, шишәмбе (аҙнаның 2-се кө­нө) + бай (ялғау); шишәмбе көн тыуған

СИТДИҠЦ СИТДЫҠ ғәр. — тура һүҙле, ғәҙел

СМАҠ фарс. — йомарт (Жануза-ков); Смаков фамилияһы бар

СМАҠАЙ фарс.—смаҡ+ай; Ыс­маҡай тигән ауыл исеме бар

СОБХАН ғәр.—дан, шөһрәт, маҡ­тау

СОБХАНҒОЛ ғәр., баш.—данлы, шөһрәтле, маҡтаулы

СОЛТАН ғәр. — 1) батша, хаким;

  1. шәп, һәйбәт, иң яҡшы кеше;

  2. исем компоненты

СОЛТАНБАЙ ғәр., баш. — сол-

тан + бай СОЛТАНБӘК ғәр., баш. — сол-

тан+бәк

СОЛТАНГИЛДЕ ғәр., баш. — сол­тан + килде

СОЛТАНГӘРӘЙ ғәр., фарс. — сол-тан+гәрәй

СОЛТАНҒОЛ ғәр., баш.— сол­тан + ҡол

СОЛТАНҒУЖА ғәр., фарс. — сол-тан+ғужа; шәп хужа

СОЛТАНҒӘЛИ ғәр. — солтан+ ғәли

СОЛТАНМОРАТ ғәр. — солтан+ морат

СОЛТАНӘХМӘТ ғәр. — солтан+ әхмәт

СӨЙӨНДӨК баш. — һөйөндөк

СӨЙӘРҒОЛ баш. — һөйәр+ҡол; һөйкөмлө, һөймәлекле бала

СӨЛӘЙМӘН ғәр. — 1) тыныс; һаҡсы; 2) ҙур балыҡ (был исем төрки телдәренә ғәрәп теленән, ә ғәрәп теленә боронғо йәһуд теленән ингән)

СӨНӘҒӘТ ғәр. — оҫталыҡ; һөнәр-лелек

СӨНӘҒӘТУЛЛА ғәр. — оҫта, һө­нәрмән

СУНАРҒОЛ ғәр — һунар + ҡол

СУРА баш.—егет, батыр; бәһле­үәндең улы; дуҫ

СИСАМБАЙ перс, баш. — сисам, шишамби вторник+бай (компо­нент мужских имен); родился во вторник

СИТДИК ар. — правдивый, спра-ведливый

СМАК перс. — щедрый (Джану-заков); образована фамилия Смаков

СМАКАЙ перс. — смак щедрый+ ай (аффикс); сохранилось в названии дер. Исмакаево

СУБХАН ар.—слава, хвала

СУБХАНГУЛ ар., баш. — субхан

слава, почет, хвала+тул раб СУЛТАН ар. — 1) царь, прави-

тель; 2) лучший, самый хоро-

ший; 3) компонент мужских и

женских имен СУЛТАНБАЙ ар., баш.—султан+

бай СУЛТАНБЕК ар., баш.— султан

правигель + бек крепкий, здоро-

вый СУЛТАНГИЛЬДИ ар., баш. —

султан+гильди пришел СУЛТАНГАРЕЙ ар., перс.—сул­тан + гарей СУЛТАНГУЛ ар., баш. —султан +

гул СУЛТАНГУЖА ар., перс. — сул-

тан+гужа; хороший хозяин СУЛТАНГАЛИ ар. — султан+га-

ли СУЛТАНМУРАТ ар. — султан+

мурат; самое лучшее желание СУЛТАНАХМЕТ ар. — султанЧ-

ахмет СУЮНДУК баш. — обрадовались СУЯРГУЛ баш. — любимый, лас-

ковый СУЛЕЙМАН ар. — 1) мирный,

защищенный; 2) название ры-

бы лосось (это имя было заим-

сгвовано из арабского языка,

а в арабский — из древнееврей-

ского) СУНАГАТ ар. — мастерство, сно-

ровка СУНАГАТУЛЛА ар.—мастер на

все руки СУНАРГУЛ ар. — сунар охота+

гул (компонент мужских имен) СУРА баш. — джигит, молодец,

смелый, герой; сын богатыря;

друг

75

СУРАҒОЛ баш. — батыр, ҡыйыу

егет СУРАЙ баш. — Сура исеменең

иркәләу формаһы СУРАҠАЙ баш. — Сура исеменең

иркәләу формаһы СУРАМАН баш. — батыр ир

СУФИЯН ғәр., фарс.— суфый, тыйнаҡлы, тотанаҡлы

СУФИЯР ғәр., фарс. — суфый,

тыйнаҡлы, тотанаҡлы + яр (дуҫ,

иптәш) СЫНБУЛАТ баш., фарс. — сын+

булат, ысын ҡорос (бала ҡорос һымаҡ ныҡ булһын тигән теләк

менән ҡушылған) СЫНҒЫҘ монг. — бөйөк, көслө

(Сынгызов фамилияһы бар)

СЫНТИМЕР баш. — сың + тимер; ысын, ин, шәп тимер (бала ныҡ булһын тигән теләк менән ҡу­шылған)

СЫҢҒЫҘ монг. — бөйөк, көслө

СЫРЛЫБАЙ баш. — һырлы, би­ҙәкле, матур + бай

СЫРТЛАН баш. — һыртлан (сүл бүреһе); батырлыҡ билдәһе

СЫУАҠБАЙ баш.—сыуаҡ + бай (сыуаҡ көндө тыуған)

СӘБИХ ғәр. — матур, һылыу

СӘҒИТ ғәр. — бәхетле СӘҒИТЙӘН ғәр., фарс.— сәғит (бәхет)+йән; бәхетле бала

СӘҒӘҘИ ғәр. — бәхетле СӘҒӘҘӘТ ғәр. — бәхет, уңыш СӘҒӘҘӘТГӘРӘЙ ғәр., фарс. - сә­ғәҙәт-)-гәрәй СӘҒӘҘӘТКИРӘЙ ғәр., фарс.—сә­ғәҙәт (бәхет)+кирәй (дауам итеүсе)

СӘЙЕТЦСӘИТ ғәр. —түрә, баш­лыҡ

СӘЙЕТБАБА ғәр., баш. — сәит (түрә, башлыҡ) + баба (ата-ба­ба, нәҫел-нәсәп)

СӘЙЕТБАТТАЛ || СӘИТБАТТАЛ

76

СУРАГУЛ баш. — сура молодец, храбрец + тул

СУРАЙ баш. — ласкательная фор­ма имени Сура

СУРАКАЙ баш. — ласкательная форма имени Сура

СУРАМАН баш. — молодец, муж-чина

СУФИЯН ар., перс. — суфый сдер-жанный, воздержанный+т ду-ша

СУФИЯР ар., перс.—суфи сдер-жанный, воздержанный + яр друг, товаршц

СЫНБУЛАТ баш., фарс.— сын настоящий+булат сталь (выра-жает пожелание родителен, чтобы ребенок был крепким)

СЫНГЫЗЦЧИНГИЗ монг. — ве-ликий, сильный (сохранилось в фамилни и назваиии дер. Сын-гизово)

СЫНТИМЕР баш. — сын настоя-щий+ тимер железо (выражает пожелание родителей, чтобы ре­бенок был крепким)

СЫНГЫЗЦЧИНГИЗ монг. — вели-кий, сильный

СЫРЛЫБАЙ баш. — сырлы узор-чатый, расписанный, красивый+ бай (компонент мужских имен)

СЫРТЛАН баш. — гиена (символ смелости

СУАКБАЙ баш. — суак ясный день + б&а (родился в яснуго по-году)

САБИХ ар. — красивый, прелест-ный

САГИТ ар. — счастливый

САГИТЬЯН ар., перс. — сагит счастливый+яя д уша, счастли­вый ребенок

САГАДИ ар. — счастливый

САГАДАТ ар.— счастье, удача

САГАДАТГАРЕЙ ар„ трс. — са­гадат -һгарей

САГАДАТКИРЕЙ ар., перс.—са­гадат счастье + кирей последова-тель (компонент мужских имен в форме кирей и гарей)

САИТ ар. — глава, предаодитель

САИТБАБА ар., баш.— саит гла­ва, предводитель Л- баба дед, прадед; предок

САИТБАТТАЛ ар. — саит глава,

ғәр. — сәйет (түрә, башлыҡ) + баттал (батыр, ҡыйыу, үткер)

СӘЙЕТГӘРӘЙ|| СӘИТГӘРӘЙ ғәр., фарс. — сәйет (башлыҡ) +гәрәй (эйәреүсе)

СӘЙЕТҒАФАР || СӘИТҒАФАР ғәр. — сәйет (башлыҡ) + ғафар (ғәфү итеүсе)

СӘЙЕТҒӘЛИ || СӘЙЕТҒӘЛЕ ғәр.— сәйет+ғәли

СӘЙЕТКИРӘЙ || СӘИТКИРӘЙ ғәр., фарс. — сәйет (башлыҡ, түрә)+кирәй

СӘЙЕТҠУЖАЦСӘИТҠУЖА ғәр., фарс. — хужа, баш кеше

СӘЙЕТӘХМӘТ || СӘИТӘХМӘТ ғәр. — сәйет (башлыҡ)+әхмәт (иң маҡтаулы)

СӘЙЕТХӘЖИ.||СӘИТХӘЖЕ ғәр.— сәйет+хәжи; хажға барған

СӘЙҘЕЛ ғәр. — башлыҡ (Сәйет исеменән үҙгәргән)

СӘЙФЕЛМӨЛӨК ғәр. — батша­лар ҡылысы

СӘЙФЕТДИН ғәр. — дин ҡылы­сы

СӘЙФИ гәр. — ҡылыслы

СӘЙФУЛЛА ғәр. — алла ҡылы­сы

СӘЙӘР гәр. — сәйәхәтсе, юлсы

СӘЛИМ ғәр. — сәләмәт, иҫән-һау, һау-сәләмәт; саф, пак; ғәҙел, ябай, кешелекле

СӘЛИМГӘРӘЙ гәр., фарс. — сә­лим + гәрәй

СӘЛИМЙӘН ғәр., фарс.— сәлим + йән; иҫән-һау, сәләмәт

СӘЛИХ ғәр. — яҡшылыҡ, изгелек ҡылыусы; тәүфиҡлы, ғәҙел

СӘЛИХРГӘН ғәр., фарс. — сәлих+

йән; изгелек ҡылыусы

СӘЛМӘН гәр. — тыныс

СӘЛӘМ ғәр. — иҫәнлек, һаулыҡ, сәләмәтлек; сәләм биреү

СӘЛӘХ ғәр. — тыныслыҡ, изгелек; кәрәклек

СӘЛӘХЕТДИН ғәр. — сәләх+дин

СӘМИ ғәр. — юғары дәрәжәле,

бөйөк, ҡиммәт СӘМИҒУЛЛА гәр. —алла һүҙен

тыңлаусы

предводитель + баттал храбрый,

смелый, бойкий САИТГАРЕЙ ар., перс. — саит

глава, предводитель+гарея по-

следователь САИТГАФАР ар. — саит глава,

предводитель + тафгр прощаю-

щий, всепращающий САИТГАЛИ ар.—саит гла'ва+

гали великий САИТКИРЕЙ ар„ монг., — саит

глава, пред водитель + кирей

САИТКУЖА ар., перс. — глава,

предводитель, хозяин САИТАХМЕТ ар,—саит предво-

дитёль+ ахмет прославленный

САИТХАЖИ ар. — саит+хажи; паломник

САЙДИЛЬ ар. — глава, предводи­тель

САЙФИЛМУЛЮК || САЙФУЛЬ-МУЛЮК ар. — меч царства

САЙФИТДИН Ц САИФУТДИН ар. — меч веры

САЙФИ ар. — имегощий меч.

САЙФУЛЛА ар. — меч аллаха

САЯР ар. ■— путешественник

САЛИМ ар. — целый, невреди-мый; благополучный; простой, искренний, честный; человечный

САЛИМГАРЕЙ ар., перс. — са­лим +гарей

САЛИМЬЯН ар., перс. — салим благополучие+яа душа; благо­получный, невредимый

САЛИХ ар. — хороший, добрый, благочестивый, честный

САЛИХЬЯН ар., перс.— салих хороший, добрый+ян душа; благочестивый человек

САЛЬМАН ар. — спокойный

САЛЯМ ар. —здоровье, благопо-

лучие; приветствие САЛАХ ар. — спокойствие, мир,

благочестие; пригодность САЛАХЕТДИН ар. — салах+дин

(мшгосердие веры) САМИ ар. — великий, дорогой

САМИГУЛЛА ар. — слушадощий бога; слушатель

77

СӘМИҠ ғәр.—тыңлаусы, ише­теүсе

СӘМИХ ғәр. — йомарт СӘРҘӘР фарс. — ғәскәр башлығы, дәрәжәле кеше, башлыҡ

СӘРМӘН фарс. — башлыҡ; дәрә­жәле кеше

СӘРМӘН монг. — сар(ай)+ман (исем ялғауы); ай һымаҡ (Жа-нузаков, 156-сы б.)

СӘСӘН баш. — аҡыл эйәһе, һүҙ оҫтаһы

СӘФӘР ғәр. — 1) юл, сәйәхәт; 2) Һижрә — Ай календарында 2-се айҙың исеме (шул айҙа тыуған балаға ҡушылған исем)

СӘҮЕРБАЙ ғәр., баш. — сәүер (иран ҡояш календарында 2-се айҙың исеме, апрель). Сәүерба-ев фамилияһы бар

СӘФӘРҒӘЛИ [| СӘФӘРҒӘЛЕ ғәр. — сәфәр + ғәли; Сәфәрғәлин, Сәфәрғәлиев фамилиялары яһал­ған

СӘХИ ғәр. — киң күңелле, йомарт

СӘХИП ғәр.—юлдаш, дуҫ, ип­тәш

СӘХИПГӘРӘЙ ғәр., фарс. — сәхип (дуҫ, иптәш) +гәрәй (эйәреүсе)

СӘХИПКИРӘЙ ғәр., фарс. —сә­хип +кирәй СӘХИУЛЛА ғәр.— йомарт

СӘХӘБИ ғәр. —дуҫ, иптәш СӘХӘҮ ғәр. — йомарт; саф, паҡ СӘХӘҮЕТДИН ғәр, —сәхәү+дин;

йомартлыҡ, сафлыҡ СӘЯХ ғәр. — сәйәхәтсе, илгиҙәр

САМИК ар.—слушающий, слуша-тель

САМИХ ар. — щедрый

САРДАР перс. — главиокоманду-ющий; заиимающий высокую должность; вождь, предводитель

САРМАН перс. — глава; заиимаю­щий высокую должность

САРМАН монг. — сар лг/ка+ман (аффикс); луноподобпый (Джа-нузаков, стр. 156)

САСЯН баш. — мудрый, умный; оратор

САФАР ар. — 1) путешествие, дальний путь; 2) название 2-го месяца Лунного календаря Хи-джри; родился в месяце Сафар

САУАРБАЙ ар., баш. — сауар ап­рель + бай (саур бык, волк; те­лең — знак зодиака — второй месяц иранского солнечного го-да)

САФАРГАЛИ ар. — сафар+гали; образованы фамилии Сафарга­лин, Сафаргалиев

САХИ ар.—добрый, щедрый САХИП ар.—друг, товарищ

САХИПГАРЕЙ ар, перс.— сахип друг, товарищ+гареһ последо-ватель

САХИПКИРЕЙ ар., перс.—са­хип + кирей

САХИУЛЛА ар. — сахи+улла; щедрый

САХАБИ ар. — друг, товарищ

САХАУ ар. — щедрый; чистый

САХАУИТДИН ар. — сахау+дин; щедрость, чистота

САЯХ ар. — путешественник

Т

ТАБИП || ТАБИБ ғәр. — дауалау­сы, доктор, врач

ТАЖИ ғәр. — тажлы (таж — батшалар баш кейеме)

ТАИП ғәр. — һәйбәт, шәп кеше; тәүбә итеүсе

ТАИПХӘЖЕ || ТАИПХӘЖИ ғәр.— таип+хәже; һәйбәт кеше; тәү­бә итеүсе

ТАИР ғәр. — юғары осоусы; ҡош­тар

78

ТАБИП || ТАБИБ ар.—лекаръ,

врач, доктор' ТАЖИ ар. — от слова таж ко-

рона, венец ТАИП ар.—хороший, приятный,

добрый; кающийся, раскаиваю-

щийся ТАИПХАЖИ ар.—таип хороший,

добрый+хажи поломник, рас-

каивающийся ТАИР ар. — высоко летающая

птица; птицы

\

ТАЙМАС || ТАЙМАҪ бор. баш.— ^таймаҫ, тайпылмаҫ; ныҡ

ТАЙСЫ бор. баш. — 1) тай һү­ҙенән (йорт хайуандары, төрлө януар, уларҙың балаларының атамаһын балаға исем итеп ҡу­шыу башҡорт һәм башҡа төр­ки халыҡтарҙа борондан билдә­ле); 2) боронғо төрки халыҡ­тарҙа титул, дәрәжә атамаһы булараҡ һәм «өлкән тәрбиәсе, остаҙ, атаҡлы, билдәле кеше» тигән мәғәнәләрҙә ҡулланылған (Тайсин тигән фамилия бар)

ТАЙФУР фарс. — ҡош

ТАЛИП Ғәр. — барыусы, эҙләүсе,

талап итеүхе; уҡыусы, шәкерт ТАЛМАС баш. — 1) тәржемәсе;

2) арымаҫ, талмаҫ ТАЛХА ғәр. — һайлап алынған,

бик һәйбәт ТАМИР бор. төрк. — тимер (бала

тимер һымаҡ ныҡ булһын тип

ҡушылған исем)

ТАМЬЯН баш. — боронғо баш­ҡорт ырыуы атамаһынан (йо­ла буйынса баланын, ҡайҙа тыу-ғанлығын билдәләп, шул ырыу, ара атамаһын исем итеп ҡуш­ҡандар)

ТАНАҒОЛ бор. төрк. — 1) тапа (ыпйы)+ғол (ялғау)

ТАНҺЫҠ бор. баш. — иҫ киткес, таң ҡалырлыҡ, мөғжизә; теләп, көтөп алынған

ТАНҺЫҠБАЙ баш. — теләп, кө­төп алған

ТАНҺЫҠҠУЖА баш., фарс — танһыҡ + ҡужа; теләп, көтөп ал­ған, танһыҡ

ТАҢ баш. — танда тыуған

ТАҢАТАР баш. — таң+атар (ба­ланың таң атҡанда тыуыуын билдәләп ҡушылған исем)

ТАҢБУЛАТ баш., фарс. — таң+

булат
ТАҢҒАТАР баш.— таң+атар

(таң атҡанда тыуған) ТАРАУЫЛ бор. баш. — мәғәнәһе

билдәһеҙ (Аҡбуҙат эпосында

Тарауыл ҡарт бар)

ТАЙМАС др. баш. — устойчивый, стойкий (букв. непоскальзываю-щийся, не ошибающийся)

ТАЙСИ др. баш. — 1) от слова тай — жеребенок двух лет (лич-ные имена, образованные от названия домашних животиых и их детенышей, •— явление тра-диционное в башкирском и в других тюркских языках); 2) употреблялось в качестве титула у древних тюрков и оз-начало «старший наставник, учи-тель; знатный человек, имени-тый» (известна фамилия Тай­син)

ТАЙФУР перс. — птица

ТАЛИП ар. — идущий, ищущий; студент, ученик

ТАЛМАС баш. — 1) переводчик; 2) не устанет, не утомится

ТАЛХА ар. — избранный, самый лучший

ТАМИР др. тюрк. — железо (вы-ражает пожелание родителей, чтобы ребенок был крепким, как железо)

ТАМЬЯН баш.—от названия древнего рода башкир (по обы-чаю имена давались и в честь рода, племени, где родился ре­бенок)

ТАНАГУЛ др. тюрк.—тана жем-чуг + тул (компонент мужских имен)

ТАНСЫК др. баш. — чудо, не-обыкновенный; желанный, ждан-иый

ТАНСЫКБАЙ баш.—желанный, жданный

ТАНСЫККУЖА баш., перс.—тан­сык желанный+кужа (компо­нент мужских имен)

ТАН баш. — рассвет, утренняя за­ря

ТАНАТАР баш. — тан утренняя заря+атар загорится; рассвет (указывает время рождения ре-

ОРНТСЭ

ТАНБУЛАТ баш., перс.—тан ут­ренняя заря+ булат сталь

ТАНГАТАР баш.—тан утренняя заря+атар загорится

ТАРАУЛ др. баш. — этимология неясна (в эпосе Акбузат имя старика)

79

ТАРИҠ ғәр. — тотҡан юл ТАТЛЫБАЙ баш. — татлы + бай

ТАУИС неол., ғәр. — ҡош исеме­нән ТАУЛЫБАЙ баш. — таулы+бай ТАУЛЫҠАЙ баш. — 1) «тау» һү­ҙенең иркәләү формаһынан; 2) ара атамаһынан булыуы их­тимал

ТАХАУ ғәр. — 1) яҡшы теләк, сә­ләм; 2) тоҡом, нәҫел

ТАХАУИ ғәр. — ҡара: Тахау ТАҺИР ғәр. — таҙа, пак, ғәйеп­һеҙ ТАҺИРЙӘН ғәр., фарс.— таһир + йән; таҙа, пак, ғәйепһеҙ йән

ТАШБУЛАТ баш., фарс —таш+ булат (был төр исемдәр бала гел үлеп торған ғаиләлә «баш­ҡаса бала үлмәһен, ныҡ бул­һын» тигән теләк менән ҡу­шылған)

ТАШТИМЕР баш.—таш+тимер (бала таш, тимер һымаҡ ныҡ булһын тип ҡушылған исем)

ТАЯР ғәр. — осоусы; әҙер тороу­сы

ТЕЛӘПҠОЛ баш.—теләп алған бала

ТЕЛӘҮБАЙ баш.—теләп алған бала

ТЕЛӘҮБИРҘЕ баш. — теләү+ бир­ҙе (Теләүбирҙин, Тләүбирҙин фамилиялары бар)

ТЕЛӘҮКӘЙ баш.—теләп, көтөп алған бала

ТЕЛӘҮСЕ баш.—теләп алған (Тләүсин, Телдүсин фамилияла­ры яһалған)

ТЕЛӘҮШӘ баш., фарс. — теләп алған (Теләүшин фамилияһы бар)

ТЕЛӘШ баш. — теләп алған

ТЕРЕҒОЛ баш. —тере + ҡол

ТЕҮӘЛБАЙ баш. — теүәл 4- бай

ТИМЕР баш. — «тимер» һүҙенән (тимер һымаҡ ныҡ булһын ти­гән теләк менән ҡушылған)

ТАРИК ар. — путь, дорога

ТАТЛЫБАЙ баш. — татлы слад-

кий+ бай ;

ТАВИС неол., ар. — павлин ,';

ТАУЛЫБАЙ баш. — таулы + бай

ТАУЛЫКАЙ баш. — 1) от ласка-тельной формы слова «таулы» (горная, гористая); 2) возмож-но, от названия родового под-разделения

ТАХАУ ар. — 1) хорошее пожела-ние, приветствие; 2) потомок, племя, род

ТАХАУИ ар. — то же, что Тахау

ТАГИР ар. — чистый, непорочный, невинный

ТАГИРЬЯН ар., перс. — тагир чистый, непорочный, невинный+ ян

ТАШБУЛАТ баш., перс, — таш ка-мень + булат сталь (такие име­не давались как символ крепо-сти, когда в семье часто уми-рали дети)

ТАШТИМЕР баш.— таш камень + тимер железо (пожелание ре-бенку крепного здоровья)

ТАЯР ар.—летающий; готовый

ТЕЛЯПКУЛ баш. — желанный

ТЕЛЯУБАЙ баш.—желанный ре-

бенок ТЕЛЯУБИРДИ баш. — теляу же-

лание+бирди дал (образованы

фамилии Теляубирдин, Тляубир-

дин) ТЕЛЯУКАЙ баш. — желанный

ТЕЛЯУСИ баш. — желающий (об­разованы фамилии Теляусин, Тляусин)

ТЕЛЯУША баш., перс. — желан­ный (образована фамилия Те-ляушин)

ТЕЛЯШ баш. — желанный

ТЕРЕГУЛ баш.—тере живой, здоровый + тул

ТУАЛЬБАЙ баш. — туаль пол-ный; ровно+бай

ТИМИР баш. — железо, железный (имена с компонентом тимир выражают пожелание, чтобы ребенок был крепким, вынос-ливыы)

во

ТИМЕРБАЙ баш. — тимер + бай ТИМЕРБУЛАТ баш., фарс.—ти­мер + булат (ныҡлыҡ билдәһе)

ТИМЕРБӘК баш. — ныҡ тимер (ныҡлыҡ билдәһе)

ТИМЕРҒӘЗЕ баш., ғәр. — тимер -Ьғәзе; ныҡ көрәшсе, еңеүсе

ТИМЕРҒӘЛИ || ТИМЕРҒӘ Л Е баш., ғәр. —тимер + ғәли

ТИМЕРЙӘН баш., фарс. — ти-мер + йәи; тимер һымаҡ ныҡ

ТИМЕРКӘЙ баш. — тимер һымаҡ («тимер» һүҙенен иркәләү фор­маһынан)

ТИМЕРҒАҘЫҠ баш. — йондоҙ исеменән

ТИМЕРХАН баш. — тимер + хан

ТИМЕРША баш., фарс. — тимер һымаҡ ныҡ

ТИМУР төр. — 1336—1405 йыл­дарҙа Урта Азияла дәүләт эш­мәкәре — әмир Аҡһаҡ Тимер исеме менән бәйле

ТИҢБИРҘЕ баш.—тиң+бирҙе ТИҢИШ баш.—тиң+ищ ТИҢСУРА баш.—тиц+сура

ТОҒАН бор. төрк. — беркет; бо­йороусы

ТОЙҒОН баш. — 1) ҡош исеме­нән; 2) бик шәп, яҡшы (Той-ғонов фамилияһы яһалған)

ТОМАН баш.—томан; (борон то­ман көндө тыуған балаға шун­дай исем ҡушҡандар; был йола төркмәндәрҙә лә билдәле)

ТОМАНСЫ баш. — томан + сы; то­ман көндө тыуған (Томаншин фамилияһында һаҡланған)

ТОМАШ баш. — томан исеменән үҙгәртелгән

ТОРОМТАЙ баш. — ҡош исеме­нән (ҡайһы бер һөйләштәрҙә торомтайҙы ҡарсыға тиҙәр)

ТОРСОНБАЙ бор. баш.— торһон+ бай

ТИМИРБАЙ баш.—тимир + бай ТИМИРБУЛАТ баш., перс. — ти­мир железо-\- булат сталь (сим­вол крепости)

ТИМИРБЕК баш. — тимир желе­зо + бек крепкий (символ кре­пости)

ТИМИРГАЗИ баш., ар.— тимир, железо + гази победитель, борщ,

ТИМИРГАЛИ баш., ар.— тимир + гали

ТИМИРЬЯН баш., перс. — тимир* железо+ян душа

ТИМЕРКЕЙ баш. — железнын (ог ласкательной формы слова «ти­мир» — железо)

ТИМИРКАЗЫК баш. — Полярна» звезда

ТИМИРХАН баш. — тимир + хан

ТИМИРША баш., перс.—тимир» железо+ша (аффикс); крепкий. как железо

ТИМУР тюрк. — происхождение-данного антропонима связано с-и.менем среднеазиатского госу-дарственного деятеля, полковод-ца (1336—1405) Тимура (Ти­мур Хромец)

ТИНБИРДИ баш. — тин ровня,, равный, чега+бирди дал

ТИНИШ баш.—тин ровня, рав­ный + иш друг, товаршц

ТИНСУРА баш. — тин ровня, рав­ный, равнозначный + сура герой,, молодец; друг

ТУГАН др. тюрк. — орел; повели-тель

ТУЙГУН баш. — 1) кречет белый;, 2) отличный (образована фа­милия Туйгунов)

ТУМАН баш. — туман (по древ-нему обычаю ребенку, родивше-муся во время тумана, давали? имя со словом «туман». Этот-обычай известен и в историж туркмен. — Кононов А. Н. «Ро-дословная туркмен»)

ТУМАНСЫ баш. — родился в ту-манный день (сохранилась в фа­милия Туманшин)

ТУМАШ баш. — измененная фор­ма имени Туман

ТУРУМТАЙ баш. — пустельга (в некоторых диалектах — ястреб)

ТУРСУНБАЙ др. баш. — турсун-һцсть живет+бай

ТӨЛКӨБАЙ баш. — төлкө + бай (Төлкөбаев фамилияһы бар)

ТӨПСӨК баш.—һуңғы, кинйә (һуңғы балаға ҡушылған исем)

ТӨХБӘТ ғәр. — ҡиммәтле бүләк

ТӨХБӘТУЛЛА ғәр.— алла бүлә­ге ТӨХВӘТ ғәр. — ҡиммәтле бүләк

ТӨХВӘТУЛЛА ғәр. — төхвәт + ул-ла

ТУҒАНБАЙ баш.—туған+бай (туғаны күп булһын тигән те­ләк менән ҡушылған исем)

ТУҒЫҘАҠ баш. — 1) ҡош атама­һынан (борон балаларға ҡош исемен ҡушыу йолаһы киң та­ралған булған); 2) проф. К. К. Юдахин яҙыуынса, ғаиләлә бала тормағанда, яңы тыуған бала­ны һаҡлау әсән уны сит кешегә биреп тороп, һуңынан туғыҙ төрлө нәмә биреп «һатып алыу» йолаһы булған; бындай балаға Туғыҙаҡ, һатлыҡ йә һатыбал­ды тигән исем ҡушҡандар

ТУҒЫҘБАЙ баш.—туғыҙ + бай (бәлки, баланың ғаиләлә туғы­ҙынсы икәнен билдәләп ҡушыл­ғандыр. Туғыҙаҡ исеме менән бер төрлө булыуы ла ихтимал)

ТУЙГИЛДЕ баш,—туй+.килде (туй килгәндә тыуған)

ТУЙСЫ баш.—туй, байрам ва­ҡытында тыуған (Туйсин фа­милияһы яһалған)

ТУЙЫШ баш.—туй + иш; туйҙа тыуған (Туйыш тигән ауыл исе­мендә, Туйышев фамилияһында һаҡланған)

ТУҠАБАЙ баш. — бай, туҡ, мөл-кәтле+бай (Туҡабаев фами­лияһында һаҡланған)

ТУҠБУЛАТ баш., фарс.— туҡ +

булат ТУҠСАБА бор. баш.—туҡ+саба

ТУЛЬКУБАЙ баш. — тульку ли-са+бай (образована фамилия Тулькубаев)

ТУПСЮК баш. — последний, пос-ледыш (такие имена давались в семье последнему ребенку. В русском языке соответствует имени Поскребыш)

ТУХБАТ ар.—дар, дорогой по-дарок

ТУХБАТУЛЛА ар.—дар божий

ТУХВАТ ар. — дар, дорогой по-дарок

ТУХВАТУЛЛА ар. — тухват+ул-ла; дар, подарок

ТУГАНБАЙ баш.—туган род-ственник, родня+ бай (выража-ет пожелание родителей, чтобы у новорожденного было много родственников, родни)

ТУГУЗАК баш. — 1) дрофа (обы-чаи и традиции нарекания де-тей названиями птиц суше-ствует издревле); 2) происхож-дение данного имени связано, как об этом пишет проф. К. К. Юдахин, с обычаем купли роди-телями собственного ребенка в целях сохранения его жизни. В качестве платы дают девять предметов; имя такому ребенку обычно дается Тугузак, Сатлык или Сатыбалды

ТУГУЗБАЙ баш. — тугуз девять + бай; (возможно, что такое имя давалось девятому в семье ре­бенку)

ТИИГИЛЬДИ баш.—туй свадь-ба+кидди пришел (ребенок ро-дился во время свадьбы)

ТУЙСЫ баш. — родился во время свадьбы, праздника (образована фамилия Туйсин)

ТУИШ баш. — туй + иш; родился во время свадьбы (сохранилось в фамилии Туишев и в назва-нии деревни Туишево)

ТУКАБАЙ баш. — тук богатый, сыгый+бай (компонент муж-ских имен); сохранилось в фа­милии Тукабаев

ТУКБУЛАТ баш., перс.— тук+ булат

ТУКСАБА др. баш.—тук + саба

82

\

(боронғо ырыу, ара атамаһы­нан) ТУҠСУРА баш. — туҡ+сура

ТУҠТАҒОЛ баш. — туҡта + ғол (борон ғаиләлә тыуған бер ба­ла үлеп торған осраҡта үлемде туҡтатыу әсән «туҡта» һүҙе менән ҡушылған)

ТУҠТАМЫШ баш. — «туҡта», «үл­мә» тигән теләк менән ҡушыл­ған исем; Туҡтамышев фами­лияһы бар

ТУҠТАР баш. — «башҡаса бала үлмәҫ» тигән теләкте белдереп ҡушылған исем

ТУЛЫБАЙ баш.—тулы + бай

ТУРАХАН баш. — тура (ғәҙел) + хан

ТУФАН ғәр. — көслө ташҡын, оҙайлы ҡойма ямғыр

ТҮЛӘБАЙ баш. — түлә + бай (тү­ләп алынған)

ТҮЛӘК баш. — баҫалҡы; яҙғы бә-рәс (Түләков фамилияһы бар)

ТҮЛӘКБАЙ баш. — түләк+бай ТҮЛӘКӘН баш. — түләп алынған ТҮРЙӘН баш., фарс.—турә

(аҡыллы) +йән ТҮРӘБАЙ баш.—түрә (аҡыл­лы) + бай; (бала аҡыллы булһын, тигән теләк менән ҡушылған исем) ТӘЛҒӘТ ғәр. — күркәмлек, матур­лыҡ ТӘМИНДАР ғәр., фарс. — бик шәп, көслө

ТӘНӘКӘЙ баш. — тәнәкәй, бала­ҡай (Тәнәкәй тигән ауыл исе­мендә һаҡланған)

ТӘҮФИҠ ғәр. — тәүфиҡлылыҡ, тыйнаҡлыҡ; бәхет; ярҙам

ТӘХӘҮ ғәр. — яҡшы теләк, сә­ләм; тоҡом, нәҫел

(от названия башкирского ро-да)

ТУКСУРА баш. — тук богатыйр, сытый+сура

ТУКТАГОЛ баш. — тукта остано-вись + тул (по древнему обычак> имя со словом «туҡта» — «оста-новись» давалось ребенку в той семье, где дети постоянно уми-рали)

ТУКТАМЫШ баш. — тукта оста-ноәись -Ьмыш (аффикс); (выра-жает пожелание родителей, что-бы дети больше не умирали);. образована фамилия Туктамы­шев

ТУКТАР баш. — остановится (от-ражает . надежду, что больше-дети не будут умирать)

ТУЛИБАЙ баш. — тулы полный+ бай

ТУРАХАН баш. — тура прямой,, справедливый+хш

ТУФАН ар. — разлив, половодье,. потоп

ТУЛЯБАЙ баш.'—туля уплочено,, возвращено+ бай

ТУЛЯК баш. — спокойный, сдер-жанный; весенний приплод (об­разована фамилия Туляков)

ТУЛЯКБАЙ баш. — туляк+бай

ТУЛЯКАН баш. — уплочено

ТУРЬЯН баш., перс. — турья ум~ ный+ян душа

ТУРЯБАЙ баш.—туря умный+ бай (имя выражает пожелание,. чтобы ребенок был умным)

ТАЛГАТ ар. — изящество, красо-та

ТАМИНДАР ар., перс. — тамин сильный, дгороишй+дар (аф­фикс наличия)

ТАНЯКЕЙ баш. — дитя, дитятко;: сохранилось в названии дерев­ня Тенякаево и пр.

ТАУФИК ар. — скромность; сча-стье; помощь, содействие

ТАХАУ ар. — хорошее пожелание,. приветствие; потомок, род, пле-мя

у

УҒАТАР баш. — уҡ + атар (илен һаҡлар)

УГАТАР баш. — уҡ сгрела + атар-будет стрелять; стрелок из лу-

83

УЙЫЛДАН баш,—Уйыл йыл­ғаһы атамаһынан

УЙЫЛДАН ғәр. —-1) бала, улан; 2) ожмах хеҙмәтсеһе

УҠБАЙ баш. — уҡ + бай; уғатар, илен һаҡлаусы

УҠБИРҘЕ баш. — уҡ+бирҙе (ил­де һаҡлаусыны бирҙе)

УЛАН баш. — ир бала, ул, ма­лай

УЛЬЯБАЙ баш. — улья (һуғыш­та табылған табыш) + бай (Уль­ябаев фамилияһы яһалған)

УРАЗ баш. — бәхет, ҡот

УРАЗАЙ баш. — бәхетле (Ураз исеменең өндәшеү, иркәләү фор­маһынан)

УРАЗБАЙ баш.— ураз+бай; бә­хетле бала

УРАЗБАҠ баш. — ураз + баҡ

УРАЗБАҠТЫ баш.—ураз (бәхет, ҡот) + баҡты (килде) Уразбак­тин һәм Уразбактин фамилия­лары яһалған

УРАЗГИЛДЕ баш.— бәхет, ҡот килде

УРАЗМӘТ баш., ғәр.—ураз+мәт (өммәт, халыҡ, милләт); Ураз­мәтов фамилияһы яһалған

УРАЗЫМБӘТ баш., ғәр.—ураз (бәхет) + өммәт (халыҡ); Ура-зымбәтов фамилияһы бар

УРАҠ баш. — ураҡ һүҙенән; ураҡ ваҡытында тыуған

УРАҠАЙ баш. — ураҡ һүҙенең иркәләү формаһынан; ауыл исемдәрендә һаҡланған

УРАҠБАЙ баш. — ураҡ+бай;

ураҡ ваҡытында тыуған УРАҠСЫ баш. — ураҡ + сы; ураҡ ваҡытында тыуған (Ураҡсин фа­милияһы бар)

ка («Башкиры издавна славн-лись как искусные стрелки из лука и донесли эту славу до эпохи Наполеона, против котог рого выступали с тем оружи-ем» —БНС, стр. 21)

УЙЫЛДАН баш. — от названия реки Уйыл

ВИЛДАН ар. — 1) дитя, сын; 2) слуга в раю

УКБАЙ баш. — ук стрела+бай; стрелок из лука; защитник ро-дины

УКБИРДИ баш. — ук стрела + бирди дал; появился защитник родины

УЛАН баш. — юноша, сын, маль-чик

УЛЬЯБАЙ баш.—улья трофей, добыча+бай (образована фами­лия Ульябаев)

УРАЗ баш.—счастье, удача, та­лан

УРАЗАЙ баш. — ураз + ай; счаст-лнвый (ласкательная форма имени Ураз)

УРАЗБАЙ баш. — ураз счастье, удача+ бай; счастливый

УРАЗБАК баш. — ураз счастье+ бак приди

УРАЗБАКТЫ баш. — ураз сча-стье + бакты взглянуло, пришло; образованы фам.илии Уразбак­тин, Уразбактин

УРАЗГИЛЬДИ баш.— ураз сяа-сгье+гильди пришло

УРАЗМЕТ баш., ар. — ураз сча­стье, удача+иет (сокращенная форма слова у м м е т — народ, нация); образована фамилия Уразметов

УРАЗИМБЕТ баш., ар.—ураз счастье + уммет народ; образ-О' вана фамилия Уразимбетов

УРАК баш.—серп; родился во время жатвы

УРАКАЙ баш. — от ласкателыюй формы имени Урак; сохранп-лось в названиях деревень Ура-каево

УРАКБАЙ баш.—урак серп-т бай; родился во время жатвы

УРАКСЫ баш. — урак серп + сы (аффикс); родился во время жатвы. Образована фамилия Ураксин

84

УРАЛ баш.—Урал тауы атама­һынан; Уралда тыуған

УРАЛБАЙ баш. — Урал+ бай

(Уралда тыуған)

УРАН баш. — 1) хәрби оран, һө-рән; 2) боронғо ырыу, ара ата­маһынан

УРМАН баш. — урман һүҙенән (Урманов фамилияһында һаҡ­ланған)

•УРМАНАЙ баш. — урман+ай (өн­дәшеү аффиксы)

УРМАНСЫ баш.— урман + сы (ба­ланың урманда тыуыуын бил­дәләп ҡушылған; Урманшин фамилияһы яһалған)

УРМАНТАЙ баш., монг.— урман+ тай (баланын, урманда тыуы­уын билдәләп ҡушылған исем; Урмантаев фамилияһы бар)

УСМАН ғәр. — ирлек, батырлыҡ (боронғо гәрәй хәлифенең исе­ме; тарихи сығанаҡтарҙа Ғос­ман формаһында ла осрай)

УСМАНҒӘЛИ |] УСМАНҒӘЛЕ ғәр. — усман + ғәли

УТАРБАЙ баш. — утар + бай

(Утарбаев фамилияһы бар)

УШАН бор. баш. — о ш (ағас­тың үҙәге); үҙәк (Ушанов фа­милияһы бар)

УРАЛ баш. — от названия горы Урал; родился на Урале

УРАЛБАЙ баш. —Урал + бай (ро­дился на Урале)

УРАН баш. — 1) боевой клич, призыв; 2) от этнонима У р а н

УРМАН баш, —урман лес (об-разована фамилия Урманов)

УРМАНАЙ баш.—урман лес+ ай (звательный аффикс^

УРМАНСЫ баш.— урман лес+ сы; лесник (родился ребенок в лесной местности и в память этого получил такое имя; об-разована фамилия Урманшин)

УРМАНТАЙ баш., мон. — урман лес+тай (аффикс наличия); об-разована фамилия Урмантаев

УСМАН ар. — смелость, героизм (имя древнего арабского халифа; в исторических источниках встре-чается и в форме Гусман)

УСМАНГАЛИ ар. — усман+гали

УТАРБАЙ баш. — утар хутор, се-

ление+бяя (сохраншюсь в фа-

милии Утарбаев) УШАН др. баш. — сердцевнна де-

рева (сохранилось в фамилии

Ушанов)

Ү

ҮҘӘНБАЙ баш. — үҙән+бай;

Үҙәнбаев фамилияһы бар

ҮЗБӘК баш.—халыҡ атамаһынан (бәлки, үҙе+бәк һүҙҙәренән яһалған исемдер); Үҙбәков фа­милияһы бар

ҮЛЙӘБАЙ баш. — үлйә (һуғышта алынған табыш) + бай; бай та­быш

ҮЛЙӘКӘЙ баш.—үлйә+кәй (ир-кәләү формаһындағы исем)

ҮЛЙӘН баш. — 1) һуғышта та­былған табыш; 2) еҫле үлән тамыры

ҮЛӘНБАЙ баш. — үлән+бай;

Үләнбаев фамилияһы яһалған

УЗЯНБАЙ баш.— узян долина+ бак; образована фамилия Узян­баев

УЗБЕК баш. — 1) от названия народности (возможно, от слов: «узе» сам+ бек князь); образо­вана фамилия Узбеков

УЛЬЯБАЙ баш. — улья трофей, добыча+бай богатый, боеач; бо-гатая добыча

УЛЬЯКАЙ баш, — улья трофей, добыча+кш (ласкательная фор­ма имеш)

УЛЬЯН баш. — 1) трофей, добы­ча; 2) корень душистой тра-вы

УЛЯНБАЙ баш. — улян трава+ бай; образована фамилия Улян-баев

85

ҮЛМӘҪ баш. — үлмәҫ, йәшәр (Үл-мәсов фамилияһы бар)

ҮЛМӘҪБАЙ баш.—үлмәҫ, оҙак йәшәр (ғаиләлә бала рәттән үлеп торған саҡта «был бала үлмәһен» тигән теләк менән ҡу­шылған исем)

ҮМӘР ғәр. — ғүмер һүҙенән (ғү­мерле булһын тигән теләк ме­нән ҡушылған)

ҮРГЕН баш. — 1) тәхет, урын; 2) нәҙек тал

ҮҪӘРГӘН баш. — боронғо баш­ҡорт ырыу атамаһынан (бала­ның ниндәй ырыу ерендә тыуы-уын билдәләп, шул ырыу хөр­мәтенә ҡушылған исем)

ҮТӘБАЙ баш. — 1) бик яҡшы, бик һәйбәт; 2) теләп, һорап ал­ған (Үтәбаев фамилияһы бар)

ҮТӘГӘН бор. баш. — үтәү һү­ҙенән (оҙаҡ бала булмай тор­ғандан һуң тыуған балаға ҡу­шылған исем)

ҮТӘҒОЛ баш.—үтә + ҡол (теләк үтәлгән)

ҮТӘП баш. — 1) бик яҡшы; 2) те­ләк үтәлде (Үтәев фамилияһы бар)

ҮТӘМЕШ баш. — үтәү һүҙенән (ғаиләлә оҙаҡ бала булмай то­роп, шунан һуң тыуған балаға ҡушылған исем)

ҮТӘШ баш. — үтәлеш (боронғо йола буйынса, баланы үтенеп һорағанда «үтенес үтәлде» ти­гән мәғәнәлә ҡушылған исем)

УЛМЯС баш. — не умрет; обра-зована фамилия Улмясов

УЛМЯСБАЙ баш. — улмяс не ум-рет + бай (выражает пожелание, чтобы ребенок жил долго; рас-пространена фамилия Улмяс­баев)

УМАР ар. — то же, что г у м е р—• жизнь (пожелание ребенку дол-гих лет жизни)

УРГЕН баш.— 1) трон, возвышен-ное место; 2) тонкая ива

УСЯРГАН баш.—от названия древнего рода башкир (такие имена давались в честь рода, где родился ребенок)

УТЯБАЙ баш. — 1) хороший, пре-восходный; 2) желание испол-нено (образована фамилия Утя­баев)

УТЯГАН др. баш. — исполнил (такое имя давали ребенку, ког-да в семье долго не было де-тей)

УТЯГУЛ баш. — утя + гул (жела­ние исполнено)

УТЯЙ баш. — 1) от слова «утя»—• «превосходный»; 2) исполнить

УТЯМИШ баш.—исполнил (та­кие имена давались детям в се-мьях, где долго не было детей)

УТЯШ баш. — исполнение (т. е. ребенок родился во исполнение настоятельной просьбы родите-лей)

;:

ФАВАР неол., фарс.— фонтан ФАВАРИС ғәр.—1) батыр, ҡа­һарман; 2) оҫта һыбайсы ФАЗЛЕТДИН ғәр.— фазл (яҡ­шы, һәйбәт)+дин

ФАЗЛИНУР ғәр.—яҡшы, һәй-бәт+нур; белемле

ФАЗЛЫЙ ғәр. — иң һәйбәт, шәп; белемле, дәрәжәле; Фазлыев фамилияһы яһалған

ФАЗЛӘХМӘТ ғәр.—фазл (һәй­бәт) т-әхмәт (маҡтаулы)

ФАВАР неол., перс. — фонтан

ФАВАРИС ар. — 1) смелый, ге­рой; 2) искусный наездник

ФАЗЛЕТДИН ар. — фазл хоро­ший, прекрасный+дин религия, вера

ФАЗЛИНУР ар. — фазл хороший, прекрасный+пур луч; образо-ванный, ученый

ФАЗЛИ ар. —превосходный, обра-зованный; образована фамилия Фазлиев

ФАЗЛАХМЕТ ар. — фазл хоро­ший + ахмет превосходный, дос-тойный почести

86

■ФАЗУЛЛА ғәр.—ҡара: Фәйзул­ла

ФАЗЫЛ ғәр. — ин. һәйбәт, ин­сафлы, намыҫлы (ғалимдар эпи­теты)

•ФАЗЫЛҒАЯН ғәр. — фазыл (шәп, һәйбәт) + ғаян (күренекле, атаҡ­лы)

•ФАЗЫЛЙӘН ғәр., фарс. — фазыл (һәйбәт, яҡшы)+йән (бала шәп булһын тигән теләкте белдерә)

'ФАЗЫЛХАН ғәр., баш.— фазыл +

хан ■ФАЗЫЛЬЯН ғәр., фарс—фазыл+

йән

ФАИҠЦФАЙЫҠ неол., ғәр.— башҡаларҙан өҫтөн, шәп, һәй­бәт ФАИЛЦФАЙЫЛ неол., фарс.—

эшсән, дәртле ФАРЗЕТДИН ғәр. — дин фарызы,

бурысы ФАРИЗ ғәр. — бурыс, фарыз ФАРИС ғәр., — батыр; һыбайлы ФАРУҠ ғәр. — яҡшыны, яманды айыра белеүсе

ФАТИХ ғәр. — асыусы, башлаусы, еңеүсе

ФАТТАХ ғәр.—еңеүсе

ФАЯЗ ғәр. — бәрәкәт биреүсе, йо­март

ФИДАИЛ неол., ғәр. — фиҙәҡәр, тырыш

ФИДАИ ғәр. — фиҙаҡәр, тырыш

ФИДАН неол., ғәр. — фиҙәҡәр, тырыш

ФИРҒӘЛИ фарс, ғәр.— оло; дин башлығы

ФИРҒӘТ ғәр. — айырылыу, айы­рылышыу

ФИРУЗ неол., ғәр. — нур һибеү-сө бәхөтлө

ФИТРАТ|| ФИДРАТ ғәр. — тәбиғи, саф

ФУАТ ғәр. — йөрәк, күңел; аҡыл ФӘИЗ ғәр. —1) белем; 2) мул­лыҡ, йомартлыҡ; 3) еңеүсе

ФӘЙЕЗ ғәр. — 1) белем; муллыҡ;

2) йомартлыҡ, рәхимлелек;

3) еңеүсе

ФӘЙЗИ — ҡара: Фәйез (ҡыҫҡар­тылған исем)

ФАЗУЛЛА ар. — см. Файзулла

ФАЗЫЛ ар. — превосходный, чест-ный, достойный (эпитет уче-ных)

ФАЗЫЛГАЯН ар.— фазыл пре­
восходный,достойный + гаяи
видный, знатный

ФАЗЫЛЬЯН ар., перс.— фазыл хороший, превосходный+яп ду-ша (выражает пожелание, что-бы ребенок был хорошим)

ФАЗЫЛХАН ар., баш. — фазыл-1-хаң

ФАЗЫЛЬЯН ар., перс.—фазыл хороший, превосходный + яя бу­ша

ФАИК неол., ар. — наилучший, превосходный

ФАИЛ неол., перс.'—трудолюби-

вый, энергичный ФАРЗЕТДИН ар.— долг, обязан-

ность веры, религии ФАРИЗ ар.-—обязанность, долг ФАРИС ар. — храбрец; всадник ФАРУК ар. — разборчивый, умею-

щий разбирать плохое и хоро-

шее ФАТИХ ар. — зачинатель, победи-

тель
ФАТТАХ ар. — победитель
ФАЯЗ ар. — приумножающий,

щедрый ФИДАИЛ неол., ар.—старатель­иый ФИДАЙ ар.—старательиый ФИДАН неол., ар. — старательиый

ФИРГАЛИ перс. — ар. — старый, старший; глава религии

ФИРГАТ ар. — расставание, раз-лука

ФИРУЗ неол., ар. — лучезарный, счастливый

ФИТРАТ |! ФИДРАТ ар. — естест-венный, чистый; нетронутость, первозданность

ФУАТ ар. — сердце, душа; разум

ФАИЗ ар.— 1) знание; 2) нзоби-лие, щедрость, милость; 3) по­бедитель

ФАИЗ ар. — 1) знание; изобилие; 2) щедрость, милость; 3) побе­дитель

ФАЙЗИ ар. — см. Фаиз (усечен-ная форма составных имен)

87

ФӘЙЗРАХМАН ғәр. — фәйез + р ахман

ФӘЙЗУЛЛА ғәр. — фәйез+ улла

ФӘЙРУЗ неол., фарс. — йәшкелт күк төҫтәге аҫылташ

ФӘН неол., ғәр. — белем, ғилем, фән

ФӘНГИЗ неол., ғәр. — фәнде ги­ҙеүсе

ФӘНЗИЛ неол., ғәр. — фәнле, ғи­лемле

ФӘНДИЛ неол., ғәр.—фән+дил (йөрәк, күңел)

ФӘНИЛ неол., ғәр. — белемле, ғи­лемле

ФӘНИР неол., ғәр. — фән кеше­һе

ФӘНИС фарс. — яҡтыртҡыс, ма­яҡ

ФӘННУР неол., ғәр. — фән нуры

ФӘНҮЗ неол., ғәр. — яҡтыртҡыс

ФӘНҮС кеол,. фарс.—яҡтыртҡыс, маяҡ

ФӘРЗӘН ғәр. — уҡымышлы;

аҡыллы, зирәк

ФӘРИТ ғәр.—тиңдәшһеҙ, бер­ҙән-бер

ФӘРРӘХ ғәр. — һөйөнөслө, ҡыуа­ныслы

ФӘРУҠ ғәр. — яҡшыны-яманды айыра белгән

ФӘРҮӘЗ фарс. — осоусы, бәхетле

ФӘРҮӘН фарс.—күп, күмәк

ФӘРХЕТДИН ғәр. — фәрхет + дин; диндең һөйөклөһө

ФӘРХИ ғәр.—шатлыҡлы, ҡыуа­ныслы. Һөйөнөслө

ФӘРХӘТ фарс.—зирәк, еңелмәҫ

ФӘСИХ || ФАСИХ ғәр. — сәсән,

телгә оста ФӘСХЕТДИН ғәр. —фәсих + дин ФӘСХИ ғәр. — сәсән, телгә оҫта ФӘТИХ ғәр. — башлаусы, еңеүсе

ФӘТҠУЛЛА ғәр. — фәтҡи (еңеү­се) -һ улла

ФӘТТӘХ ғәр. — башлаусы, еңеү­се

ФӘТТӘХЕТДИН ғәр. — фәттәх +

ДНН

88

ФАЙЗРАХМАН ар. — файз + рах-

мап ФАЙЗУЛЛА ар. — фаиз + улла ФАЙРУЗ неол., перс. — бирюза

(драгоценный камень) ФАН неол., ар. — знание, наука

ФАНГИЗ неол., ар. — фан зна­ние, наука-\-тз странствуй, изу-чай

ФАНЗИЛ неол., ар. — образован-ный

ФАНДИЛ неол., ар. — фан зна-ние+дш сердце

ФАНИЛЬ неол., ар. — образован-ный

ФАНИР неол., ар. — ученый

ФАНИС перс. — светило, маяк

ФАННУР неол., ар. — фан нау-

ка+нур свет; светила науки ФАНУЗ неол., ар. — светила ФАНУС неол., перс. — светила,,

маяк ФАРЗАН ар. — ученый, образован-

ный; умный, способный ФАРИТ ар. — единственпый, ред-

костный, бесподобный ФАРРАХ ар. — радостный, весе­лый ФАРУК ар. — разборчивый, умею-

щий разбирать плохое и хоро-

шее ФАРВАЗ перс.—летающий; сча-

стливый ФАРВАН перс. — много, множест-

во ФАРХЕТДИН ар. — любимец ве-

ры
ФАРХИ ар. — радостный, весе­
лый
ФАРХАТ перс. — понятливый,

сметливый, непобедимый ФАСИХ ар. — находчивый в сло-

вах, остроумиый ФАСХЕТДИН ар. — фасих+дин ФАСХИ ар. — остроумиый ФАТИХ ар. — зачинатель, победи-

тель ФАТКУЛЛА ар. — фатки победи-

тель+уша (алла) бог ФАТТАХ ар.—зачинатель, побе-

дитель ФАТТАХИТДИН ар. — фаттах

победитель+дип вера, религия

ФӘТХЕЛ гәр. — еңеүсе (ҡыҫҡар-

тылған исем) ФӘТХЕЛБАЯН ғәр. — фәтхел+

баян

ФӘТХЕЛҒАЯН ғәр. — фәтхел-Ь ғаяп

ФӘТХЕЛИСЛАМ ғәр. — фәтхел+ ислам

ФӘТХЕТДИН ғәр. — диндең баш­лаусыһы, еңеүсеһе

ФӘТХИ ғәр. — еңеүсе (ҡыҫҡар­тылған исем)

ФӘТХИНУР ғәр. — нур яулаусы

ФӘТХУЛЛА ғәр. — фәтхи + алла

ФӘҮЗЕТДИН ғәр. — фәүзи + дин ФӘҮЗИ ғәр. — еңеүсе ФӘҮЗӘТ ғәр. — еңеүсе ФӘҮҠӘТ неол., ғәр. — башҡанан

ӨҪТӨН, ШӘП

ФӘХРЕҒӘЛӘМ ғәр. — фәхре

(дан)+ғәләм (бар донъя)

ФӘХРЕТДИН ғәр.—фәхри (дан) + дин

ФӘХРИ ғәр. — дан (ҡыҫҡартыл­ған исем)

ФӘХРИСЛАМ ғәр. — исламдың даны

ФӘХРӘЗИ ғәр. — маҡтаулы, дан­лыҡлы

ФӘҺИМ ғәр. — аҡыллы, знрәк

ФАТХИЛЬ ар. — победитель (усе-

ченная форма имени) ФАТХИЛБАЯН ар.— фатхил по­бедитель + баяп объяснение, из-вещение

ФАТХИЛЬГАЯН ар. — фатхил победитель + гаян знатный, яс­ный, видный

ФАТХИЛИСЛАМ ар. — фатхил победитель + ислам мусульма-кин

ФАТХИТДИН ар. — победитель веры

ФАТХИ ар.—победитель (усечен-ная форма имени)

ФАТХИНУР ар. — фатхи завоева-тель + нур свет, луч

ФАТХУЛЛА ар. — фатхи победи-тель + улла бог

ФАВЗИТДИН ар. — фавзи+дин

ФАВЗИ ар. — победитель

ФАВЗАТ ар.—победитель

ФАВКАТ неол., ар. — лучше дру-гих, превосходный

ФАХРИГАЛЯМ ар.— фахри сла­ва-1-галям мир, вселенная

ФАХРИТДИН ар.—фахри слава+ дин вера

ФАХРИ ар. — слава (усеченная форма имени)

ФАХРИСЛАМ ар. — слава йола­ма

ФАХРАЗИ ар. — славный, почет-ный

ФАГИМ ар. — умыый, способный, смышленый, сметливый

Х

ХАЖҒӘЛИ || ХАЖҒӘ ЛЕ ғәр.— хаж + ғәли (хаж ҡылған, хажда булған бөйөк кеше)

ХАЖИ ғәр. — хажға барған; Ха­жия һәм Хажиев фамилиялары яһалған

ХАЖИБӘК ғәр., баш. — хажда булған

ХАЖИҒӘЛИ || ХАЖИҒӘЛЕ ғәр.— хажда булған кеше

ХАЖИМ ғәр. — Хажимөхәмәт исе­менән ҡыҫҡартылған

ХАЖИМӨХӘМӘТ ғәр. — хажи+ мөхәмәт

ХАЖИӘХМӘТ ғәр. — хажи + әх­мәт

ХАЗБУЛАТ ғәр., фарс. — хас

ХАЖГАЛИ ар. — хажи палом-ник+талн великий

ХАЖЩХАДЖИ ар. —паломник (образованы фамилии Хажин и Хажиев)

ХАЖИБЕК ар., баш. — хажи + бек; паломник

ХАЖИГАЛИ ар. — хажи+гали (паломник)

ХАЖИМ ар.—усеченная форма имени Хажимухамет

ХАЖИМУХАМЕТ ар.— хажиму­хамет

ХАЖИАХМЕТ ар. — хажи +- ахмет

ХАЗБУЛАТ ар., перс. — хас на-

89

истый+ булат сталь; фамилия Хазбула-

ар. — хас настоя-бог; образована фа-уллин — лев -судья; глава, пра-

ар., баш. — хак ис-авильный; всевыш-дал

ар.—настоящий мул-

ванный (образована

ммуллин)

р., перс. — хак+мур-

зана фамилия Хак-

  • создатель, творец

  • истинный, чистый,,

  • вечный, бессмерт-

р. — прославляющий, й, достойный хвальз

- острый, жгучий;
;карственной травы.
давали детям с це-
ить злых духов. В
кских языках упот-

форме Гамзат (то за)

баш.—хан прави-

дал . — хан правитель +

сильный

баш. — хан прави-[ пришел (образова-Хангильдин) 5аш., ар. —хан пра-м мусульманин

- милосердный, жа-
ҫобрый

>аш.—хан прави-ерой, смелый

баш. —хан+тимир ■фажает пожелание побы ребенок был

стража, защитник;

-стража, защитник

ХАСБУЛАТ ғәр., фарс (ысын, шәп) + булат (ҡорос)

ХАТИП ғәр. — вәғәз һөзләүсе, яҡшы оратор

ХАТМУЛЛА ғәр. — алланы:-; ;,-ғәз һөйләүсеһе

ХАФИЗ ғәр. — һаҡлаусы.

сы; хәтерле; Ҡөрьәнде яттан бе­леүсе; иҫтәлек, хәтер

ХАШИМ ғәр. — хөрмәтле .— :-ле

ХИЗБУЛЛА ғәр.—аш аҡлы­лар

ХИКМӘТ ғәр. — тәрән аҡыл; сер; белем

ХИКМӘТУЛЛА ғәр.— ыяшат+аа-ла

ХИСАМ ғәр.— ҡылыс

ХИСАМЕТДИН ғәр.— ;.. сы

ХИСМӘТ ғәр. — әҙәпле, тәрть әхләҡле; ныҡлы ҡарар

ХИСМӘТУЛЛА ғәр. — хисмәт­улла

ХИТАБУЛЛА ғәр. — аллаға , шеү, һүҙ әйтеү

ХИТАП ғәр. — һүҙ, ::т:^:г:^?гТ

ХОҘАЙБИРҘЕ бар:.. ~Г:_ - .:-ҙай +бирҙе (баланы ныҡ кетеп, теләп алғанда ҡушылған псем.

ХОҘАЙҒОЛ фарс, (

ҡоло ХОҘАЙҘАТ фарс.-хоҙа =::._ ХӨББӨТДИН ғәр.—диндең I

йөклөһө ХӨРМӘТ ғәр. — ҡәҙер, хөрмәт

ХӨРМӘТУЛЛА ғәр. — хегм-

улла ХӨСНЕТДИН ғәр. — хе:.-:: -;

ХӨСНИ ғәр. —матур, һылыу, күр

кәм ХӨСНИЯР ғәр., фарс. — ня ма

тур, һәйбәт дуҫ

ХӨСНУЛЛА ғәр. — ;::: ;

яҡшы кешеһе ХӨСӘЙЕНЦХӨСӘИН ғәр. —

шы, матур, һәйбәт ХУЖА фарс. — хужа, баш кеше

:.-.-

> : г г г-

г:

>:;:>

ХАСБУЛАТ ғәр., фарс. — хас (ысын, шәп) + булат (ҡорос)

ХАТИП ғәр. — вәғәз һөйләүсе, яҡшы оратор

ХАТМУЛЛА ғәр. — алланың вә­ғәз һөйләүсеһе

ХАФИЗ ғәр.—һаҡлаусы, яҡлау­сы; хәтерле; Ҡөрьәнде яттан бе­леүсе; иҫтәлек, хәтер

ХАШИМ ғәр. — хөрмәтле, ҡәҙер­ле

ХИЗБУЛЛА ғәр. —алла яҡлы­лар

ХИКМӘТ ғәр. — тәрән аҡыл; сер; белем

ХИКМӘТУЛЛА ғәр.— ХШШӘТ+ ал­ла

ХИСАМ ғәр. — ҡылыс

ХИСАМЕТДИН ғәр.— дин ҡылы­сы

ХИСМӘТ ғәр. — әҙәпле, тәртипле, әхләҡле; ныҡлы ҡарар

ХИСМӘТУЛЛА ғәр,— хисмәт+ улла

ХИТАБУЛЛА ғәр. — аллаға өндә­шеү, һүҙ әйтеү

ХИТАП ғәр. — һүҙ, мөрәжәғәт

ХОҘАЙБИРҘЕ фарс, баш.—хо­ҙай + бирҙе (баланы ныҡ көтөп, теләп алғанда ҡушылған исем)

ХОҘАЙҒОЛ фарс, баш.—хоҙай ҡоло

ХОҘАЙҘАТ фарс.—хоҙа ярҙамы

ХӨББӨТДИН ғәр.—диндең һө­йөклөһө

ХӨРМӘТ ғәр.—ҡәҙер, хөрмәт

ХӨРМӘТУЛЛА ғәр. — хөрмәт+-

улла ХӨСНЕТДИН ғәр. — хөсни+дин

ХӨСНИ ғәр. — матур, һылыу, күр­кәм

ХӨСНИЯР ғәр., фарс.— ин, ма­тур, һәйбәт дуҫ

ХӨСНУЛЛА ғәр. — алланың иң яҡшы кешеһе

ХӨСӘИЕНЦХӨСӘИН ғәр. — яҡ­шы, матур, һәйбәт

ХУЖА фарс. — хужа, баш кеше

ХАСБУЛАТ ар., перс. — хас на-стоящий, чистый + булат сталь

ХАТИП ар. — проповедник, хоро-ший оратор

ХАТМУЛЛА ар. — проповедник аллаха

ХАФИЗ ар. — оберегающий, хра-нящий; памятливый; знающий Коран наизусть; память

ХАШИМ ар. — уважаемый, доро-гой

ХИЗБУЛЛА ар. — сторонннки ал­лаха

ХИКМАТ || ХИКМЕТ ар. — муд-рость; секрет; зиание

ХИКМАТУЛЛА ар. — хикмат+ул-ла

ХИСАМ ао. — меч

ХИСАМЕТДИН ар.— меч веры

ХИСМАТ ар. — вежливый, благо-
воспитанный, благонравный;

твердое решение

ХИСМАТУЛЛА ар. —хисмат+ул­ла

ХИТАБУЛЛА ар. — обращение к богу; речь

ХИТАП ар. — речь, обращение

ХУДАЙБИРДИ перс, баш. — ху­дай бог, господь + бирди дал (таким именем нарекали додго-жданного, очень желанного ре-бенка)

ХУДАЙГУЛ перс, баш. — худай бог+гул раб; раб божий

ХУДАЙДАТ перс. — помощь бога

ХУББУТДИН ар.—любимец ре-лигии

ХУРМАТ ар. — уважение, почте-ние

ХУРМАТУЛЛА ар.—хурмат ува-жение+улла бог, господь

ХУСНИТДИН||ХУСНУТДИН ар.— хусни красота, хорошее качест-ео+дин религия, вера

ХУСНИ ар. — красота, прелесть

ХУСНИЯР ар., перс.—хусни кра-сивый, прелестный+ яр друг, товарищ; самый лучший друг

ХУСНУЛЛА ар. — хусни+улла; благо веры

ХУСАИН ар. — хороший, краси-вый

ХУЖАҢХУДЖА перс. — хозяин,

91

(ир-ат исемдәре компоненты бу­лып йөрөй)

ХУЖАБАЙ фарс, баш. — хужа кеше

ХУЖМӨХӘМӘТ фарс., ғәр.— ху­жа Н- мөхәмәт

ХУЖӘХМӘТ фарс, ғәр.—хужа + әхмәт

ХЫЗЫР ғәр. — Хызыр Ильяс исе­менән (мосолман легендаларын­да Хызыр Ильяс мөғжизә ҡы­лыусы, тере һыуҙы табыусы, әү­лиә). Хызыров фамилияһы бар

ХӘБИБ ғәр. — һөйөклө, дуҫ

ХӘБИБРАХМАН ғәр. — хәбиб һөйәкле) + рахман (рәхимле)

ХӘБИБУЛЛА ғәр. — алланың һө­йөклөһө

ХӘБИП ғәр.—һөйәкле дуҫ

ХӘБЙР ғәр. — белекле, белеүсе

ХӘБИРЙӘН ғәр., фарс. — белек­ле

ХӘДИС ғәр. — хикәйә, ваҡиға

ХӘҘИС ғәр.—хикәйә, ваҡиға

ХӘЖЕБӘК ғәр., баш. — хәже+ бәк

ХӘЖЕҒӘЛЕ ғәр.—хәже+ғәле

ХӘЖЕМӨХӘМӘТ ғәр. — хәже+ мөхәмәт

ХӘЖИМ ғәр. — «Хәжемөхәммәт»-тән ҡыҫҡартылған

ХӘИ ғәр. — мәнге тере

ХӘЙБРАХМАН ғәр. — хәй + рах­ман (рәхимле)

ХӘЙБУЛЛА ғәр. — «Хәбибулла»-нан ҡыҫҡартылған

ХӘЙҘӘР ғәр. — арыҫлан

ХӘЙЕР ғәр. — яҡшы, изгелекле (Хәиров фамилияһы яһалған)

ХӘЙЕРЗАМАН ғәр. — хәйерле за­ман

ХӘЙЕРНАС ғәр. — бик яҡшы, из­гелекле

ХӘЙРЕНУР ғәр. — хәйерле, изге­лекле нур

ХӘЙРЕТДИН ғәр. — хәйре (изге­лек) 4- ДИН

ХӘЙРИ ғәр. — хәйерле, изгелекле (ҡыҫҡартылған исем)

глава, господин; учитель, нас-тавник; старец (компонент муж-ских имен)

ХУЖАБАЙ перс, баш. — хужа хо-зяин, глава + бай

ХУЖМУХАМЕТ перс. — ар. — ху­жа-)-мухамет

ХУЖАХМЕТ перс, ар.—хужа + ахмет

ХЫЗЫР ар. — от имени чудотвор-ца Хызыр Ильяса (в мусуль-манских легендах Хызыр Иль­яс— чудотнорец, волшебник, со-путствугощий удаче, нашедший. источник живой воды); образо-вана фамилия Хызыров

ХАБИБ ар. — любимый, спутник жизни

ХАБИБРАХМАН ар.—хабиб лю-бимый+рахман милостивый

ХАБИБУЛЛА ар. — любимец бо-га

ХАБИП ар.—любимый друг, спут­ник жизни

ХАБИР ар. — знающий, осведом-ленный

ХАБИРЬЯН ар., перс — хабир знающий, осведомленный+яп душа

ХАДИС ар. — рассказ, событие

ХАДИС ар. — рассказ, событие

ХАЖИБЕК ар., баш.—хажи па-ломник+ бек

ХАЖИГАЛИ ар. — хажи+гали

ХАЖИМУХАМЕТ ар. — хажи-Ь мухамет

ХАЖИМ ар. — усечеииая форма имени Хажимухамет

ХАЙ ар. — вечный, вечно живой

ХАЙБРАХМАН ар. — хай веч-«бш+рахмаи милостивый

ХАЙБУЛЛА ар. — усеченная фор­ма имени Хабибулла

ХАЙДАР ар. — лев

ХАИР ар. ■— хороший, добрый (об-разована фамилия Хаиров)

ХАИРЗАМАН ар. — хаир хоро­ший, добрый+зшан время, эпоха

ХАИРНАС ар.—хороший, доб­рый

ХАЙРИНУР ар. — хайри добрый, благодетельный+нур луч, свет

ХАЙРЕТДИН ар.—хайри добро, благодеяние+дин вера, религия

ХАЙРИ ар. — добро, благодеяние (усеченная форма имени)

92

ХӘЙРИСЛАМ ғәр. — хәйри+ис­лам

ХӘЙРУЛЛА ғәр. — алланың из­гелеге

ХӘКИМ ғәр. — аҡыл эйәһе

ХӘКИМБАЙ ғәр., баш. — хәкимЧ-бай

ХӘКИМЙӘН ғәр., фарс. — хәким (аҡыллы) +йән

ХӘЛИЛ ғәр. — ысын дуҫ

ХӘЛИМ ғәр. — йомшаҡ күңелле, мәрхәмәтле

ХӘЛИС ғәр. — саф, таҙа

ХӘЛИТ ғәр, — мәңгелек, ғүмер­лек; дуҫ

ХӘЛИУЛЛА ғәр. — алланың ҡә­ҙерлеһе; алла биҙәге

ХӘЛИФ ғәр.—вариҫ, урынбаҫар (титул атамаһы)

ХӘЛФЕТДИН ғәр.—дингә эйә­реүсе

ХӘЛФӘ ғәр. — уҡытыусы, өйрә­теүсе (Халфин фамилияһы яһал­ған)

ХӘЛӘФ ғәр. — дауам итеүсе

ХӘМБӘЛ ғәр. — динле

ХӘМЗӘ ғәр. — яндырғыс, көйҙөр­гөс; дарыу үләне; ҡара: Хам­зат

ХӘМИҘУЛЛА ғәр. — Хәмит + улла

ХӘМИТ ғәр. — маҡтаулы, маҡ­тауға лайыҡ; зыянһыҙ

ХӘМӘҘИ ғәр. — маҡтаулы

ХӘМӘТ ғәр. — маҡтаулы

ХӘМӘТГӘРӘИ ғәр., фарс.— хә­мәт + гәрәй

ХӘМӘТИӘРНХӘМӘТЬЯР ғәр., фарс. — маҡтаулы дуҫ

ХӘМӘТНУР ғәр. — хәмәт + нур

ХӘНИФ ғәр.—тоғро, ысын; саф

ХӘНӘФ ғәр.—тоғро, ысын; саф

ХӘНӘФИ ғәр.—тоғролоҡло,

ысын, саф

ХӘСӘН ғәр. — яҡшы, матур

ХӘСӘНЙӘН ғәр., фарс. — хәсән+ йән

ХӘСӘНША ғәр., фарс.—хәсән+ ша (ялғау)

ХӘТИМ ғәр. — мөһөр-; һуңғы ба­ла

ХӘТМИНУР ғәр.—йомарт; һуң­ғы бала

ХӘТМУЛЛА ғәр. — алланың мө­һөрө

ХАЙРИСЛАМ ар. — хайри+ислам

ХАЙРУЛЛА ар. — благо аллаха,

боға ХАКИМ ар. — мудрец ХАКИМБАЙ ар., баш. —хаким +

бай ХАКИМЬЯН ар., перс.— хаким

мудрый+яп душа ХАЛИЛ ар. — истинный друг ХАЛИМ ар. — душевный, добрый„

снисходительный ХАЛИС ар. — чистый, непорочныи ХАЛИТ ар. — вечный; друг

ХАЛИУЛЛА ар. — друг аллаха„

украшение бога ХАЛИФ ар. — наместник, ггреем-

ник (название титула) ХАЛФЕТДИН ар.— последователь.

религии ХАЛФА ар. — учитель, наставник

(образована фамилия Халфин}

ХАЛЯФ ар.—последователь ХАМБАЛ ар. — религиозный ХАМЗА ар. — острый, жгучий; ле-карственная трава; см. Хамзат

ХАМИДУЛЛА ар. —хамит + улла

ХАМИТ ар. — похвальный, дос~ тойный похвалы; безвредный

ХАМАДИ ар. — похвальный

ХАМАТ ар. — похвальный, хва-лебный

ХАМАТГАРЕЙ ар, перс. — ха­мат + гарей

ХАМАТЬЯР ар, перс.— друг, до-стойный похвалы

ХАМАТНУР ар. — хамат + нур

ХАНИФ ар.—верный, настоящий;. чистый

ХАНАФ ар. — верный, настоящий„ чистый

ХАНАФИ ар. — верный, настоя­щий; чистый

ХАСАН ар. — хороший, красивый

ХАСАНЬЯН ар, перс.— хасан+ ян

ХАСАНША ар, перс. — красивый,. прекрасный

ХАТИМ ар. — печать; завершение, окончание; последыш

ХАТМИНУР ар. — щедрый; пос-ледний ребенок, последыш

ХАТМУЛЛА ар. — приложение печати

93

ХӘФИЗ ғәр. — һаҡлаусы, яҡлау- ХАФИЗ ар. — оберегающий, хра-
сы; хәтерше; Ҡөрьәнде ятҡа бе- нящий; памятливый, знающчй

леусе; хәтер, иҫтәлек Коран наизусть; память

'ҺАБАЙ баш. — һабан һүҙенән (һабан ваҡытында тыуған), һа­бай тигән ауыл исемендә һаҡ­ланған

ҺАБАНАҠ баш. —һабан һүҙе­нән (һабан ваҡытында тыуған)

ҺАБАНҒОЛ баш. —һабан + ғол (һабанда тыуған)

ҺАБАНСЫ баш.— һабан һөрөүсе, иген сәсеүсе (Сабашиин фами­лияһы яһалған)

ҺАҒЫНБАЙ баш. — һағынып, кө­төп алған бала

ҺАҘЫЙ|| ҺАДЫИ ғәр, — юлбаш­сы, тура юл күрһәтеүсе

ҺАРУН ғәр. — 1) пәйғәмбәр исе­менән; 2) боронғо йәһүдсә — таулы

ҺАРЫБАЙ баш. — һары + бай; атаҡлы; аҡһөйәк (Сарбаев фа­милияһы бар)

ҺАТЛЫҠ баш. — боронғо йола буйынса, бала тормағанда уҙ балаһын һатып алып, һатлыҡ, һатыбал тип исем ҡушҡандар (Сатлыҡов тигән фамилияла, Сатлыҡ һәм һатлыҡ тигән ауыл исемдәрендә һаҡланған). Ҡара: Туғыҙаҡ

ҺАТЫБАЛ баш. —һатып + ал (ба­ланы һаҡлау әсән боронғо һа­тып алыу йолаһы буйынса ҡу­шылған исем); һатыбалов фа­милияһы бар

ҺАТЫБАЛДЫ баш. — һатып + ал­ды (боронғо йола буйынса һа­тып алынған бала)

ҺАШИМ ғәр.—хөрмәтле, ҡәҙер­ле ҺИБӘТ ғәр. — бүләк ҺИБӘТУЛЛА ғәр. — алла бүләге ҺИҘИӘТ ғәр.—тура юлға алып

барыусы ҺИҘИӘТУЛЛА ғәр. — һиҙиәт+

улла ҺИКҺӘНБАЙ баш. — һикһән + бай (йола буйынса, бала тыу­ғанда атаһына һикһән йәш бу-

САБАИ баш.— от слова «сабан»— плуг (родился во время посе­ва). Сохранилось в названии деревни Сабаево

САБАНАК баш. — от слова «са­бан»—плуг (родился во время посева)

САБАНГУЛ баш. — сабан плуг, посев + гул (родился во время посева)

САБАНШИ баш. — пахарь, земле-делец (образована фамилия Са-баншин)

САГИНБАЙ баш. — желанный, долгожданный

ХАДЫЙ ар. — предводитель

ХАРУН ар. — 1) от имени проро-ка; 2) др. евр. — горный

САРЫБАЙ баш.— сары желтый+ бай; зиаменитый, аристократ (образована фамилия Сарбаев)

САТЛЫК баш. — купленный (имя-оберег). Давалось по древнему обычаю кудаш и продажи (со­хранилось в названиях деревень и в фамилии Сатлыков). Обы-чай купли и продажи известен во многих тюркских языках (см. Тугузак)

САТЫБАЛ баш. — сатып ал ку-пи; купленный (показывает на-речение имени по старому обы­чаю купли и продажи); образо­вана фамилия Сатыбалов

САТЫБАЛДЫ баш. — сатып ал­ды купил; купленный

ХАШИМ ар. — уважаемый, доро-

гой ХИБАТ ар.—дар, подарок ХИБАТУЛЛА ар.—дар аллаха ХИДИЯТ ар. — предводитель

ХИДИЯТУЛЛА ар. — хидият+ улла

СИКСАНБАЙ баш. — сиксан во-семьдесят+бак (такое имя да-вали ребенку, у которого при

94

лыуын билдәләп ҡушылған исем)

ҺИММӘТ ғәр. — ялҡынлы дәрт, тырышлыҡ

ҺӨЙӨНДӨК баш.— баш «һөйө­нөү» һүҙенән (көтөп алған ба­лаға ҡушылған исем)

ҺӨЙӘРҒОЛ баш.—һөйөп, көтөп алған

ҺУНАРСЫ баш. — бала тыуған-, да атаһы һунарҙа булыуын йә­ки һунарҙан ҡайтыуын билдә­ләп ҡушылған боронғо исем (Сунаршин фамилияһы яһал­ған)

ҺӘМӘН фарс. — баҡса (ауыл исе­мендә һаҡланған)

ҺӘҮБӘН баш. — мәғәнәһе билдә­һеҙ (Аҡбуҙат эпосының төп ге­ройының исеме); Саубанов фа­милияһы бар

ҺӘҮБӘН ғәр.—тәрбиәләп, ҡарап тороусы

его рождении отцу было во-семьдесят лет)

ХИММАТ ар. — сильное желание,. вдохновение, стремление

СУЮНДУК баш.—обрадовались (такое имя давали долгождан-ному ребенку)

СУЯРГУЛ баш. — любимый, дол-гожданный

СУНАРШИ баш. — охотник (та­кое имя давали ребенку, у ко-торого при его рождении отец находился на охоте или возвра-щался с охоты с добычей). 06-разована фамилия Сунаршин

САМАН перс. — сад (сохранилось в названии деревни Саманово)

САУБАН баш. — этимология не-ясна (имя главного героя эпо-са Акбузат); образована фа­милия Саубанов

САУБАН ар. — воспитатель, опе­кун

:::

ШАЙБӘК фарс, баш. — шаһи-Ь бәк (ҡыҫҡартылған исем)

ШАЙҘУЛЛА фарс, ғәр. — шаһи+ алла («Шаһиҙулла»нан ҡыҫ­ҡартылған)

ШАЙМАРҘАН фарс.— шаһи

(шәп)+марҙан (ир кеше). Ша­һимарҙан исеменән ҡыҫҡартыл­ған

ШАЙМОРАТ фарс, ғәр. — иң яҡ­шы морат (теләк)

ШАЙМЫРҘА фарс — шәп мыр­ҙа

ШАЙНУР фарс, ғәр. — иң яҡшы нур

ШАКИР ғәр. — шөкөр итеүсе, рә­химле, ҡәҙерҙе белеүсе

ШАКИРЙӘН ғәр., фарс. — ша-кир + йән; рәхимле, ҡәҙерҙе бе­леүсе

ШАКИРЬЯН ғәр., фарс.— шакир + йән

ШАҠМАН бор. баш. — борон ба­тырҙарға бирелгән ҡушамат, дә­рәжә атамаһы (1552 йылда башҡорт иленән Ҡаҙанға рус батшаһы Иван Грозныйға бар­ған дүрт илсенең береһе Тамь-

ШАЙБЕК перс, баш. — шаги луч-ш»й+бек крепкий (сокращен-ная форма имени Шагибек)

ШАЙДУЛЛА ар. — шаги+улла (сокращенная форма имени Ша­гидулла)

ШАЙМАРДАН перс. — шаги луч-ший+мардан мужчина (сокра­щенная форма имени Шагимар­дан)

ШАЙМУРАТ перс, ар. — лучшее намерение, желание

ШАЙМУРЗА перс. — лучший мур­за

ШАЙНУР перс, ар. — самый луч­ший свет, луч

ШАКИР ар. — признательный,

благородный, благодарный

ШАКИРЬЯН ар., перс. —шакир + ян; благородный, благодарный

ШАКИРЬЯН ар., перс.— шакир+■ ян

ШАКМАН др. баш. — прозвище богатырей, герой (М. Кашгари, Индекс, стр. 440); сохранилось в имени главы племени Тамь­ян — Шагали Шакмана, одного из четырех башкирских послан-

95

ян ырыуы башлығы Шәғәли Шаҡмандың исеме; БШ, 71 б.)

ШАМИЛ ғәр. — ҙур, тулы эстә­лекле

ШАхММАС ғәр. — ҡояшҡа табы­ныусы

ШАМСУН ғәр. — ҡояшлы, яҡты

ШАМУҠ ғәр.— юғары

ШАТ — 1) боронғо төрки телен­
дә дәрәжә атамаһы; 2) фарсы
телендә — ҡыуаныс, шатлыҡ

(ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исемдә­ренә ҡушылып йөрөй)

ШАТМОРАТ баш., ғәр. — шат + морат; дәрәжәле морат

ШАТМОРАТ фарс, ғәр. — шат (ҡыуаныслы) + морат (теләк)

ШАТМЫРҘА баш., фарс.—дәрә­жәле мырҙа

ШАФИ ғәр.—шәфҡәтле; шифа­лы (Шафиев фамилияһы яһал­ған)

ШАФИҒУЛЛА ғәр. — алланың яҡ­лаусыһы

ШАФИҠ ғәр. — шәфҡәтле, рәхим­ле, миһырбанлы, һөйәкле; яҡ­лаусы; яҡын дуҫ

ШАХМАН фарс. — шаһ + кеше

ШАХНАЗАР фарс, ғәр. — шаһ + назар

ШАХНИЯЗ фарс. — шаһ + нияз

ШАҺБАЗ ғәр.—шоңҡар, ыла­сын; батыр

ШАҺБАЛ || ШАҺЫБАЛ ғәр,— ҡош ҡанатының иң ҙур ҡауырһыны

ШАҺБАН ғәр. — һижрә — Ай ка-календарында 10-сы айҙың исе­менән

ШАҺИБӘРӘК фарс, ғәр. — иң яҡшы фатиха

ШАҺИБӘК фарс, баш. — иң шәп башлыҡ, түрә

ШАҺИВӘЛИ фарс, ғәр,— шаһи+

вәли; ин яҡын кеше ШАҺИҒӘЛИ фарс, ғәр.—шаһи+

ғәли ШАҺИҘУЛЛА || ШАҺИДУЛЛА

фарс, ғәр. — алланың һәйбәт

кешеһе ШАҺИЗАДА фарс. — батша улы,

вариҫ

ников царю Ивану Грозному в г. Казань в 1552 году; БШ, стр. 71)

ШАМИЛЬ ар. —содержательный, всеобъемлющий

ШАММАС ар. — преклоняющийся солнцу

ШАМСУН ар. — солнечный, свет-лый

ШАМУК ар. — высокий, высшнл

ШАТ — 1) в др. тюркском язы-ке—титул должностного лица; 2) в перс. языке — «шат» — ра-дость (компонент мужских и женских имен)

ШАТМУРАТ баш., ар. — шат +му­рат

ШАТМУРАТ перс, ар, —шат ра-дость + мүрат желание, цель, стремление

ШАТМУРЗА баш., перс. — шатҢ-мурза

ШАФИ ар. — милосердиый; це-лебный (образована фамилия Шафиев)

ШАФИГУЛЛА ар. — покровитель аллаха

ШАФИК ар. — сострадательный, милосердный; любимый; покро­витель, близкий друг

БЛАХМАН перс. — шах король, принц + ман челоеек; шах, ко­роль, принц

ШАХНАЗАР перс, ар. — шах + назар

ШАХНИЯЗ перс. — шах + нияз

ШАХБАЗ ар. — кречет, сокол; ге­рой, молодец

ШАХБАЛ ар. — перо (птичье)

ШАХБАН ар. — название 10-го

месяца арабского Лунного ка-

лендаря Хиджри ШАГИБАРАК перс, ар. —шаш

лучший+ барак милость ШАГИБЕК перс, баш. — шаги

лучший+бек глава, руководи-

тель ШАГИВАЛИ перс, ар. — лучший

человек; самый близкий ШАГИГАЛИ перс, ар. — шаги

лучший+галк великий ШАГИДУЛЛА перс, ар.—шаги+

улла; избранник бога

ШАГИЗАДА перс. — царевич, на-следник

96

ШАҺИМОРАТ фарс, ғәр. — иң нҡШы морат,'теләк

ШАҺИМӘРҘӘН фарс. — иң шәп ир-ат

ШАҺИНУР фарс, ғәр. — иң яҡ­шы нур

ШАҺИСОЛТАН фарс, ғәр.— ин шәп солтан

ШАҺИТ ғәр.'— күреүсе, геүаһ

ШАҺИӘХМӘТ фарс, ғәр. -*-ша­һи -(-.әхмәт; иң маҡтаулы

ШАҺЫЙ фарс. -^ хан, батша, шаһ кеше

ШИҒАЙ ғәр. — ярлы, ялсы

ШИРАЗИ фарс.—тәртип, дөрөҫ­лөк

ШИРҒӘЛИ фарс, ғәр. — тир (арыҫлан)+ғәли (бөйөк)

ШИРИЯЗДАН фарс. — тәңренең

арыҫланы ШИҺАБЕТДИН фарс, ғәр.—дин

ЙОНДОҘО

ШИҺАП фарс. — ҡойроҡло йон­доҙ : ШОҒАЙЫП ғәр. — нурлы

ШОҢҠАР баш. — ҡош исеменән

ШӘҒӘЛИ ғәр.— ҡара: Шаҡман. Шаһиғәли исеменән ҡыҫҡар­тылған

ШӘИХЗАДА ғәр, фарс.—шәих-г
зада ■'■ •

ШӘЙБӘК фарс, баш. — ин. шәп башлыҡ, түрә

ШӘЙЕХЦШӘИХ ғәр. — уҡытыу­сы,;' өйрәтеүсе, тәрбиәсе; ру­хи башлыҡ; ғалим

ШӘЙҘ'УЛЛА[(ШӘЙДУЛЛА фарс. ғәр. — алланың иң һәйбәт кеше­һе ";:'

ШӘЙМӨХӘМӘТ фарс, ғәр.—шәй (шаһи) + мөхәмәт

ШӘЙМЫРҘА фарс. — иң шәп мырҙа

ШӘЙНУР фарс,- ғәр. — иң яҡшы нург

ШӘЙХЕЛИСЛАМ ғәр. - ислам­дың . башлығы

ШӘЙХЕТДИН ғәр.—дин башлы-

ШӘЙХИ ғәр. — уҡытыусы, өйрә­теүсе; рухи башлыҡ; ғалим

ШАГИМУРАТ перс, ар.—шаги+

мурат; лучшее желание ШАГИМАРДАН перс. — шаги луч-

ший+мардан мужчина ШАГИНУР перс, ар. — шаги+

нур самый лучший луч, свет ШАГИСУЛТАН перс, ар. — шаги

самый лучший+султан прави-

тель ШАГИТ ар. — свидетель, очеви-

дец ■ ■;•;

ШАГИАХМЕТ перс, ар.—шаги+-

ахмет; самый лучший ШАГИ перс. — шах, хан, царь

ШИГАЙ ар. — бедный

ШИРАЗИ перс. — дисциплина,

справедливость

ШИРГАЛИ перс, ар.— ш ир лев + гали великий (в друтих тюрк-ских язьтках встречается в фор-ме Ширали)

ШИРИЯЗДАН перс. — лев все-вышнего

ШИГАБЕТДИН перс, ар.— ши­гап комета+цин религия

ШИГАП перс. — комета

ШУГАИП ар. — лучистый, свет-
лый .-.'■,.

ШУНКАР баш.—кречет, сокол

ШАГАЛИ ар.— см. Шакман (усе-ченная форма имени Шагига­ли)

ШАИХЗАДА ар, перс. — шаих + ' зада

ШАГИБЕК перс, ' баш. — самый лучший глава, руководитель

ШАИХ ар.—учитель, наставник, - воспитатель; ■ духовный вождь; ученый

ШАЙДУЛЛА' перс, ар. —лучший человек аллаха

ШАЙМУХАМЕТ перс, ар. —шай (шаги) + мухамет

ШАЙМУРЗА перс. — самый луч­ший мурза

ШАЙНУР перс, ар. — самый луч­ший луч, свет

ШАЙХИЛИСЛАМ ар,— предводи-тель ислама

ШАЙХИТДИН ар. — предводи-

ШАИХИ ар. — учитель, настав­ник, духовный руководитель; ученый

4 Заказ 122

97

ШӘЙХИСЛАМ ғәр.— ислам баш­лығы

ШӘЙХУЛЛА ғәр. — алланың хеҙ­мәтсеһе

ШӘЙХӘТТӘР ғәр.— башлыҡ

ШӘЙӘХМӘТ ғәр. — «Шаһиәхмзт»-тән ҡыҫҡартылған

ШӘКИР ғәр. — шөкөр итеүсе, ми­һырбанлы, мәрхәмәтле

ШӘКИРЙӘН ғәр., фарс. — шә­кир + йән

ШӘКҮР ғәр. — шөкөр итеүсе, мәр­хәмәтле

ШӘМИҒОЛ фарс, баш.—шәми (яҡтылыҡ) +ҡол

ШӘМСЕТДИН ғәр. -шәме (ҡо­яш) + ДИН ШӘМСИ ғәр. — ҡояш кеүек

ШӘМСҮН ғәр. — ҡояш кеүек, яҡ­ты

ШӘНГӘРӘЙ фарс.—шаң (дәрә­жә, дан; әһәмиәт) + гәрәй (эйә­реүсе)

ШӘРИП ғәр. — дәрәжәле, дан­лы; мәрхәмәтле

ШӘРИПҠОЛ ғәр., баш. — шә­рип + ҡол

ШӘРИФ ғәр.—дәрәжәле, данлы; мәрхәмәтле

ШӘРИФЙӘН ғәр., фарс. — шә­риф + йән

ШӘРИФУЛЛА ғәр. — алланың данлы, дәрәжәле кешеһе

ШӘРӘФ ғәр.—дан, намыҫ, ҡә­ҙер

ШӘРӘФЕТДИН ғәр. — диндең бә­хетлеһе, хөрмәтлеһе

ШӘРӘФИ ғәр.— данлы, намыҫ­лы, ҡәҙерле, хөрмәтле

ШӘҮКӘТ ғәр.— көс, ҡеүәт

ШӘҮҮӘЛ ғәр. — һижрә — Ай ка­лендарында 12-се айҙың исе­менән

ШӘҮӘЛИ фарс, ғәр. — Шаһивә­ли исеменән үҙгәртелгән

ШӘФИҒУЛЛА ғәр. — алланың яҡ­лаусыһы

ШӘФИҠ ғәр. — шәфҡәтле, рәхим­ле, миһырбанлы: наҙлы, һөйәк­ле; яҡлаусы

ШӘФҠӘТ ғәр. — шәфҡәт, мәрхә­мәт

98

ШАЙХИСЛАМ ар. — предводи-

тель ислама ШАЙХУЛЛА ар. — служитель бо-

га ШАЙХАТТАР ар. — предводитель,

руководитель, глава ШАЯХМЕТ ар. — усеченная фор­ма имени Шагиахмет ШАКИР ар. — признательный, до-

брый, благородный ШАКИРЬЯН ар., перс. —шакир +

ян ШАКУР ар. — признательный, бла-

годарный ШАМИГУЛ перс, баш. — шами

свет+тул (компонент мужскиж

имен) ШАМСИТДИН ар. — шамс евлн-

Че+дин религия ШАМСИ ар. — солнечный, свет-

лый ШАМСУН ар. — солнечный, свет-

лый ШАНГАРЕЙ перс. — шан досто-

инство, слава; значение, важ-

ность + гарей последователь ШАРИП ар. — почетный, славный;

благородный ШАРИПКУЛ ар., баш. — шарип

достойный, благородный + күл ШАРИФ ар. — достойный, благо­родный ШАРИФЬЯН ар., перс— шариф +

ян ШАРИФУЛЛА ар. — почетный,

благородный человек ШАРАФ ар.—слава, честь, ува-

жение ШАРАФУТДИН ар. — счастливый,

уважаемый человек веры ШАРАФИ ар. — славный, честный,

уважаемый ШАВКАТ ар. — сила, могущество ШАВВАЛ ар. — по названию 12-

го месяца арабского Луяного

календаря Хиджри ШАВАЛИ перс, ар. — измеиенная

форма имени Шагивали ШАФИГУЛЛА ар. — покровнтель

аллаха ШАФИК ар. — сострадательный,

милосердный; нежный, любя-

щий; покровитель ШАФКАТ ар. — милосердие, ми-

лость, жалость

ШӘҺИҘУЛЛА фарс, ғәр.— алла­ның һәйбәт кешеһе

ШӘҺИТ ғәр.—ҡорбан (хаҡ эш ҡорбаны)

ШӘҺӘР фарс. — 1) билдәле, дан­лыҡлы; 2) ҡала (Шагаров фамилияһы яһалған)

ШӘҺӘРҒӘЗЕ фарс, ғәр. — шә­һәр 4-ғәзе

ШӘҺӘРЕТДИН фарс, ғәр. — дин-ден данлыҡлы, билдәле кешеһе (Шгһәретдинов фамилияһы бар)

ШАГИДУЛЛА перс, ар. — из-бранник аллаха

ШАГИТ ар. — жертва (погибший за правое дело)

ШАГАР перс. — 1) известный, знаменитый; 2) город (образо-вана фамилия Шагаров)

ШАГАРГАЗИ перс, ар. — ша­гар + гази

ШАГАРИТДИН перс, ар.—из­вестный, знаменитый человек (сохранилась фамилия Шага-ритдинов)

Ы

ЫЛАСЫН баш. — ҡош исеменән; батыр

ЫРҒЫҘ баш. — мәғәнәһе билдәһеҙ (йылға исеменән, тарихи сыға­наҡтарҙа ир-ат исеме булараҡ осрай)

ЫРСАЙ санскр.—шағир, йырсы; аҡыл эйәһе; изге (Ирсаев фа­милияһы яһалған)

ЫРЫҪБАЙ баш.—ырыҫ (бәхет) + бай (Рысбаев фамилияһы яһал­ған)

ЫРЫҪЙӘН баш., фарс. — ырыҫ­лы, бәхетле йән

ЫРЫҪКИЛДЕ баш.—бәхет кил­де (Рыскилдин фамилияһы яһалған)

ЫРЫҪҠОЛ баш. — ырыҫ + ҡол (Рыскулов фамилияһы яһалған)

ЫСМАҠ фарс. — йомарт (Сма-ков фамилияһы, Смаҡ тигән ауыл исеме бар)

ЫСМАҠАЙ фарс — Смаҡ исеме-нең иркәләү формаһы

ЛАСЫН баш.—сокол; герой

ИРГИЗ баш. — этимология неяс-на (название реки; как мужское имя встречается в исторических источниках)

ИРСАЙ санскр. — поэт, певец; мудрец; святой (образована фа­милия Ирсаев)

РЫСБАЙ баш.—ырыҫ счастье+ бай (образована фамилия Рыс­баев)

РЫСЬЯН баш., перс. — ырыҫ счастье+ ян душа; счастливый человек

РЫСКИЛЬДИ баш.—ырыҫ сча-сгбе+кильди пришло (образо­вана фамилия Рыскильдин)

РЫСКУЛ баш.—ырыҫ счастье+ кул (образована фамилия Рыс­кулов)

СМАК перс. — щедрый (образова­на фамилия Смаков, известно название дер. Смаково)

СМАКАЙ перс. — ласкательная форма имени Смак

ӘБД || ӘБДЕ || ӘПТЕ || ӘПТӨЛ ... ғәр. — 1) мәңгелек; 2) бәндә, ҡол, алла бәндәһе, хеҙмәтсе (ир-ат исемдәре компоненты)

ӘБДЕЛ ғәр. — алла ҡоло; мәңге­лек (ҡыҫҡартылған исем)

ӘБДЕЛБАҠЫЙ ғәр. — мәңгелек, мәкте йәшәүсе

ӘБДЕЛБАР ғәр. — «Әбделбарый»-ҙан ҡыҫҡартылған исем

АБДЦАБДИЦАБДУЛ... ар. —1) вечный бесконечный; 2) раб бо­жий (компонент мужских имен)

АБДУЛ ар. — раб божий, вечный (усеченная форма имени)

АБДУЛБАКЫЙ ар. - вечноживу-щий, долголетний

АБДУЛБАР ар. — усеченная фор­ма имени Абдулбарый

4*

99

ӘБДЕЛБАРЫЙ ғәр. — әбдел (ал­ла ҡоло) 4-барый (бар итеүсе, барлыҡҡа килтереүсе)

ӘБДЕЛБАСИР ғәр. - әбдел + ба-сир; зирәк, аҡыллы

ӘБДЕЛВӘЛИ ғәр. — алланың из­ге бәндәһе; хоҙаның яҡыны; хужа

ӘБДЕЛВӘХИТ ғәр. — әбдел + вә-хит; тиңдәшһеҙ

ӘБДЕЛҒӘЗЕ ғәр. — алланың еңеү­сеһе

ӘБДЕЛҒӘЛИ ғәр. — әбдел + ғәли; аҡыл ҡоло

ӘБДЕЛҒӘЛИМ ғәр. — әбдел+ ғә­лим; уҡымышлы, белемле

ӘБДЕЛҒӘНИ ғәр. — әбдел + ғәни; бай, мул

ӘБДЕЛГӘРӘЙ гәр., фарс. —-әбт дел + гәрәй; эйәреүсе, дауам итеүсе

ӘБДЕЛҒӘФӘР ғәр. — әбдел+рө-фәр; ғәфү итеүсе

ӘБДЕЛЙӘЛИЛ ғәр. — әбдел + йә­лил; бөйөк, данлы

ӘБДЕЛКӘБИР гәр. — әбдед + кә-бир; бөйөк, мәһабәт

ӘБДЕЛКӘРИМ ғәр. — әбдел + кә­рим; йомарт, киң күңелле

ӘБДЕЛҠАДИР ғәр. — әбдел+ҡа­дир; көслө, ҡөҙрәтле

ӘБДЕЛМӨЛӨК ғәр. — әбдел+ мөг лөк; башлыҡ, хакимлыҡ итеүсе

ӘБДЕЛМӘЖИТ ғәр. — әбдел-(-мә­жит; данлыҡлы, маҡтаулы

ӘБДЕЛМӘН гәр. — яҡшылыҡ ҡо­ло

ӘБДЕЛНАСИР ғәр. — әбдел + на-сир; ярҙамсы, яҡлаусы

ӘБДЕЛХАҠ ғәр. --'әбдел + хаҡ; ысын, дөрөҫ

ӘБДЕЛХАЛИҠ ғәр. — әбдел + ха-лиҡ; ижад итеүсе, бар ҡылыу­сы

ӘБДЕЛХӘЙ ғәр.— әбдел + хәй; мәңге тере

ӘБДЕЛСАБИР ғәр. — әбдед + еа-бир; түҙемле, сабыр

ӘБДРАЗАҠ ғәр. — ризыҡ биреү­се

ӘБДРАФИҠ ғәр. —әбд+рафиҡ; иптәш, дуҫ

ӘБДРАХМАН ғәр. — әбд + рах-ман; рәхимле, изге ниәтле

АБДУЛБАРЫЙ ар.— абдул раб

6ожии + барый создатель, , тво-

рец ■ •

АБДУЛБАСИР ар.—абдул.+ ба-

сир; прониңательный, разумный АБДУЛВАЛИ ар.—раб святого

(бога); близкий человек; х.озя-

ин АБДУЛВАХИТ ар. — абдул+ва-

хит; несравненный, единствен-■ ның АБДУЛГАЗИ ар.—победитель,

борец АБДУЛГАЛИ ар. — абдул+гали;

слуга Гали, слуга мудрости АБДУЛГАЛИМ ар. — абдул+ га-

лим ученый, мудрый АБГУЛГАНИ ар. — абдул + гани;

богатый, зажиточный АБДУЛГАРЕЙ ар., перс. — после-

дователь, продолжатель

АБДУЛГАФАР ар. — абдул + га-фар; всепрощающий

АБДУЛЗЯЛИЛЬ ар. — абдул-Ь зялиль; великий, знамеиитый

АБДУЛКАБИР ар..— абдул+: ка­
бир; великий, могучий > ■

АБДУЛКАРИМ ар. - абдул+ка-рнм; щедрый, великодушный

АБДУЛКАДИР ар. — абдул + ка­дир; могучий, моглтцественный

АБДУЛМУЛЮК ар. — абдул+ мулюк; владыка, обладатель

АБДУЛМАЖИТ ар. — абдул.4-ма­жит; прославленный, славный

АБДУЛМАН ар. — хороший,. доб-рый

АБДУЛНАСИР ар,.—абдул+на­сир; помощңик, защитник .. ■

АБДУЛХАК ар. — абдул+хак; ис-тиннын, настоящий

АБДУЛХАЛИК ар. — абдул+ха-лик; создатель, творец

АБДУЛХАЙ ар. — абдул + хай;

вечно живой АБДУЛСАБИР ар. — абдул+са-

бйр; терпеливый, стойҡий, вы-

носливый

АБДРАЗАК ар.—дающий средст-

ва к жизии, питающий АБДРАФИК ар. — абд+рафик;

друг, товарищ АБДРАХМАН ар. — абд + рахман;

мнлосердный, милостивый

100

ӘБДРӘҮФ ғәр. — абд4- рәүф; мәр­хәмәтле, изгелекле

ӘБДРӘХИМ ғәр. — әбд+рәхим; ; рәхимле, мәрхәмәтле

ӘБДРӘШИТ ғәр. — абд + рәшит; тура юлдан барыусы; ҡыйыу

ӘБҺУ) ғәр.—һыу, шишмә (ир-ат исемдәре компоненты булып йө-

■ рөй]

ӘБЕЛҒАЯЗ ғәр.—әбел (һыу) +

ғаяэ (ярҙам) ӘБЕЛЗАДА ғәр., фарс. — әбел

(һыу)+зада (ул, улан; батша

улы) ӘБЕЛХАЯТ ғәр.— әбел (Шу') +

хаят (тормош, йәшәү); тереклек

һыуы ӘБЕЛХӘИРҢӘБЕЛХӘИЕР ғәр.—

яҡшы, изгелекле ӘБЙӘЛИЛ ғәр. — бөйөк, дәрәжә­ле («Әбделйэлилядән ҡыҫҡар-

■ тылған)

ӘБЕЛӘЙ — ҡара: Аблай

ӘБСАБИР ғәр.— сабыр, түҙемле («Әбделсабир»ҙан ҡыҫҡартыл­ған)

ӘБСАТТАР ғәр. — ғәфү итеүсе, яҡлаусы («Әбусаттар»ҙан ҡыҫ­ҡартылған)

ӘБСӘЛӘМ ғәр. — тыныслыҡ баш­лығы (Әбсәләмов фамилияһы яһалған)

ӘБҮ ғәр. — ата (ир-ат исемдәре компоненты булып йөрөй)

ӘБҮБӘКЕР ғәр. — 1) әбү (ата)+ бәкер (саф, тоғро, намыҫлы); тикшереүсе; 2) дөйә балаһы

ӘБҮЗӘР ғәр., фарс. — зарлы; нур энәһе

ӘБҮСАТТАР ғәр.— ғәфү итеүсе

ӘБҮТАЛИП ғәр. — талапсан, бе­лем алыусы; Талиптың атаһы

ӘБҮШАХМАН ғәр., фарс. — шаһ­тың атаһы

ӘҒЗӘМ ғәр. — бик бөйөк, дәрәжә­ле

ӘҒЛӘМ ғәр. — белемде, ҙур ға­лим

ӘҘЕЛБАЙ ғәр., баш. — ғәҙел (Ғә-ҙелбай исеменән ҡыҫҡартылған)

ӘҘЕЛҒУЖА ғәр., фарс. — ғәҙел хужа

АБДРАУФ ар. — абд + рауф; доб-рьш, милосердный

АБДРАХИМ ар.— абд-г рахим; милосердный

АБДРАШИТ ар. — абд+рашит; идущий по правилыюму пути, храбрый

АБУЛ ар. — вода, источник (ком­понент мужских имен)

АБУЛГАЯЗ ар. — абул вода + \-&-

яз помощь АБУЛЗАДА ар., перс. — абул во-

да+зада сын, царевич

АБУЛХАЯТ ар.—абул вода+ ха­ят жизнь; живая вода, источ­ник жизни

АБУЛХАИР ар. — хоропцш, доб-рый

АБЗЕЛИЛ ар. — великий, знаме-нитый (усеченная форма имеии Абдулзялиль)

АБУЛАЙ—см. Аблай

АБСАБИР ар.—терпеливый, стой-кий (усеченная форма имени Абдулсабир)

АБСАТТАР ар. — прощающий, за-щищающий (усеченная форма имени Абусаттар)

АБСАЛЯМ ар.—абу отец + сл-лям мир, покой; бореп за мир (образована фамилия Абсаля­мов)

АБУ ар. — отец (компонент муж­ских имен)

АБУБАКИР ар. — 1) абу отец+ бакир честный, правдивый; изу-чающий; 2) верблюжонок

АБУЗАР ар., перс. — печальный; лучистый, яркий

АБУСАТТАР ар. — прощающий

АБУТАЛИП ар.— требовательный; обучающийся студент; отец Та-лнпа

АБУШАХМАН ар., перс—абу+ шахман; отец шаха

АГЗАМ ар. — великий, почетный

АГЛЯМ ар.— образованный, боль­шой ученый

АДИЛЬБАЙ ар., баш. — справед-ливый (сокращенная форма име­ни Гадильбай)

АДИЛЬГУЖА ар, перс. - спра-ведливый человек

101

ӘҘИП ғәр. — тәрбиәле; яҙыусы,

әҙәбиәтсе ӘЙҮП ғәр. — үкенесле ӘҘҺӘМЦ ӘҘЕҺӘМ ғәр. — ҡара

төҫтәге; ныҡ ӘКБӘР ғәр. — бик бөйөк, бик

ҘУР

ӘКРӘМ ғәр. — бик йомарт, кесе­лекле

ӘҠСӘН ғәр. — бик яҡшы, бик матур

ӘЛҒӘЗИ ғәр. — яугир, һуғышсы

ӘЛИБАИҢӘЛЕБАИ ғәр., баш.— Ғәлибай исеменән ҡыҫҡартыл­ған

ӘЛИБӘК неол., ғәр., баш. — әли (ғәли) + бәк

ӘЛИМ ғәр.—ҡара: Ғәлим

ӘЛИМҒОЛ ғәр., баш. — ҡара: Ғәлимғол

ӘЛКӘ баш. — әлкә тигән бо­ронғо башҡорт ырыуы исеменән. Алкин тигән фамилияла, Әлкә тигән ауыл исемендә һаҡланған

ӘЛМӨХӘМӘТ ғәр. — танылған, билдәле

ӘЛТӘФ ғәр. — бик яғымлы, ма­тур (Әлтәпов фамилияһы яһал­ған)

ӘЛХӘМ ғәр. — дан, шөһрәт (ҡыҫ­ҡартылған исем)

ӘЛӘМ ғәр. — байраҡ

ӘМЕР ғәр. — бойороҡ, фарман

ӘМИЛ неол., ғәр. — эшсе, хеҙ­мәтсе

ӘМИН ғәр. — тыныс, имен; ыша­ныслы, тоғролоҡло

ӘМИНБӘК ғәр., баш. —әмин+ бәк

ӘМИР ғәр. — түрә, башлыҡ

ӘНҒӘМ ғәр. — муллыҡ, ниғмәт

ӘНИС ғәр. — 1) яҡын иптәш, дуҫ; 2) еҫле үлән атамаһы

ӘНҮЗ неол., ғәр. — Фәнүз исе­менән ҡыҫҡартылған

ӘНҮР ғәр. — нур, яҡтылыҡ

ӘНҮС неол. — яҡтыртҡые, маяҡ («Фәнүс»тән ҡыҫҡартылған)

ӘНҮӘР ғәр. — бик яҡты, бик нур­лы

ӘНҮӘРБӘК ғәр., баш. — әнүәр+ бәк

ӘНӘС ғәр.—дуҫ, иптәш

ӘПСӘЛӘМ ғәр.—тыныслыҡ баш­лығы

102

АДҒ1П ар.—воспитанный; писа-

тель, литератор АЮП ар. — кающийся АДИГАМ ар. — черный; крепкий

АКБАР ар. — великий, величест-

венный АКРЯМЦАКРАМ ар. — щедрый,

снисходительный АКСАН ар. — очень хороший, кра-

сивый АЛГАЗИ ар.— воин, боец АЛИБАЙ ар., баш. — сокращен-

ная форма имели Галибай

АЛИБЕК неол., ар., баш. — али-(Гали) +бек

АЛИМ ар. — см. Галим

АЛИМГУЛ ар., баш. — см. Галим­гул

АЛКЯ баш.—от названия дрез-него башкирского рода Алка. Сохранилось в названии дерез-ни Алкино и в фамилии Алкин

АЛЬМУХАМЕТ ар. — известный, популярный

АЛЬТЯФ ар. — приветливый, мяг-кий, добрый; прекрасный (обра-зована фамилия Альтяпов)

АЛЬХЯМ ар.—слава, почет

АЛЯМ ар. — знамя

АМИР ғәр. — приказ

АМИЛЬ неол., ар. — рабочий,

трудяшдйся АМИН ар.—спокойный; мирный;

верный АМИНБЕК ар., баш. — амин + бек

АМИР ар.—предводитель, глава

АНГАМ ар. — изобилие, богатство

АНИС ар.) — 1) близкий друг, то-варищ; 2) название растения

АҒ1УЗ неол., ар. — сокращенная форма имени Фануз

АНУР ар. — луч, свет

АНУС неол. — фонарь, маяк (со­кращенная форма имени Фа­нус)

АНВАР ар.—лучистый, самый светлый

АНВАРБЕК ар., баш. — анвар + бек

АНЯСЦАНАС ар.—друг, това-рищ

АПСАЛЯМ ар. — борец за мир

ӘСҒӘТ ғәр. — иц бәхетле ӘСҠӘТ ғәр. — иң бәхетле ӘСЛӘМ ғәр. — иц ныҡ, һау-сә­ләмәт ӘСМӘН фарс. — күк йөҙө, һауа ӘССӘЛ ғәр.—тыныслыҡ (эссәлә-ми һүҙенән ҡыҫҡартылған)

ӘСХӘЛ ғәр. — бик упайлы, бик анһат

ӘСӘДУЛЛАЦӘСӘҘУЛЛА ғәр.— әсәд (арыҫлан) + улла

ӘСӘН ғәр. — 1) тәхет, урын; 2) Хәсән исеменә:! ҡыҫҡартыл­ған

ӘСӘНБАЙ ғәр., баш. — әсән+бай

ӘСӘТ ғәр. — 1) арыҫлан; 2) Ҡо­яш йылының 5-се айына тура килгән Зодиак билдәһе

ӘҮБӘКЕР ғәр. — ҡара: Әбүбәкер

ӘҮӘЛ ғәр. — тәүге, беренсе; баш бала

ӘҮХӘҘИ || ӘҮХӘДЕЙ ғәр. — тура юл күрһәтеүсе

ӘҮХӘТ 1-өр. — беренсе, тәүге; яң­ғыҙ, бөртөк

ӘФҒӘЛ ғәр. — эш, хеҙмәт; ҡылыҡ

ӘФҒӘН фарс. — халыҡ атамаһы­нан; зар

ӘФЛИТУН ғәр. — көслө, ғәйрәтле (боронғо грек философы Пла­тоң исеменән)

ӘФЛӘТУН ғәр. — көслө, ғәйрәт­ле

ӘФТӘБ фарс. — ҡояш

ӘФТӘХ ғәр. — башлаусы

ӘХИӘР ғәр. — яҡшылыҡлы, изге­лекле

ӘХКӘМ ғәр. — хөкөм, ҡарар; аҡыллы, зирәк

ӘХМӘҘИЦӘХМӘДИ ғәр. — мосол­ман

ӘХМӘҘИӘ ғәр. — мосолман

ӘХМӘР ғәр. — ҡыҙыл, матур

ӘХМӘТ ғәр. — иң маҡтаулы

ӘХМӘТБАҠЫЙ ғәр.—ӘХМӘТ +ба­ҡый ӘХМӘТВӘЛИ ғәр.— әхмәт+вәли ӘХМӘТГӘРӘЙ ғәр., фарс. — әх­мәт +гәрәй ӘХМӘТДИН ғәр. — әхмәт+дин ӘХМӘТЗАДА ғәр., фарс.— әх­мәт + зада ӘХМӘТҒӘЛИ ғәр. — әхмәт + ғәли

АСГАТ ар. — самый счастливый АСКАТ ар. — самый счастливый АСЛЯМ ар. — самый здоровый,

невредимый АСМАН перс. — небо АССЯЛЬ ар. — мир, покой (со-

кращенная ферма слова «асся-

лами») АСХАЛЬ ар.—очеыь удобный,

легкий АСАДУЛЛА ар. — асад лев + ул-

ла бог, господь АСАН ар. — 1) трон, место; 2) со-

кращенная форма нмени Хасан

АСАНБАЙ ар., баш. — асан + бай (компонент мужских имен)

АСАТ ар. — 1) лев; 2) знак Зо-диака, соответствующий 5-му месяцу Солнечного года

АУБАКИР ар.— см. Абубакир

АВАЛЬ ар.—первый, первенец

АУХАДИ ар. — предводитель

АВХАТ ар. — пеовоначальный,

первый; единственный АФГАЛЬ ар.—работа, труд; по-

ведение АФГАН перс.—от названия на-

рода; печаль АФЛИТУН ар. — сильный, могу-

чий (от нмени древнегреческого

философа Платона) АФЛАТУН ар. — сильный, могу-

чий АФТАБ перс. — солнце АФТАХ ар. — зачинатель АХИЯР ар. — доброжелательный,

благодетельный АХКЯМ ар. — постановления, за­коны; умный, смышленый АХМАДИ ар. — мусульманин

АХМАДИЯ ар. — мусульманин АХМАР ар.—красный, красивый АХМЕТЦАХМАТ ар. — прослав-

ленный АХМЕТБАКЫЙ ар. — ахмет+ба-

кый всчный АХМЕТВАЛИ ар. — ахмет+вали АХМЕТГАРЕЙ ар., перс. — ах­мет + гарей АХМЕТДИН ар, —ахмет+дин АХМЕТЗАДА ар., перс. — ахмет+

зада АХМЕТГАЛИ ар. — ахмет+гали

103

ӘХМӘТҒӘНИ ғәр.—әхмәт + ғәни ӘХМӘТР1ӘН ғәр., фарс.— әхмәт+-

йән ӘХМӘТЙӘР ғәр., фарс.—әхмәт +

йәр ӘХМӘТСАФА ғәр. — әхмәт + сафа ӘХМӘТСОЛТАН ғәр. — әхмәт +

солтан ӘХМӘТША ғәр., фарс. — әхмәт+

шаһ (Әхмәтшин фамилияһы

яһалған) ӘХНӘФ ғәр.—дөреҫ һүҙле, иң

ғәҙел; сер һаҡлаусы

ӘХРӘР ғәр. — ирекле, азат

ӘХСӘН ғәр. — ин яҡшы, иң ма­тур

ӘХТӘМ ғәр. — мөһөр; иң аҙаҡ­ҡы; иң йомарт

ӘХТӘМЙӘН ғәр., фарс—әхтәм + йән

ӘХТӘР фарс. — йондоҙ

ӘХТӘРЙӘН фарс.—әхтәр (йон­доҙ) +йән; йондоҙ һымаҡ бала

ӘХӘТ ғәр. — яңғыҙ, берәү

ӘҺЛИ ғәр. — кеше, хужа (ҡыҫ­ҡартылған исем)

ӘҺЛИСЛАМ ғәр. — ислам кеше­һе

ӘҺЛИУЛЛА ғәр. — алла кешеһе

ӘШИРӘФ ғәр. — ҡәҙерле, хөрмәт­ле; дәрәжәле, данлы

ӘШРӘФ ғәр.—ҡәҙерле, хөрмәт­ле, дәрәжәле, данлы

ӘЮП бор. йәһ., ғәр. — эҙәрләнеү­се; үкенеүсе, тәүбә итеүсе; са­бый (пәйғәмбәр исеменән)

АХМЕТГАНИ ар. — ахмет+гани ■

АХМЕТЬЯН ар., перс. — ахмет прославленный+як душа

АХМЕТЬЯР ар., перс. — ахмет 4-яр друг, товаршц

АХМЕТСАФА ар. — ахмет + сафа

АХМЕТСУЛТАН ар. — ахмет + султан

АХМЕТША ар., перс. — ахмет 4-
шах (образөвана фамилия Ах­
метшин)

АХНАФҢАХНЯФ ар. — правди-вый, справедливый; хранитель т айны

АХРАР ар. — свободный, воль-ный

АХСАН ар. — самый лучший, са-мый красивый

АХТЯМ ар. — печать; последний; самый щедрый

АХТЯМЬЯН ар., перс. — ахтямь­ян

АХТАР||АХТЯР перс.—звезда

АХТАРЬЯН перс. — ахтар звез­да + ян душа

АХАТ ар. — один, единственный

АГЛИ ар. — человек, хозяин (со кращенное имя)

АГЛИСЛАМ ар.—человек, при надлежащий исламу

АГЛИУЛЛА ар. — человек, пр-я надлежащий аллаху

АШИРАФ ар. — дорогой, уважае мый; знатный, славный

АШРАФ ар. —дорогой, уважае мый; знатный, славный

АЮП др. евр„ ар.—преследуе мый; раскаивающийся; терпели вый (от пменп пророка Иов)

Ю

ЮЛАБАЙ баш. — юл+абай (һаҡ бул); ағай, ырыу башлығы

ЮЛАЙ баш. — юлда тыуған; Са­лауат Юлаевтың атаһының исе­ме

ЮЛАМАН баш., ғор. — юл + аман (балаға бәхетле ғүмер юлы те­ләп ҡушылған исем)

ЮЛАБАЙ баш.— юл дорога+ абай будь осторожен; старший брат; старший, почтенный в ро-де (Джанузаков)

ЮЛАЙ баш.—юл путь, дорога + ай (аффикс); имя отца Салава-. та Юлаева

ЮЛАМАН баш., ар. — юл путь. дорога-т аман благополучный, невредимый (пожеланне ребен. ку счастливого жизненного пу-ти)

104

ЮЛАН баш.— юлда тыуған (Юла­нов фамилияһында һаҡланған)

ЮЛБАЙ баш. — юл + бай ЮЛБАҠ баш. — юл + баҡ

ЮЛБАҠТЫ баш. — юл4- баҡты

ЮЛБАРИС баш.— «юлбарыҫ» һү­ҙенән (бала юлбарыҫ һымаҡ көслө, батыр булһын тигән те­ләк менән ҡушылған исем)

ЮЛБАШ баш. — юл+баш

ЮЛБИРҘЕ баш. — юл+бирҙе

(Юлбирҙин фамилияһы яһал­ған)

ЮЛГИЛДЕ баш. — юл+килде

ЮЛҒОТЛО баш. — юл + ҡотло

(балаға бәхетле юл, бәхетле ғү­мер теләп ҡушылған исем). Юлғотлин фамилияһы бар

ЮЛДАН баш.—юлда тыуған

ЮЛДАШ баш. — юлдаш, иптәш,

дуҫ

ЮЛДАШБАЙ баш. — юлдаш н бай

ЮЛДЫБАЙ баш. — юлда тыуған ■ (Йылайыр, Зиянчура, Күгәрсен райондарында ауыл исемдәрен­дә һаҡланған)

ЮЛДЫҠАЙ баш.—юлда тыуған

ЮЛМӨХӘМӘТ баш., ғәр. — юл -

мөхәмәт ЮЛСЫБАЙ баш. — юлсы+ бай:

юлсы, сәйәхәтсе

ЮЛСЫҒОЛ баш. — юлсы+ҡол

ЮЛСУР баш. — Юлсура исеме­нән ҡыҫҡартылған

ЮЛСУРА баш. — юл + сура; су­ра — батыр, егет

ЮЛТАЙ баш., монг.—юл + тай; юлда тыуған

ЮЛТЫЙ баш. — юлда тыуған

ЮЛАН баш. — юл путь, дорога+ ан (аффикс)

ЮЛБАЙ баш. — юл + бай ЮЛБАК баш.—юл путь, доро-

га+бак покажись ЮЛБАКТЫ баш. — юл путь, до-

рога+ бакты появился, показал-

ся ЮЛБАРИС баш.—тигр (символ

храбростп, смелости)

ЮЛБАШ баш.—юл путь, доро-га+баш начало

ЮЛБИРДИ баш. — юл путь, до-рого+бирди дал (образована фамилия Юлбирдин)

ЮЛГИЛЬДИ баш.— юл путь, дорога+ гильди пришел, появил­ся

ЮЛГУТЛУ баш. — юл путь, до-рога + кутлу счастливый (поже-лание ребенку счастливой жиз-ни). Образована фамилия Юл­гутлин

ЮЛДАН баш. — родился в доро-ге, в пути

ЮЛДАШ баш. — спутник, това-рищ, друг

ЮЛДАШБАЙ баш .— юлдаш

спутник, друг + бай (компонент мужских имен)

ЮЛДЫБАЙ баш. — родился в .до-.роге, в пути (сохранилось в названиях деревень в Зилаир-ском, Кугарчинском и Зианчу-ринском районах)

ЮЛДЫКАЙ баш. — юл путь, до-рога + кай (аффикс)

ЮЛМУХАМЕТ баш., ар. — юл + мухамет

ЮЛСЫБАЙ баш. — юлсы путник, путешественник+бай (компо­нент мужских имен)

ЮЛСЫГУЛ баш. — юлсы путник, путешественник+гул (компонент мужских имен)

ЮЛСУР баш. — сокращенная фор­ма имени Юлсура

ЮЛСУРА баш. — юл путь, доро-га+сура смелый, герой

ЮЛТАЙ баш.—юл дорога, путь + тай (древний словообразователь-ный аффикс); содился в пути

ЮЛТЫЙ баш. — то же, что Юл­тай

105

ЮЛТИМЕР баш.—юл+тимер

(юлда тыуған балаға һаулыҡ, ныҡлыҡ теләп ҡушылған исем)

ЮЛЫЙ баш. — «юл» һүҙенән; Юлыеә фамилияһы бар

ЮЛЪЯҠШЫ баш. — юл яҡшы (Юлъякшин фамилияһы яһал­ған)

ЮНАЙ — мәғәнәһе билдәһеҙ ЮНЫС ғәр. — күгәрсен (сығышы

боронғо йәһүд теленән килә) ЮНЫСБАЙ ғәр., баш. — юныс+

бай

ЮЛТИМИР баш.—юл путь, до-рога+тимир железо (пожелание ребенку крепкого здоровья)

ЮЛЫЙ баш. — от слова «юл» —

дорога (образована фамилия

Юлыев) ЮЛЬЯКШИ баш. — юл путь, до-

рога+якши хороший, благопо-

лучный (образована фамилия

Юльякшин) ЮНАЙ — этимология неясна ЮНУС ар. — голубь (восходит к

древнееврейскому И о н а) ЮНУСБАЙ ар., баш.—юнус +

бай

Я

ЯБАЛАҠ баш.— ҡош атамаһынан (ауыл исемендә һаҡланған)

ЯҘГАР фарс. — иҫтәлек, мираҫ (синонимдары: Мираҫ, Бүләк)

ЯҘЫҠБАЙ ' баш.— яҙыҡ+бай (я ҙ ы ҡ боронғо төрки телендә «яҙ булды» тигәнде аңлата; ДТС, 251-се б.)

ЯЗАР ғәр. — итсе

ЯЙЫҠ баш. — Яйыҡ (хәҙерге атамаһы Урал) йылғаһы буйын­да тыуғанын билдәләп ҡушыл­ған исем)

ЯЙЫҠБАЙ баш. — яйыҡ+бай (Яйыкбаев фамилияһы бар)

ЯҠУП ғәр. — 1) ҡаршылыҡ бел­дереүсе, егәрле; 2) хәйләкәр; 3) игеҙҙең һуңғыһы

ЯҠУТ ғәр. — аҫыл' таш — ҡыҙыл яҡут, рубин исеменән; Яҡутов фамилияһы бар

ЯҠШЫБАЙ баш. — яҡшы, һәйбәт бала

ЯҠШЫБИРҘЕ баш.—яҡшы, һәй­бәт бала бирҙе

ЯҠШЫГИЛДЕ баш.—яҡшы, һәй­бәт бала килде

ЯҠШЫҒОЛ баш. — яҡшы, һәйбәт бала

ЯБАЛАК баш.—филин (сохрани-лось в названии дер. Ябалако-во)

ЯДГАР перс. — память, реликвия (синонимы: Мирас, Буляк)

ЯЗИКБАЙ баш. — язик просту-пок, грех+баа (компонент муж-ских имен): возможно, это имя восходит к древнетюркскому слову «язик» — «наступила вес-на»: значит, родился весной; ДТС, стр. 251)

ЯЗАР ар. — мясник

ЯИК баш. — древнее название ре-ки Урал (по древнему обычаю, детям давали имена по назва-нию местности, рек, гор и нр., где они родились)

ЯИКБАЙ баш. — яик+бай (обра­зована фамилия Яикбаев)

ЯКУП ар. — 1) упорный, оказы-вающий сопротивление; 2) хит-рый; 3) один из близнецов (древнееврейская форма—Иа-ков)

ЯКУТ ар.—рубин; яхонт (сохра-нилась фамилия Якутов)

ЯКШИБАЙ баш. — яҡши хоро­ший + бай (кэмпонент мужских имен)

ЯКШИБИРДИ баш.— якши хо­роший, добрый+бирди дал

ЯКШИГИЛЬДИ баш.— якши хо-роший -Ькильди пояеился

ЯКШИГУЛ баш. — якши хоро­ший, добрый+тул (компонент мужских имен)

106

ЯҠШЫҠАЙ баш. — яҡшы һү­ҙенең иркәләү формаһынан

ЯҠШЫМБӘТ баш., ғәр.—яҡ­шы-)-өммәт (халыҡ); Яҡшымбә­тов фамилияһында һаҡланған

ЯЛАЛ ғәр. — бөйөк, атаҡлы, бил­дәле (Ялалов фамилияһы яһал­ған)

ЯЛАЛЕТДИН ғәр. — ялал+дин; диидең бөйөк кешеһе

ЯЛАНБАЙ баш. — яланда тыу­ған

ЯЛСЫБАЙ баш. — ялсы+бай

ЯЛСЫҒОЛ баш. — ялсы + ғол ЯМАЛ ғәр. — матур, матурлыҡ (Ямалов фамилияһы бар)

ЯМАЛЕТДИН ғәр. — ямал+дин

ЯМАНБАЙ баш.— яман+бай (бо­ронғо йола буйынса, баланы яуыз заттан һаҡлау әсән яман һүҙе менән исем ҡушҡандар)

ЯМАНҒОЛ баш. — яман + ҡол

ЯМАНТАЙ баш. — яман + тай (ба­ланы һаҡлау йолаһы менән ҡу­шылған исем)

ЯМАНҺАРЫ баш.—йыртҡыс

(ҡош исеменән; Яманһары ти­гән ауыл исеме, Ямансарин ти­гән фамилия бар)

ЯМАШ баш. — 1) ҡош исеменән; 2) Ямалетдин исеменән ҡыҫҡар­тылған

ЯМҒУР баш. — «ямғыр» һүҙенен боронғо формаһынан (ДТС. 231-се б.)

ЯНБАЙ фарс, баш.—йән + бай

ЯНБАРИС фарс, ғәр. —йән +ба­рис

ЯНБУЛАТ фарс—йән +булат (бала ныҡ булһын тигән теләк менән ҡушылған исем)

ЯНТАҺИР фарс.—ғәр,—саф, пак, таҙа

ЯКШИКАЙ баш.— якши добрый, хороший+кая (аффикс); хоро-шенький

ЯКШИМБЕТ баш.— якши хоро-ишы + уммет народ; образована фамилия Якшимбетов

ЯЛАЛ ар. — великий, славный, из-вестный (образована фамилия Ялалов)

ЯЛАЛИТДИН ар.— ялал вели­кий, славный, известный + ют вера, религия

ЯЛАНБАЙ баш.—ялан поле+ бай (компонент мужских имен); родился в поле

ЯЛСЫБАЙ баш.—ялсы работ­ник, батрак, наемник + баһ (ком­понент мужских имен)

ЯЛСЫГУЛ баш. — ялсы + гул

ЯМАЛ ар.-—красивый, красота; краса (образована фамилия Ямалов)

ЯМАЛИТДИН ар. — ямал краси­вый +дңн религия, вера

ЯМАНБАЙ баш. — яман + бай (по древнему обычаю башкир, чтобы сохранить ребенка от злых ду-хов, давали имена-обереги типа «яман» — «плохой»)

ЯМАНГУЛ баш. — яман плохой+ гул (компонент мужских имен)

ЯМАНТАЙ баш. — яман плохой+ тай (аффикс); такие имена да­вали детям, когда в семье дети часто умирали

ЯМАНСАРЫ баш.— змееяд (хищ-ная птица); сохранилось в фа-милии Ямансарин и в названии деревни Ямансарово

ЯМАШ баш. — 1) от названия птицы; 2) сокращенная форма имени Ямалитдин

ЯМГУР баш.—дождь (от древ-нетюркской формы слова); ДТС, стр. 231

ЯНБАЙ перс, баш. — ян душа+ бай

ЯНБАРИС перс, ар. — ян душа+ барис умный; предвестник

ЯНБУЛАТ перс. — ян душа+бу-лат сталь (пожелание ребенку, чтобы он был крепким, здоро-вым)

ЯНТАГИР перс, ар.— ян душа+ тагир чистый, непорочный, не-винный

107

ЯНУҘАҠ фарс, баш. — йән + оҙаҡ (оҙон ғүмер теләп ҡушылған исем)

ЯНҺАРЫ фарс, баш.—нән + һа-ры

ЯҢЫБАЙ баш. — яны + бай

ЯППАР ғәр. — Йәннәт- шишмәһе; көслө, батыр, бәһлеүән

ЯРАТ баш. — барлыҡҡа килте­реү, бар итеү, булдырыу

ЯРҠЫНБАЙ бор. баш.— ярыҡ (яҡтылыҡ) +бай {Ярҡынбаев фамилияһы бар)

ЯРЛЫҠАП баш. — ярлыҡау, ғә­фү итеү

ЯРМАҠ бор. баш. — тәнкә, аҡса (Ирмаков, Ермаков фамилияһы, бәлки, ошо исемдән яһалған­дыр; М. Кашгари, Инд., По­сы б.)

ЯРУЛЛА фарс, ғәр.— яр (йәр)+ у л ла

ЯРЫЛҠАП бор. баш. — ярлыҡау, ғәфү итеү, кисереү (Ярылҡапов фамилияһында, Әбйәлил райо­нында Ярылҡап тигән ауыл атамаһында һаҡланған)

ЯРЫШ бор. баш. — бәйге, ярыш; бергә, йәнәш (Ярышев фами­лияһы бар)

ЯҪЫБАЙ бор. баш. — яҫы+бай

ЯУБАТЫР баш. — яу батыры, ба­тыр һуғышсы

ЯУЫМБАЙ баш. — яуын + бай

(Бөрйән районында ауыл исе­мендә һаҡланған)

ЯУЫМБӘТ баш., ғәр.— яуым + өммәт (халыҡ); бәлки, я у ы м, я у күп мәғәнәһендә ҡулланыл­ғандыр

ЯУБАҪАР баш. — яу + баҫар (яу­ҙы баҫһын тигән теләк менән ҡушылған; Яубасаров фамилия­һы яһалған)

ЯУГИЛДЕ баш. — яу + килде (яу килгән ваҡытта тыуыуын бил­дәләп ҡушылған исем)

ЯХЫЯҢЯХЪЯ бор. евр., ғәр.— минең туғаным Яхуе (пәйғәм­бәр исеме)

ЯНУЗАК перс, баш.—ян душа-~

узак долгий (пожелание ребен-

ку долгих лет жизни) ЯНСАРЫ перс, баш.— ян душа+

сары светлый, белый (образо-

вана фамилия Янсарин) ЯНЫБАЙ баш. — яңы новый+

бай ЯППАР ар. — райский источник;

снльный, смелый ЯРАТ баш.—создание, сотворе-

ние ЯРКЫНБАЙ др. баш. — ярык

сеет+бай (образована фамилия

Яркынбаев) ЯРЛЫКАП баш. — прощать, из-

винить ЯРМАК др. баш.—деньги (воз-

можно фамилии Ярмаков, Ер­маков восходят к этому имёни;

М. Кашгари, Индекс, стр. 116;

ДТС, стр. 242) ЯРУЛЛА перс, ар. — яр друг, то-

варищ + улла бог, господь ЯРЫЛКАП др. баш. — прощать,

простнть (образована фамилия

Ярылкапов, сохранилось в наз-

вании деревни Ярылкапово Аб-

зелиловского района) ЯРЬ1Ш др. баш.—скачки; вмес-

те, рядом (образована фамилия

Ярышев) ЯСЫБАЙ др. баш. — ясы плос-

таш+бай ЯУБАТЫР баш. — яу бдтөа, бой,

набег + батыр герой; отважный

воин ЯУМБАЙ баш. — яум дождь,

о:адки + бай (компонент муж-

ских имән) ЯУМБЕТ баш., ар.— яум дождь,

осадки+уммет народ

ЯУБАСАР баш. — яу набег, бит-ва, бой+басар усмиритель, по-бедитель (образована фамилия Яубасаров)

ЯУГИЛЬДИ баш. — яу набег, на-шествие битва+кшыщ пришел

ЯХИЯ||ЯХЪЯ др- евр., ар. — мой брат Яхве (имя пророка)

108

ҠАТЫН-ҠЫЗ ИСЕМДӘРЕ

ЖЕНСКИЕ ИМЕНА

БАШҠОРТСА ЯҘЫЛЫШЫРУССА ЯҘЫЛЫШЫ

БАШКИРСКОЕ НАПИСАНИЕРУССКОЕ НАПИСАНИЕ

А

АҘНАБИКӘ фарс, баш. — аҙна, йома көн тыуған («аҙна» һуҙе менән исем әсәнең аҙна буйына балаға ауырыуын билдәләп тә ҡушылған)

АҘНАСОЛТАН || АҘНАҺОЛТАН фарс, ғәр. — аҙна + солтан; йо­ма көн тыуған

АЗИЯ неол., ғәр. — 1) ҡара: Асия; 2) донъя өлөшөнөң, ма­териктың атамаһы

АЙБИБИ баш., фарс. — ай+биби; ай һымаҡ матур

АЙБИКӘ баш. — ай һымаҡ ма­тур; айлы төндә тыуған

АЙГИЗӘ неол., баш. — ай + гиҙә;

сәйәхәт итә АЙГӨЛ баш., фарс. — ай + гөл; ай

гөлө АЙЗАДА баш., фарс — ай+зада;

ай һымаҡ АЙЗИЛӘ неол., баш., фарс. — ай

һымаҡ АЙЗИФА баш., фарс. — ай+зифа

АЙКӨМӨШ баш. — ай+көмеш; ай һымаҡ матур, ҡәҙерле

АЙНАЗА баш., фарс. — ай һымаҡ матур, наҙлы

АЙНУР баш., ғәр.—ай + нур; ай нуры һымаҡ

АЗНАБИКА перс, баш. — азна пятница, неделя 4- бика госпожа, дама; девочка (такое имя да-валось ребенку, рожденному в пятницу или по другому өбы-чаю, когда роды длились целую неделю)

АЗНАСУЛТАН перс, ар. —азна пятница, неделя+султан царица, правительница; наилучшая

АЗИЯ неол., ар. — 1) см. Асия; 2) название материка, континен-та

АЙБИБИ баш., перс. — ай луна + биби госпожа, дама; девочка (пожелание девочке, чтобы бы-ла красивой, луноподобной)

АЙБИКА баш. — прекрасная, как луна, луноподобная; родилась в лунную ночь

АЙГИЗА неол., баш. — ай лунаЛ-гиза путешествует

АЙГУЛЬ баш., перс. — ай луна + гуль цветок; лунный цветок

АЙЗАДА баш., перс — ай+зада; луноподобная

АЙЗИЛЯ неол., баш., перс.— ай +

зиля; луноподобная

АЙЗИФА баш., перс. — ай луна+ зифа статная, стройная, краси-вая

АЙКУМУШ баш. — ай луна+кү-муш серебро; красивая, доро-гая, ценная

АЙНАЗА баш,, перс. — ай луна + наза нежность; красивая и неж-ная

АЙНУР баш., ар. — ай луна+ нур луч, свет, сияние (выража-ет пожелание родителей, чтобы девочка была прекрасной, как лунный свет)

110

АЙҺЫЛЫУ баш. — ай+һылыу; айлы төндә тыуған (ай һымаҡ матур булһын тигән теләк ме­нән ҡушылған; иң күп тарал­ған боронғо исемдәрҙең береһе)

АҠБИБИ баш., фате. — аҡ+би-би; аҡ, саф ҡыҙ

АҠБИКӘ баш. — аҡ, саф бала;

матур ҡыҙ АҠСОЛТАН баш., ғәр. — аҡ + сол-

тан

АҠСУЛПАН _ баш., ғәр. —аҡ+ сулпан; аҡ йондоҙ

АҠСӘСКӘ баш. — аҡ+сәскә; аҡ

сәскә кеүек матур АҠҺЫЛЫУ баш. — аҡ+һылыу;

изге күңелле

АЛМА баш. — алма кеүек АЛМАБИКӘ баш. — алма + бикә;

алма кеүек АЛ ЬМ ИРА — ҡа ра: Әлмира АЛТЫН баш. — алтын һымаҡ ҡә­ҙерле АЛТЫНБАНЫУ баш., фарс. — алтын + баныу; ҡәҙерле, хөрмәт­ле

АЛТЫНБИКӘ баш.— алтын һы­маҡ ҡәҙерле

АЛТЫНГӨЛ баш., фарс.—ал­тын + гөл

АЛТЫНҠАЙ баш.— алтын һы­маҡ

АЛТЫНСӘС баш. — алтын сәсле

АЛСЫУ баш. — алһыу йөҙлө

АЛҺЫУ баш. — алһыу йөҙлө

АППАҠ баш. — аҡ, аҡ йөҙлө АРСЛАНБИКӘ бор. баш. — арыҫ­лан + бикә (арыҫлан һымаҡ ба­тыр булһын тип ҡушылған исем) АРЫУБИКӘ бор. баш. — арыу (саф, тоғро, матур)+бикә

АРЫУҠАЙ бор. баш.— саф, ма­тур ҡыҙ

АЙСЫЛУ баш. — ай луна+сылү красивая (с компонентом «ай»— «луна» давали имя детям, ро-днвшимся в лунную ночь или с пожеланием, чтобы ребенок был красивым, светлым, как лу­на)

АКБИБИ баш., перс. — ак белый, светлый, чистый, непорочный+ биби госпожа, хозяйка (компо­нент женских имен)

АКБИКА баш. — ак+бика, то же что Акбиби

АКСУЛТАН баш., ар. — ак бе­лый, светлый+султан царица, правительница (компонент жен­ских имен)

АКСУЛПАН баш. — ак белый, светлый+сулпан звезда (Вене­ра)

АКСАСЯК баш.—ак белый+са-сяк цветок

АКСЫЛУ баш. — ак белый, свет­лый, честный, невинный+сылу красивый

АЛМА баш. — яблоко

АЛМАБИКА баш. — алма + бика

АЛЬМИРА — см. Әлмира АЛТЫН баш. — золото, золотце

АЛТЫНБАНУ баш., перс. — ал­тын золото+ бану госпожа, хо­зяйка (компонент женских имен)

АЛТЫНБИКА баш. — алтын зо­лото +бика девочка

АЛТЫНГУЛЬ баш., перс. — алтын золото+гуль цветок

АЛТЫНКАЙ баш. — золотце .

АЛТЫНСЯС баш. — алтын золо­то +Сяс волосы; золотоволосая

АЛСУ баш. — розовая, розоволи-кая

АЛСУ баш. — розовая, розоликая

АППАК баш. — беленькая

АРСЛАНБИКА др. баш. — арс­лан лев + бжа (выражает поже-лание девочке, чтобы она была смелой)

АРУБИКА др. баш. — ару чистый, верный, красивый+бяка (ком­понент женских имен)

АРУКАЙ др. баш. — чистая, непо-рочная, красивая

111

АСИЯ ғәр.—дауалаусы, тыныс­ландырыусы АСМА ғәр. — юғары, бөйөк

АСМАБИКӘ ғәр., баш, —асма+ бикә

АҪЫЛБИКӘ ғәр., баш. — аҫыл­бикә; бик ҡәҙерле ҡыҙ

АУСАФ ғәр. — сифаттар, билге­ләр; һәйбәт, сифатлы

АУСАФКАМАЛ ғәр. - бик һәй­бәт, яҡшы

АСИЯ ар.—лечащая, успокаива-

гощая АСМА ар. —величественная, вели-

кая АСМАБИКА ар., баш. — асма +

бпка АСЫЛБИКА ар., баш. — асыл до-

рогой, ценный + бика (компонент

женских имен) . АУСАФ ар. — качественная, из-

вестная, хорошая АУСАФКАМАЛ ар. — очень хо­рошая, совершенная

Б

БАҒБОСТАН фарс. — емеш баҡ­саһы

БАҘЫЯН фарс. — баҙыян тигән хуш еҫле ағас исеменән

БАЙБИКӘ баш. — бай + бикә

БАЙРАМБИКӘ баш. — байрамда тыуған

БАКИРА ғәр. — саф, ғиффәтле

ҡыҙ; ҡыҙ бала БАЛЛЫБИКӘ баш. — баллы + би­кә БАНАТ ғәр. — ҡыҙ балалар, ҡыҙ­ҙар; иркә ҡыҙ БАНЫУ фарс. — 1) бикә, ҡыҙ ба­ла, хужабикә, ханым; 2) ҡатын-ҡыҙ исемдәре компоненты БАРСЫН баш. — ебәк

БАРСЫНҺЫЛЫУ баш — бареын+

һылыу БАЯН баш. — бай, мөлкәтле

БАЯН монг. — бай, аҡыллы

БАЯН ғәр. — асыҡ, аныҡ; әйт.еү, аңлатыу, белдереү, баян итеү

БАЯНҺЫЛЫУ — баян + һылыу; ҡара: Баян

БИБЕКӘЙ фарс, баш. — Биби исеменең иркәләү формаһы

БИБИ фарс. — 1) хужабикә, ха­ным; ҡыҙ бала; 2) ҡатын-ҡыҙ исемләренең компоненты

БИБИАСМА фарс, ғәр. — биби+ асма; бөйөк, олпатлы

БИБИГӨЛ фарс. — биби + гөл

БИБИҒӘЙШӘ фарс, ғәр. — би­би + ғәйшә (тормош, йәшәү)

БАГБУСТАН перс. — фруктовый сад

БАДИЯН перс. — бадьян; анисо-вое дерево

БАЙБИКА баш. — бай богатый+ бика; богатая, состоятельная

БАЙРАМБИКА баш. — байрам праздник+бша девочка; роди-лась в праздничный декь ■ .

БАКИРА ар. — честиая, непороч-ная, целомудренная

БАЛЛЫБИКА баш.— баллы слад-кая + бика

БАНАТ ар. — девочки, девушки; неженка, любимая

БАНУ перс.— I) дочь, девочка, госиожа, хозяйка, дама; 2) ком­понент женских имен

БАРСЫН баш. — шелковая мате­рия

БАРСЫНСЫЛУ баш. — барсын шелк+сылу красивый

БАЯН баш. — богатая, состоятель­ная

БАЯН монг. — богатая, умная-

БАЯН ар. — ясный, ясность; объ-яснение, объявление, изложение

БАЯНСЫЛУ — баян+сылу ' кра-сивая; см. Баян

БИБИКЕЙ перс, баш. — ласка-тельная форма имени Биби

БИБИ перс. — 1) хозяйка, гоҫпо-
жа; дочь, девочка; 2) .компо­
нент женских имен ...

БИБИАСМА перс, ар. — биба+ асма; величавая, величественная

БИБИГУЛЬ перс —биби -гоҫпо-жа, хозяйка+тулъ цветок

БИБИГАЙША перс, ар.— биби госпожа, девочка + гайша жизиь

112

БИБИЗАДА фарс. — биби + зада БИБИКАМАЛ фарс, ғәр. — би-

би + камал БИБИНИСА фарс, ғәр. — биби+

ниса БИБИНУР фарс, ғәр. — биби+

нур БИБИСАРА фарс, ғәр. — биби+

сара (саф, иң шәп ҡыҙ) БИБИСАФА фарс, ғәр. —' биби +

сафа (саф ҡыҙ) БИБИФАТИМА фарс, ғәр. — би­би + фатима БИБИӘСМӘ фарс, ғәр. — биби +

әсмә; бөйөк, олпатлы БИБИЯМАЛ фарс, ғәр. — биби+

ямал; матур, һылыу ҡыҙ БИКҺЫЛЫУ баш. — бик һылыу

БИКӘ баш. — хужа; ханым (бо­рон заманда юғары ҡатлам ҡа­тын-ҡыҙ исеменә ҡушылып дә­рәжә атамаһы булып йөрөгән, һуңынан ҡатын-ҡыҙ исемдәренә ҡушыла торған компонентҡа өй­ләнгән)

БИКЪЯМАЛ баш, ғәр. — бик ма­тур, бик һылыу

БИРБИКӘ баш. — бир + бикә (ҡыҙ бала булыуҙы теләп ҡушылған боронғо исем)

БОСТАН фарс. — баҡса

БУРАНБИКӘ баш.—буранда тыу­ған

БҮЛӘК баш. — бүләк, мираҫ, ҡо­мартҡы (атанан, әсәнән буләк булып ҡалған балаға ҡушылған боронғо исем).

БҮЛӘКБИКӘ баш.— буләк + бикә; буләк, мираҫ булып ҡалған ҡыҙ

БЫЛБЫЛ .фарс—һандуғас

БӘҒИҘӘ ғәр. — һуңғы, төпсөк, кинйә

БӘҘЕҒОЛ ғәр. — бәзе (иң шәп, иң яҡшы)

БӘҘЕҒОЛЪЯМАЛ ғәр.—иң шәп, иң яҡшы һылыу

БӘҘЕРНИСА ғәр.—тулған ай ке­үек матур ҡыҙ

БӘҘЕРЪЯМАЛ ғәр. — матурҙың

матуры БӘҘИҒА ғәр. — иҫ киткес матур,

сибәр

БИБИЗАДА перс. — биби+зада

БИБИКАМАЛ перс. — ар. — би­би + камал совершенная

БИБИНИСА перс, ар. — биби+ ниса

БИБИНУР перс, ар. — бибй+нур» свет, блеск, сияние

БИБИСАРА перс. — ар. — биби+ сара чистая, отборная, лучшая-

БИБИСАФА перс. — ар. — биби+ сафа; честная, пепорочная

БИБИФАТИМА пер, ар. — биби+ фатима

БИБИАСМА перс, ар. — биби + асма; величавая, величественная

БИБИЯМАЛ перс, ар. — биби+ ямал; красивая девушка

БИКСЫЛУ' баш. — бик очень + сылу красивая

БИКА баш. — хозяйка, госпожа (в прошлом слово «бика» явля-лось титулом женщин богатон верхушкп, впоследствии, утра-тив прежнее значёние, превра-тилось в компонент женских имен)

БИКЬЯМАЛ баш, ар. — очень красивая

БИРБИКА баш. — бир дай+бжя девочка (это имя выражает по-желание родителей, чтобы роди-лась девочка)

БОСТАН перс. — сад

БУРАНБИКА баш. — буран + би­ка; родилась в буранный день

БУЛЯК баш.—дар, подарок, на-следие (по древнему обычаю, такое имя давали ребенку, при рождении которого не было уже в живых отца или при родах умерла мать)

БУЛЯКБИКА баш, — буляк+ би­ка; дар, подарок

БЫЛБЫЛ перс. — соловей

БАГИДА ар. — последний, после-дыш

БАДИГУЛЬ ар. — самая лучшая, прекрасная

БАДИГУЛЬЯМАЛ ар. —самая лучшая, прекрасная, красивая

БАДИРНИСА ар. — красивая де­вушка, как полная луна; луч­шая из женщин

БАДИРЬЯМАЛ ар.— самая кра­сивая

БАДИГА ар. — красавица

113

БӘҘӘР ғәр. — тулған ай; матур

БӘЛХИӘ фарс. — ер-һыу исеме­нән

БӘРИҠӘ ғәр.— нур

БӘҺИРӘ ғәр. — табыш, өлөш

БӘҺИӘ ғәр. — матур, сибәр, гү­зәл

БӘҺӘР фарс. — яҙ, яҙғы

БӘШИРӘ фарс. — һөйөнөс килте­реүсе

БАДАР ар.—полная луна; со-

вершенная, красивая БАЛХИЯ перс. — от названия ме-

стности в Средней Азии БАРИКА ар. — свет, луч, сияние БАГИРА ар. — находка, доля БАГИЯ ар.—красивая, прелест-

пая БАГАР перс.—весенняя; пре-

красная, как весна БАШИРА перс. — вестник радости

В

ВАЗИФА ғәр. —- өҫкә йөкмәтелгән бурыс, хеҙмәт

ВАЗИХА ғәр. — асыҡ, аныҡ итеп аңлатыусы

ВАКИФА ғәр. — аңлаусан, белдек­ле

ВАРИСА ғәр.—дауам итеүсе

ВАФИРА ғәр. — бай, мул; киң кү­ңелле, тоғро

ВАФИЯ ғәр. — тоғро, тотанаҡлы, ышаныслы

ВАҺИБА ғәр. — бағышлаусы, бу­лак биреүсе

ВЕНЕРА неол., лат. — Зөһрә йон­доҙо; Таңсулпан, Сулпан, Зөһ­рә исемдәре менән бер мәғәнә­лә

ВӘҒИҘӘ ғәр. — вәғәз һөйләүсе

ВӘЗИҒӘ ғәр. — тыйнаҡлы, ба­ҫалҡы

ВӘЖИҘӘ ғәр. — һөйөү, шатлыҡ, байлыҡ

ВӘЖҮДӘ ғәр. — тормош, йәшәү; күңел, рух

ВӘКИЛӘ ғәр. — вәкил, ышаныс­лы кеше

ВӘҠИФӘ ғәр. — белемле, аҡыл­лы; аңлаусы, белеүсе

ВӘЛИҘӘ ||ВӘЛИДӘ ғәр.—ҡыҙ ба­ла; тоҡом, нәҫел

ВӘЛИМӘ ғәр. — ҡунаҡ; туй

.ВӘЛИӘ ғәр. — туған; изге

ВӘРИҘӘЦВӘРИДӘ ғәр. — роза сәскәһе; өлгәшкән, теләгенә ирешкән

ВӘРИҒӘ ғәр. — насарлыҡтан һаҡ­ланыусы; динле

ВӘРИСӘ ғәр.—дауам итеүсе

ВӘРӘҠӘ ғәр. — йәшел япраҡ

ВАЗИФА ар.—должность, обя-

занность ВАЗИХА ар.—ясная, четкая; яс-

но, четко объясняющая ВАКИФА ар. — понимагощая, све-

дущая, знающая ВАРИСА ар. — наследница ВАФИРА ар. — богатая, велико-

душная; верная ВАФИЯ ар. — верная, выдержан-

ная, благонадежная ВАГИБА ар. — посвящающая, да-

рящая ВЕНЕРА неол., лат.—название

звезды (то же, что Сулпан,

Тансулпан, Зухра)

ВАГИЗА ар. — проповедница ВАЗИГА ар. — скромная, выдер-

жанная ВАЖИДА ар. — лгобовь, радость,

богатство ВАЖУДА ар. — жизнь, душа

ВАКИЛЯ ар. — представительни-

ца, доверенное лицо ВАКИФА ар. — грамотная, умная;

понимающая, знаюгдая ВАЛИДА ар. — дитя, девочка;

наследие, потомок ВАЛИМА ар. — гость; свадьба ВАЛИЯ ар. — родственница; свя-

щенная ВАРИДА ар. — роза; преуспеваю-

щая, достигш^я цели

ВАРИГА ар.—остерегающаяся от

порочного; верующая ВАРИСА ар. — продолжительница ВАРАКА ар. — зеленый лист, лис-

точек

114

ВӘСИЛӘ ғәр. — айырылмаҫ дуҫ;

көтә белеүсе ВӘСИМӘ ғәр. — матур, һылыу ВӘХИҘӘ ғәр. — берәү, яңғыҙ, тиң­дәшһеҙ

Г

ГӨЛБАҘЫЯН фарс. — баҙыян гө­лө, сәскәһе ГӨЛБАНЫУ фарс. —гөл + баныу

ГӨЛБИКӘ фарс, баш. — гөл+би-кә; гөл һымаҡ ҡыҙ

ГӨЛБИНАЗ фарс, — гөл һымаҡ наҙлы

ГӨЛБИНУР фарс, ғәр. — гөл ну­ры

ГӨЛБОСТАН фарс.—гөл баҡса­һы, гөлбаҡса

ГӨЛБӘҒИҘӘ фарс, ғәр.—һуңғы гөл

ГӨЛБӘҘӘН фарс, ғәр.— гөл һы­маҡ зифа

ГӨЛБӘҘӘР фарс, ғәр. — гөл+ бә­ҙәр; тулған ай гөлө

ГӨЛБӘҘИҒА фарс, ғәр. — гөл + бәҙиға; иң матур гөл

ГӨЛБӘЗИР фарс, ғәр. — гөл+ бә­ҙәр ГӨЛБӘЗИРӘ—ҡара: Гөлбәҙәр ГӨЛБӘҺӘР фарс. — яҙғы гөл

ГӨЛГИЗӘР фарс. — гөллөк, сәскә­лек ГӨЛГӨЛ фарс.—гөл һымаҡ

ГӨЛГӨНӘ фарс. — алһыу, роза

гөлө төҫлө ГӨЛҒӘЙШӘ фарс, ғәр.—тормош

гөлө ГӨЛГӘҮҺӘР фарс —гөл + гәүһәр

ГӨЛДӘР фарс. — гөл менән би­ҙәлгән

ГӨЛЗАДА фарс. — гөллө; сәскә­нән яһалған

ГӨЛЗАР фарс — гөллөк, сәскәлек

ГӨЛЗАҺИҘАҢГӨЛЗАҺИДАфарс, ғәр.—гөл + заһиҙа; тыйнаҡлы ҡыҙ

ГӨЛЗАҺИРА фарс, ғәр.—гөл+ заһира; нур сәсеүсе

ВАСИЛЯ ар.—неразлучимая по~

друга; умеющая ждать ВАСИМА ар. — красивая ВАХИДА ар. — одна, единствен-

ная, несравненная

ГУЛЬБАДИЯН перс—цветок ба-

дьяна ГУЛЬБАНУ перс—гуль цветок+

бану госпожа, хозяйка ГУЛЬБИКА перс, баш. — гуль.

цветок+бика девочка ГУЛЬБИНАЗ перс — нежная, как

цветок ГУЛЬБИНУР перс, ар. —гуль-

цветок+жур луч, сияние, блеск ГУЛЬБУСТАН перс—цветник

ГУЛЬБАГИДА перс, ар,—пос-

ледний цветок ГУЛЬБАЗАН перс, ар.— гуль.

цветок+базан статность; краси­вая, как цветок ГУЛЬБАДАР перс, ар. — гуль.

цветок+ бадар полная луна; со-

вершенная, красивая ГУЛЬБАДИГА перс, ар.—гуль.

цветок+ бадига красивый, са-

мый красивый цветок ГУЛЬБАЗИР перс, ар. — гуль

цветок+базир красивый
ГУЛЬБАЗИРА — см. Гульбадар
ГУЛЬБАХАР перс. — весенний

цветок ГУЛГИЗАР перс. — цветник

ГУЛЬГУЛЬ перс. — нежная, кра­сивая, как цветок ГУЛЬГИНА перс. — как цветок

розы, розоликая ГУЛЬГАЙША перс.—цветок жи-

зни ГУЛЬГАВХАР перс — гуль+гав-

хар ГУЛЬДАР перс. — украшенна»

цветами; вся в цветах ГУЛЬЗАДА перс. — красивая, как:

цветок ГУЛЬЗАР перс. — цветник ГУЛЬЗАГИДА перс, ар. — гуль+

загида; скромная девочка

ГУЛЬЗАГИРА перс, ар. — гуль+ загира; сияющая, лучезарная

115-

ГӨЛЗИФА фарс. — гөл һымаҡ зи­фа

ГӨЛЗӘЙНӘП фарс, ғәр.— гөл+ зәйнәп (таҙа, тулы кәүҙәле; кә­күк)

ГӨЛЗӘМИНӘ неол., фарс, ғәр. — ер гөлө

ГӨЛЗӨҺРӘ фарс, ғәр. — гөл + зөһрә; зөһрә гөлө

ГӨЛИРӘ неол., фарс. — гөл һы­маҡ

ГӨЛИСӘ неол., фарс, ғәр. — гөл һымаҡ («Гөлниса»нан ҡыҫҡар­тылған)

ГӨЛЙЕМЕШ фарс, баш. — сәск^ исеменән

ГӨЛЙӨҘӨМ фарс, баш. — гөл ке­үек йөҙлө

ГӨЛЙЫҺАН фарс. — йыһан гөлө

ГӨЛЙӘҮҺӘР фарс. — гөл+йәү­һәр; ынйы һымаҡ

ГӨЛКӘЙ фарс. — иркәләү форма­һындағы исем

ГӨЛЛИ фарс.—гөллө, гөлдән торған

ГӨЛЛИРӘ неол., фарс — гөл һы­маҡ

ГӨЛМИНАЗ фарс. — гөл кеүек наҙлы

ГӨЛМИНУР фарс, ғәр. — гөл ну­рыңдан

ГӨЛМӨҺӨР фарс, ғәр. — гөл + мөһөр; һуңғы гөл

ГӨЛМӘРЙӘМ фарс, йәһ. — гөл+ мәрйәм; иң шәп гөл

ГӨЛНАЗ фарс — гөл-Ьназ; гөл

кеүек наҙлы ГӨЛНАЗАР фарс, ғәр.— гөл +

назар ГӨЛНАР фарс. — гранат сәскәһе

ГӨЛНАРА фарс. — гранат сәскә­һе

ГӨЛНИСА фарс, ғәр. — гөл + ни-са; гөл кеүек ҡыҙ

ГӨЛНУР фарс, ғәр. — гөл ну-рындай ҡыҙ

ГӨЛНӘЗИРӘ фарс, ғәр. — гөл+ нәзирә; бик матур, өлгө булыр­лыҡ

116

ГУЛЬЗИФА перс. — гуль + зифа;

стройная, статная ГУЛЬЗАЙНАП перс, ар.—гуль

цветок+зайнап полненькая, здо-

ровая; кукушка ГУЛЬЗАМИНА неол., перс. ар. —

цветок земли ГУЛЬЗУХРА перс, ар. — гуль

цветок+зухра звезда ГУЛИРА неол., перс. — подобная

цветку ГУЛИСА неол., перс, ар. — по­добная цветку (усеченная фор­ма имени Гульниса) ГУЛЬЕМЕШ дер., баш.—шипов-

ник ГУЛЬЮЗУМ перс, баш. — краси-

вая, как цветок ГУЛЬЗИГАН перс. гуль цветок+

зиган вселенная ГУЛЬЯУХАР перс—гуль цве-

ток + яухар жемчуг ГУЛЬКЕЙ перс. — цветочек (лас-

кательная форма имени) ГУЛЛИ перс, — цветочная (лас-

кательная форма имени) ГУЛЛИРА неол., перс. — подобная

цветку ГУЛЬМИНАЗ перс. — пежная, как

цветок ГУЛЬМИНУР перс, ар. — гуль

цветок+ пу р свет, блеск, луч,

сияние ГУЛЬМУГУР перс, ар. — гуль

цветок+иугур печать; послед-

ний цветок ГУЛЬМАРЬЯМ перс, евр. — гуль

цветок+маръям; самый лучший

цветок ГУЛЬНАЗ перс—нежная, как

цветок ГУЛЬНАЗАР перс, ар.,—гуль

цветок+назар взгляд ГУЛЬНАР перс. — гранатовый

цветок ГУЛЬНАРА перс.—гранатовый

цветок ГУЛЬНИСА перс, ар. — гуль цве-

ток+нур луч., свет, сияние; сия-

ющий цветок ГУЛЬНУР перс, ар. — гуль цве­ток + нур луч, свет, сияние; сия-

ющий цветок ГУЛЬНАЗИРА перс, ар. — гуль

цветок+назяра красивая, лу-1-

шая

ГӨЛНӘЗИФӘ фарс, ғәр. — гөл + пәзифә; гөлдәй, саф, пак

ГӨЛНӘФИС фарс, ғәр.—гөл һы­маҡ нәфис

ГӨЛНӘФИСӘ фарс, ғәр. — гөл+ нәфисә; гөл һымаҡ нәфис

ГӨЛӨСТАН фарс. — гөл баҡсаһы

ГӨЛСАРА фарс.—гөл + сара; иң шәп, матур гөл

ГӨЛСАФА фарс, ғәр. — гөл ке­үек саф

ГӨЛСИБӘР фарс, баш. — гөл һы­маҡ сибәр, матур

ГӨЛСИМӘ фарс, ғәр. — гөл ке­үек йөҙлө

ГӨЛСИНӘ фарс, гәр. — гөл йы­йыусы

ГӨЛСИРӘ фарс — гөл кеүек йөҙ­лө

ГӨЛСӨМ фарс. — алһыу йөҙлө

ГӨЛСӘСӘК фарс, баш. — гөл + сәсәк

ГӨЛҮСӘ неол., фарс. — гөл һү­ҙенән

ГӨЛФАРА фарс.—гөл һатыусы

ГӨЛФАРИЗА фарс, гәр. — гөл+ фариза

ГӨЛФАЯ неол., фарс. — ҡәҙерле гөл

ГӨЛФИРӘ неол., фарс. — гөл һа­тыусы

ГӨЛФИӘ фарс. — гөлгә оҡшаш

ГӨЛФРУЗ фарс. — гөл һатыусы ГӨЛФӘРИҘӘ фарс, ғәр. — гөл+ фәриҙе; иң шәп, тиңдәшһеҙ

ГӨЛХӘБИРӘ фарс, ғәр. — гөл-Ь хәбирә; белемле, ғилемле ҡыҙ ГӨЛҺИҘӘП фарс. — гөл+һиҙәп

ГӨЛҺЫЛЫУ фарс, баш. — гөл+

һылыу; гөл һымаҡ һылыу ГӨЛШАН фарс. — гөл түтәле ГӨЛШАТ фарс, баш.—гөл бат­шаһы

ГӨЛШӘКӘР фарс —гөл + шәкәр; татлы гөл

ГӨЛШӘРИФӘ фарс, ғәр. — гөл + шәрифә; гөл һымаҡ ҡәҙерле, маҡтаулы

ГУЛЬНАЗИФА перс, ар.~гуль +

назифа; чистая, непорочная, как

цветок ГУЛЬНАФИС перс, ар.— гуль

^ееток+нафис изящный ГУЛЬНАФИСА перс, ар.— гуль

цветок+ нафиса изящная ГУЛУСТАН перс — цветник ГУЛЬСАРА перс. — гуль + сара;

самый лучший цветок ГУЛЬСАФА перс, ар. — гуль цве-

ток+сафа чистый ГУЛЬСИБАР перс, баш. — гуль

цветок + сибар красивый ГУЛЬСИМА перс, ар. — подобная

цветку, красивая ГУЛЬСИНА перс, ар. — цветоч-

ница
ГУЛЬСИРА перс.—подобная

цветку, красивая ГУЛЬСУМ перс — розоликая ГУЛЬСАСЯК перс, баш. — гуль

цветок+сасяк цветок ГУЛУСА неол., перс. — от слова

«гуль» — «цветок» ГУЛЬФАРА перс. — цветочница ГУЛЬФАРИЗА перс, ар.— гуль

цветок + фариз обязанность, мис­сия ГУЛЬФАЯ неол., перс—дорогой

цветочек ГУЛЬФИРА неол., перс — цветоч­ница ГУЛЬФИЯ перс — подобная цвет­ку ГУЛЬФРУЗ перс. — цветочница ГУЛЬФАРИДА перс, ар.—гуль+

фарида; самая лучшая, беспо-

добная ГУЛЬХАБИРА перс, ар, —гуль

цветок+хабира образованная ГУЛЬСИДАП перс. — гуль цве-

ток + сидап перламутровая пуго-

вица; красивая ГУЛЬСЫЛУ перс, баш. — гуль

цветок + сылу красивая ГУЛЬШАН цветник ГУЛЬШАТ перс, баш. — гуль

цветок+шзл царь; царица цве-

тов ГУЛЬШАКАР перс — гуль цве-

ток+шакар сахар; сладкий цве­точек ГУЛЬШАРИФА перс, ар. — гуль

цееток+шарифа дорогая, бла-

городная, славная

117

ГӨЛЪЯМАЛ фарс, ғәр. — гөл + ямал; матур гөл

ГӨЛӘН фарс. — гөл кеүек ГӨЛӘНДӘМ фарс. — гөл кеүек

зифа ГҮЗӘЛ неол., баш. — матур, һы­лыу, сибәр ГҮЗӘЛИӘ неол., баш. — гүзәл,

матур, һылыу ГӘҮҺӘР фарс. — ынйы, мәрйен ГӘҮҺӘРИӘ фарс. — ынйы, мәрйен (ынйы, мәрйен һымаҡ ҡәҙерле, матур)

ГУЛЬЯМАЛ перс, ар. — гуль цве-ток+ямал красивый; крашвый цветок

ГУЛЯН перс. — подобный цветку

ГУЛЯНДЕМ перс. — подобный цветку

ГУЗЕЛЬ неол., баш. — красивая, прекрасная

ГУЗЕЛИЯ неол., баш. — красиаая, прекрасная

ГАУХАР перс. — жемчужина

ГАУХАРИЯ перс. — жемчуг, ко­ралл (красивая, как жемчуг)

ҒАФФА ғәр. — тыйнаҡлы, ғифрәт-ле

ҒАЯН ғәр. — атаҡлы, күренекле күренеп торған, билдәле

ҒИЛМИКАМАЛ ғәр.— ғилми (ғи­лемле) + камал

ҒИЛМИНИСА ғәр. — ғилемле ҡыҙ

ҒИЛМИНУР ғәр. — ғилем нуры

ҒИЛМИСАФА ғәр. — ғилемле,

саф ҒИЛМИЯЗА ғәр. — ғилемле ҒИЛМИЯМАЛ ғәр. — ғилемле,

һылыу ҒИЛМИӘ ғәр. — ғилемле, белем­ле ҒИФФӘТ ғәр. — саф, намыҫлы ҒӨБӘЙҘӘ ғәр. — тоғролоҡло, ҡол

ҒӘБИҘӘ ғәр. — баш эйеүсе, хеҙ­мәтсе, ҡол ҒӘЗЗӘ ғәр.—һөйәкле ҒӘЗИЗӘ ғәр.—ҡәҙерле, ғәзиз

ҒӘЗИЛӘ ғәр. — тоғролоҡло, ғә­ҙел ҒӘЗИМӘ ғәр. — бөйөк, абруйлы

ҒӘЗИНУР ғәр.— еңеү нуры

ҒӘЙНИКАМАЛ ғәр. — ысынлап камил; бик шәп

ҒӘЙНИСАФА ғәр.— бик саф

ҒӘЙНИХАЯТ ғәр. — матур тор­мош

ҒӘЙНИҺАР ғәр. — көн кеүек, ма­тур

ГАФФА ар. — послушная, сдер-

жанная, скромная ГАЯН ар. — знаменитая; знатная,

очевидная, ясная ГИЛЬМИКАМАЛ ар. — гильми

ученая, образованная+камал со-

вершенная ГИЛЬМИНИСА ар. — образован-

ная девушка ГИЛЬМИНУР ар. — гильми науч-

ный + нур луч, свет, блеск ГИЛЬМИСАФА ар. — образован-

ная, честная, чистая ГИЛЬМИЯЗА ар.—образованная ГИЛЬМИЯМАЛ ар. — образован­ная, красивая ГИЛЬМИЯ ар. — образованная

ГИФФАТ ар.—чистая, честная ГУБАЙДА ар. — верная, слуга,

рабыня ГАБИДА ар. — подчиненная, слу-

жащая; слуга ГАЗЗА ар. — любимая ГАЗИЗА ар. — дорогая, милая,

любимая ГАЗИЛЯ ар. — верная, справед-

ливая ГАЗИМА ар.—великая, уважае-

мая ГАЗИНУР ар. — гази победа+пур

луч, сияние ГАЙНИКАМАЛ ар. — самая со-

вершенная, превосходная ГАЙНИСАФА ар. — самая чистая ГАЙНИХАЯТ ар.—лучшая жизнь

ГАЙНИХАР ар. — ясная, краси­вая

118

ҒӘЙНИЯМАЛ ғәр.— бик матур, сибәр

ҒӘЙНИӘ ғәр. — күренекле; танта­налы

ҒӘЙНУР ғәр.—яҡтылыҡ, нур шишмәһе

ҒӘЙШӘ ғәр. — тормош; йәшәүсе

ҒӘЛИМӘ ғәр.—белемле, уҡы­мышлы

ҒӘЛИӘ ғәр. — бөйөк

ҒӘЛИӘБАНЫУ ғәр., фарс.— ғә­лиә + баныу

ҒӘМБӘР ғәр. — хуш еҫле

ҒӘМБӘРИӘ неол., ғәр. — ҡара: Ғәмбәр

ҒӘМБӘРӘ неол., ғәр,—ҡара: Ғәмбәр

ҒӘМИЛӘ ғәр. — эшсән; хеҙмәт­кәр, эшсе

ҒӘНИӘ ғәр. — бай, мөлкәтле

ҒӘРИФӘ ғәр. — аҡыллы ҒӘТИФӘ ғәр. — изгелекле

ҒӘТИӘ ғәр. — бүләк

ҒӘФИФӘ ғәр. — тыйнаҡлы, на­мыҫлы, саф

ҒӘФИӘ ғәр. — һау, сәләмәт ҡыҙ

ҒӘФҮРӘ ғәр. — ғәфү итеүсе, ки­сереүсе

ҒӘФФӘ ғәр. — тыйнаҡлы, намыҫ­лы, ғиффәтле

ҒӘШИӘ ғәр. — йөрәк ҡапҡасы; кис

ҒӘШҮРӘ ғәр. — һижрә — Ай ка­
лендарында 1 -се — мөхәррәм
айынын унынсы көнө атамаһы;
байрам; байрамда тыуған

ГАЙНИЯМАЛ ар. — очень краси-

вая; красавица ГАЙНИЯ ар.—знаменитая, тор-

жественная ГАЙНУР ар.—родник света, сия-

ния ГАЙША ар. — жизнь; живучая ГАЛИМА ар. — образованная

ГАЛИЯ ар. — великая ГАЛИЯБАНУ ар., перс—галия+

бану ГАМБАР ар. — благовонная, аро-

матная, душистая; амбра (аро-

матное вещество) ГАМБАРИЯ неол., ар.—то же,

что Гамбар ГАМБАРА неол., ар. — то же, что

Гамбар ГАМИЛА ар.—трудолюбивая, ра-

ботящая ГАНИЯ ар. — богатая, зажиточ-

ная ГАРИФА ар. — умная, мудрая ГАТИФА ар. — добрая, доброже-

лательная ГАТИЯ ар. — дар, подарок ГАФИФА ар. — послушная, чест-

ная, чистая ГАФИЯ ар. — здоровая девочка ГАФУРА ар. — всепрощающая

ГАФФА ар. — послушная, скром-ная

ГАШИЯ ар. — покрывало сердца; вечер

ГАШУРА ар. — название десято-го дня месяца Мухаррям — 1-го месяца арабского лунного ка-лендаря Хиджри: праздничный день; родилась в праздничный день

Д

ДАМИРА неол. — «Дамир» тигән ир-ат исеменән яһалған

ДАНИЛА неол., фарс. — белемле, аҡыллы

ДАНИЯ фарс. ■— данлы

ДАРИҒА ғәр. — үкенес, аяныс; ғә­жәп, иҫ киткес

ДАҺИЯ ғәр. — зирәк, һәләтле, аҡыл эйәһе

ДИЛАРА фарс.—һөйөклө

ДАМИРА неол. — женская форма мужского имени Дамир («Да здравствует мир»)

ДАНИЛА неол., перс. — образо­ванная, умная

ДАНИЯ перс. — славная

ДАРИГА ар. — жалость, сожале-ние; удивление

ДАГИЯ ар.—способная, мудрая

ДИЛАРА перс. — возлюбленная

119

ДИЛБӘР фарс. — һөйәкле, күңел­де үҙенә тартыусы

ДИЛБӘРӘ неол., фарс. — һөйәкле, күңелде үҙенә тартыусы

ДИЛДАР неол., фарс. — һөйәкле

ДИЛФӘР фарс. — күңелде йыуа­тыусы, ҡыуандырыусы

ДИЛФӘРӘ фарс. — күңелде йыуа­тыусы, ҡыуандырыусы

ДИЛӘ фарс.—«Дилара»нан ҡыҫ­ҡартылған

ДИЛӘФРҮЗ фарс.— шатлыҡ би­реүсе, ҡыуандырыусы

ДИНАРА ғәр. — боренғо алтын, көмөш аҡса исеменән

ДИНӘ бор. йәһ., ғәр. — дөрөҫ, ғә­ҙел

ДИНӘ ғәр. — динле

ДИҢГЕҘБИКӘ бор. баш. — диң­геҙ + бикә

ДӘҒИБӘ ғәр. — саҡырыусы, өн­дәүсе

ДӘРИҒӘ фарс. — үкенес, аяныс; ғәжәп, иҫ киткес

ДӘҮЛӘТБИКӘ ғәр., баш. — дәү­ләт + бикә (дәүләтле, бай бул­һын тигән теләк менән ҡушыл­ған исем)

ДИЛЬБАР перс.—возлюбленңал,

привлекательная ДИЛЬБАРА неол., перс. — воҙ-

любленная, привлекательная ДИЛЬДАР неол., перс. — возлюб-

ленная ДИЛЬФАР перс. — радующая се-

рдне ДИЛЬФАРА перс. — радующая

сердце ДИЛЯ перс. — сокращенная фор­ма имени Дилара ДИЛЯФРУЗ перс.—радующая

сердце ДИНАРА ар. — от названия древ-

ней золотой или серебряной мо-

неты ДИНА др. евр., ар, — иравдивая,

ёправедливая ДИНА ар. — религиозная ДИНГИЗБИКА др. баш. - дин.гиз

море+бжа (компонент женских

имен) ДАГИБА ар.—зовущая, призы-

вающая ДАРИГА перс. — жалость, сожа-

ление; удивление ДАВЛЕТБИКА ар., баш.—давлет

богатство,имущество + бша

(компонент женских имен). По-

желание ребенку богатства, сча-

стья

Е

ЕБӘК баш. — ебәк һүҙенән (ҡыҙ бала ебәк һымаҡ нәфис булһын тип ҡушылған исем)

ЕЙӘНБИКӘ баш. — ейән + бикә (боронғо йола буйынса, әсә йор­тонда тыуған балаға «ейән» һү­ҙе менән исем ҡушҡандар)

ЕҘБИКӘ бор. баш. —еҙ + бикә (бала ныҡ булһын, тигән теләк менән борон таш, металл ата­маларын исем итеп ҡушҡандар)

ЕМЕШ баш. — емеш, еләк

ЕМЕШБИКӘ баш. — емеш + бикә; емеш һымаҡ тәмле

ЖИБЕК баш. — шелк (выражает пожелание, чтобы девочка бы-ла нежной, красивой, как шелк)

ЗИАНБИКА баш. — зиан внуч-геа+бика (по древнему обычаю ребенку, родившемуся на роди-не матери, давали имя с ком-понентом «зиан» — «внук»)

ЖИЗБИКА др. баш,—жиз ла­тыш, желтая медь+бика (по древнему обычаю, чтобы ребе-нок был крепким, здоровьш, да­вали имена с названиями кам-ней, металлов)

ЕМИШ баш. — ягода; ягоды, пло-ды

ЕМИШБИКА баш. — емишЧ-бика-сладкая, как ягода.

120

ЗАИРА неол., ғәр. — ҡунаҡ ЗАРИФА ғәр. — матур, күркәм,

телгә оҫта ЗАРИЯ фарс. — зарығып көтөп,

Һорап алған' : ЗАҺИҘА ғәр.-—тыйнаҡлы, изге ЗАҺИРА ғәр.— нур сәсеүсе; бик

м:атур ■'■■ :: '•' ЗИАДА неол., ғәр. — бик матур,

сибәр ЗИАФА —ҡара: Зиафат ЗИАФАТ неол., ғәр. — ҡунаҡ,

һый' ЗИЛӘ неол., ғәр.—таҙа, саф

ЗИНИРА неол., ғәр. — нурлы

ЗИННУРА-ғәр.—нур эйәһе, нур­лы '•■■■-•' ЗИФА фарс. -^-күркәм, зифа'кәу-

;:ӘЛе

ЗОЛХЫЯ ғәр.— әҙәпле, тыйнаҡ­лы"; ■

ЗӨЁӘИҘӘ -ғәр. — һайлап алынған, иң һәйбәт

ЗӨБӘРЖӘТ ғәр.—зәңгәр төҫтә­ге аҫыл таш исеменән

ЗӨЛҠӘҒИҘӘ|| ЗӨЛҠӘҒИДӘ ғәр.
— 'һижрә —:Ай; календарындағы
1:Г-.се айҙың исеменән; шул: айҙа
тыуған ҡыҙ балаға ҡушылған
исем, ■•: '

ЗӨЛҠӘЗӘ; >ғәр. — «Зөлҡэғщэ»нән
ҡыҫҡартылған '■■'•■'■■\ ' '

ЗӨЛФИКАМАЛ фарс, ғәр. — бөҙ-.рө сәсле, матур

ЗӨЛФИРӘ ;;. неол., фарс—бөҙрә сәсле

ЗӨЛФИӘ ■■ неол., фарс";— бөҙрә сәсле

ЗӨЛХИЗӘ ғәр. — Һижрә —Ай ка­
лендарындағы 12-се айҙың 'Исе­
менән :: '

ЗӨЛХИӘ ғәр. — әҙәпле, тыйнаҡ-

ЗӨЛХӘБИРӘ ғәр. —матур, "; бе­лемле

ЗӨЛӘЙФӘ фарс. — бөҙрә сәсле

ЗӨЛӘЙХА ғәр. — кесе туған, һең­ле; яҡын туған

ЗӨМӘРӘ неол., фарс. — аҫыл таш

ЗӨМӘРӘТ фарс. — зөбәржәт ЗӨРӘФӘТ неол., фарс. — күркәм, нәфис : ;

ЗАИРА неол., ар. — гостья ЗАРИФА ар. — изящная, остро-

умная ЗАРИЯ перс. — желанная, долго-

жданная ЗАГИДА ар. — скромная, святая ЗАГИРА ар. — блестящая, прек-

расная ЗИЯДА неол., ар. — превосходная;

прекрасная ЗИАФА—см. Зиафат ЗИАФАТ неол., ар. — гость; уго-

щение ЗИЛЯ неол., ар.—чистая, чест-

ная ЗИНИРА неол., ар.—лучистая,

лучезарная ЗИННУРА ар. — лучистая, луче­зарная ЗИФА перс—статная, стройная

ЗУЛЬХИЯ ; ар.' — благовоспитан-

яая, почтйтельная ЗУБАЙДА ар. — пзбранная, самая

лучшая ЗУБАРЖАТ||ЗУБАРЬЯТ ар. -

изумруд ЗУЛЬКАГИДА ар. — от иазвания

12-го месяца арабского лунно-

го календаря Хиджри; имя де-

вочки, родившейся в данном ме-

сяце ЗУЛЬКАДА ар. — усеченная фор­ма имени Зулькагида ЗУЛЬФИКАМАЛ перс, ар. — куд-

рявая, красивая ЗУЛЬФИРА неол., перс/'—-кудря-

вая ЗУЛЬФИЯ1 неол., перс. — кудря-

вая ЗУЛЬХИЗА ар.— от названия

12-го месяца арабского лунно-

го календаря Хиджри ЗУЛЬХИЯ ар. — благовоспнтан-

ная, почтйтельная ЗУЛЬХАБИРА ар. — красивая,

образованная, знающая ЗУЛЕЙФА перс. — кудрявая ЗУЛЕЙХА ар, — младшая сестра;

близкая родственница ЗУМАРА неол., перс. — название

драгоценного камня ЗУМАРАТ перс. — изумруд ЗУРАФАТ неол.. перс — изящная,

прелестная

121

ЗӨҺРӘ ғәр. — балҡып торған, ма­тур; йондоҙ исеме

ЗӘБИБӘ ғәр.—йөҙөм емеше; ма­тур

ЗӘБИҘӘ фарс. — биҙәлгән, ма­тур

ЗӘБИРӘ ғәр. — ныҡлы, көслө

ЗӘЙНИӘ ғәр. — биҙәк, матур

ЗӘЙНӘП ғәр. — тулы кәүҙәле, та­ҙа; кәкүк

ЗӘЙТҮНӘ ғәр. — мәңге йәшел зәйтүн ағасы, зәйтүн гөлө ата­маһынан

ЗӘКИРӘ ғәр. — иҫкә алыусы

ЗӘКИӘ ғәр. — саф; зирәк ЗӘЛИФӘ фарс. — бөҙрә сәсле ЗӘЛИӘ фарс. — аҡ йөҙлө ЗӘМЗӘМИӘ ғәр. — изге һыу; күп,

мул (Мәккәлә Ҡәғбә мәсетен-

дәге изге ҡоҙоҡ исеме)

ЗӘҮЖӘН ғәр. — кәләш ЗӘҮРӘ неол., ғәр. — нурлы (Зөһ-рә исеменән үҙгәртелгән)

ЗУХРА ар. — блеск, красота; наз-

ваиие планеты Венера ЗАБИБА ар. — нзюм; красивая

ЗАБИДА перс. — украшенная, кра­сивая

ЗАБИРА ар. — крепкая, сильная

ЗАЙНИЯ ар. — украшение; краси­вая

ЗАЙНАП ар. — полная, здороаая; кукушка

ЗАЙТУНА ар. — олеандр

ЗАКИРА ар, — вспоминающий; со-знание, разум

ЗАКИЯ ар. — чистая, одаренная

ЗАЛИФА перс. — кудрявая

ЗАЛИЯ перс.—светлая

ЗАМЗАМИЯ ар. — священная во-да; обильная (от названия евя-щенного колодца при храме Кааба в г. Мекке)

ЗАВЖАН ар. — невеста

ЗАУРА неол., ар. — лучезарная (измененная форма имени Зух­ра)

И

ИҘЕЛБИКӘ баш. — иҙел + бикә

ИЛБИКӘ баш. — ил ҡыҙы

ИЛГИЗӘ баш., фарс. (неол.) —

ил гиҙә ИЛСӨЙӘР баш. илен һөйәр

ИЛҺӨЙӘР баш. — илен һөйәр

ИНСЕБИКӘ баш. — инселәнгән, кемгәлер билдәләнгән

ИРКӘ баш. — иркә, ҡәҙерле бала ИРКӘБИКӘ баш,—иркә ҡыҙ

ИРКӘГӨЛ баш., фарс. — иркә+

гел ИСМЕГӨЛ неол., ғәр., фарс. —

исеме+гөл ИҪӘНБИКӘ баш. — иҫән + бикә

(иҫән-һау булһын тигән теләк

менән ҡушылған)

ИДЕЛЬБИКА баш. — идель ре-

ка+бика (компонент женских

имен) ИЛЬБИКА баш. — иль страна+

бика; преданная, верная своей

Родине ИЛЬГИЗА баш., перс. (неол.) —

иль страна+гиза путешествует ИЛЬСЕЯР баш. — патриотка; лю-

бимица народа ИЛЬСЕЯР баш. — патриотка: лю-

бимица народа ИНСИБИКА баш. — инси заве-

щанная, преднаәначенная, наме-

ченная+бжа (компонент жен-

ских имен) ИРКАЦИРКЯ баш. — изнеженная,

избалованная, любимая ИРКАБИКА баш. — изнеженная,

любимая дочь ИРКАГУЛЬ баш., перс. — нежная,

как цветок ИСМИГУЛЬ неол., ар., перс. —

исеме имя ее+гуль цветок ИСЯНБИКА баш. — исян живая,

здоровая+ бика (выражает по-

желание ребенку здоровья)

122

ИШБИКӘ баш.— иш + бикә (әсә­һенә иш, ағай, апайына иптәш булһын тип ҡушылған борон­ғо исем)

ИШСОЛТАН баш., ғәр. — иш + солтан (солтан, һолтан һү­ҙе борон ҡатын-ҡыҙ исемдәре­нә ҡушылған, һунға табан ир-ат исеменә күскән)

ИШҺОЛТАН баш., ғәр. — иш + һолтан (солтан)

ИШБИКА баш. — иш друг, това-рищ+бжа. (выражает пожела-ние ребенку, чтобы она стала по-мощницей матери, товарищем своим братьям, сестрам)

ИШСУЛТАН баш., ар. — иш друг, товарпщ + султа.н царь, прави-тель (вначале султан был компонентом женских имен, а впоследствии стал компонентом н мужских имен)

ИШСУЛТАН баш., ар. — иш + сул­тан

Й

ЙОМАБИКӘ ғәр., баш. — йома + бикә (йомала тыуған)

ЙОНДОҘ баш. — ";йондоҙ"; һүҙе­нән (йондоҙ һымаҡ балҡып тор­һон тип ҡушылған)

ЙОПАРБИКӘ баш. — йопар + би­не; борон хушбый урынына йо­пар (йофар) майы һөрткәндәр

ЙОПАРСОЛТАН баш., ғәр. —йо­пар (йофар) + солтан

ЙӨҘБИКӘ баш. — йөҙлөк-бөркән-сек менән тыуған; бәхетле ҡыҙ

ЙӨҘЛӨБИКӘ баш. — йөҙлөклө тыуған, бәхетле ҡыҙ

ЙӨҘЛӨКӘИ баш. — йөҙлөклө, бә­хетле

ЙӨҘӨКӘЙ баш. — йөҙлөклө, бә­хетле

ЙЫҺАН фарс.—донъя, ғәләм

ЙЫҺАНИӘ фарс. — йыһан эйәһе

ЙӘМИҒА ғәр. — йыйнаусы, туп­лаусы

ЙӘМИЛӘ ғәр. — бик матур, си­бәр, һөйкөмлө

ЙӘМЛИХА ғәр. — бик һөйкөмлө

ЙӘНБИКӘ фарс. — баш. — йән +

бикә

ЙӘНИФӘ ғәр,—ысын, саф (Ха­нифа исеменән үҙгәртелгән)

ЙӘНИӘ фарс. — ҡәҙерле, һөйкөм­лө

ЙӘННӘТ ғәр. — баҡса, йәннәт баҡсаһы

ЮМАБИКА ар., баш. — юма геят-ница+бжа (родилась в пятни-

цу)

ЮНДУЗ баш,—звезда (выража­ет пожелание родителей, чтобы дочь сияла звездой)

ЮПАРБИКА баш. — юпар мускус (пахучее вещество) +бика; (в старину вместо духов душились мускусом)

ЮПАРСУЛТАН баш., ар.—юпар мускус+султан

ЮЗБИКА баш. — «юз» от слова «юзлек» — рубашка+бика; (ро­дилась в рубашке, счастливая)

ЮЗЛУБИКА баш. — родилась в рубашке; счастливая

ЮЗЛУКАЙ баш. — родилась в ру­башке; счастливая

ЮЗУКАЙ баш. — родилась в ру­башке; счастливая

ЗИГАН перс. — мир, вселенная

ЗИГАНИЯ перс.—покорительни-ца мира

ЯМИГА ар. — собирающая, орга-низующая

ЯМИЛЯ || ДЖАМИЛЯ ар.—кра-сивая, милая

ЯМЛИХА ар.—очень милая, при-влекательная

ЯНБИКА перс, баш.— ян душа+ бика

ЯНИФА ар. — настоящая, непо-рочная (измененная форма име-ни Ханифа)

ЯНИЯ перс.—дорогая, привлека-тельная

ЯННАТ ар.—сад; рай

123

ЙӘНҺЫЛЫУ фарс, баш. — йән+ һылыу; матур, сибәр ҡыҙ

ЙӘҮҺӘР фарс. — ынйы, гәүһәр (Гәүһәр исеменән үҙгәртелгән)

ЙӘҮҺӘРИӘ фарс. — ынйы, гәү­һәр (";Гәүһәриә";нән үҙгәртелгән)

ЙӘҮҺӘРӘ фарс. — (";Йәүһәриә";-нән ҡыҫҡартылған)

ЯНСЫЛУ перс, баш. — ян душа+
сылу красивая'

ЯУХАР перс. — жемчужнна (ви-доизменеиная форма имени Гау­хар)

ЯУХАРИЯ перс. — жемчужнна (видоизмененная форма имени Гаухария)

ЯУХАРА перс. — сокращенная форма имени Яухария

КАМАЛ ғәр. — кәмселекһеҙ, ка­мил

КАМИЛА гәр. — кәмселекһеҙ, ка­мил; рус һәм башҡа славян ха­лыҡтарында — Камилла (лат.)

КИНЙӘБИКӘ баш. — кинйә, төп­сөк ҡыҙ (әлеге исем «был ҡыҙ һуңғыһы булһын, башҡаса ҡыҙ бала тыумаһын» тигән теләк менән дә ҡушылған)

КИНЙӘСОЛТАН баш., ғәр. —

кинйә+солтан КИНЙӘҺОЛТАН баш., ғәр. -

кинйә+һолтан КИФАЯ ғәр.—етерлек, етешле

КӨЛМИНАЗ фарс. —ҡара: Гөл­миназ

КӨЛӘМЗӘ фарс. — 1) гөл кеүек зифа; 2) алтын һүҙ; 3) һүҙен­дә тороусы

КӨМӨШ баш. — көмөш һымаҡ ҡәҙерле

КӨМӨШБИКӘ баш.— көмөш­бикә

КӨНБИКӘ бор. баш. — көн (ҡо­яш)+бикә (ҡыҙ бала)

КӨНСОЛТАН баш., ғәр. —көн­солтан КӨНҺЫЛЫУ баш. — көн + һылыу

КӨНЪЯМАЛ баш., ғәр. — көн-ямал; матур, һылыу

КӨҪӘБИКӘ баш.— көҫәү (көтөү, теләү) +бикә

КҮСБИКӘ баш. — күс-Ьбйкә; күс­кәндә тыуған

КАМАЛ ар.—совершенная

КАМИЛА ар.—совершенная; у русских и у других славянских народов употребляется в фор-ме Камилла (лат.) — девушка безуиречного происхождения

КИНЬЯБИКА баш.—кинья, по-следний ребенок в семье (су-ществовало поверье, что если дать ребенку ймя, с данным компонентом, то рождение де-вочек прекратится)

КИНЬЯСУЛТАН баш., ар.— кинья+султан

КИНЬЯСУЛТАН баш., ар -кинья+султан

КИФАЯ ар. — достаточная, удов-летворительная

КУЛЬМИНАС перс. — см. Гульми­наз

КУЛАМЗА перс. - 1) красивая, как цветок; 2) золотое слово; 3) верная слову

КУМУШ баш. — серебро

КУМУШБИКА баш. — кумуш +

бика КУНБИКА др. баш. — кун день,

солнце+бика (компонент жен-

ских имен) КУНСУЛТАН баш., ар,—кун +

султан КУНСЫЛУ баш.— кун солнце +

сылу красивая КУНЬЯМАЛ баш, ар. — кун со-

лнце+ямал красивая КУСЯБИКА баш.—от глагола

«күсәү» — желать + бика КУСБИКА баш. — 1) кус рой

(пчелиный)+бика; 2) возмож-

но, связано с кочевым образом

жизни н образовано от слова

«күсеү» — кочевать :

124

КҮСҺЫЛЫУ баш. — күс+һылыу КӘБИРӘ ғәр. — бөйөк, оло

КӘРИМӘ ғәр. — йомарт, киң кү­ңелле КӘТИБӘ ғәр. — яҙыусы; секретарь

КӘФИӘ ғәр. — етәрлек; ярарлыҡ

КӘШИФӘ ғәр. — уйлап табылған, табылдыҡ; асыш

КӘШФИӘ ғәр. — уйлап табылған, яңы асылған, асыш

КӘҮСӘР фарс. — йәннәт шишмә­һе; муллыҡ, байлыҡ символы, ир-ат исеме булып та йөрөй

КӘҮСӘРИӘ — ҡара: Кәүсәр

КУССЫЛУ баш. — кус+ сылу КАБИРА ар. — великая, величест-

венная КАРИМА ар. — щедрая, велико-

душная КАТИБА ар. — писательница, пи-

шущая; секретарь КАФИЯ ар.—достаточная, удов-

летворительная
КАШИФА ар. — изобретенная;

изобретенне, открытие КАШФИЯ ар. — изобретенная; от­крытие КАВСАР ар. —- райский источник

(символ обилия, богатства;.

встречается н в составе муж-

ских имен) КАВСАРИЯ — см. Кавсар

ҡ

ҠАҘНАБИКӘ ғәр., баш. — ҡаҙна (хазина, байлыҡ) +бикә

ҠАНИФА||ҠӘНИФӘ ғәр. — Хәни­фә исеменән үҙгәртелгән)

ҠАРАҠАШ баш. — ҡара ҡашлы, һылыу

ҠАРАСӘС баш. — ҡара сәсле, ма­тур

ҠАРЛУҒАС баш. — ҡош атама­һынан яһалған исем

ҠАСЫЛБИКӘ ғәр., баш. — хасил (барлыҡҡа килгән) +бикә

ҠАФИЯ гәр. — рифма; булдыҡлы

ҠОБОРА ғәр. — иң ҙур, бөйөк

ҠОЛАНСӘС баш. — сәсе ҡолан төҫөндә

ҠОЛОНБИКӘ баш. — ҡолон + би­кә (йорт хайуандары, уларҙың балаларының атамаһы менән исем ҡушыу йолаһы төрки ха­лыҡтарҙа борон киң таралған: Ҡузыбәк, Бураҡай һ. б.)

ҠОРБАНБИКӘ ғәр., баш.—ҡор-бап + бика

ҠОТЛОБИКӘ баш. — ҡотло + би­кә; бәхетле

КАЗНАБИКА ар., баш. — казна
от ар. слова хазина — клад,
сокровище, богатство + бика

(компонент женских имен)

КАНИФА ар. — измененная фор­ма имени Ханифа

КАРАКАШ баш. — чернобровая,. красивая

КАРАСАС баш. — черноволосая, красивая

КАРЛУГАС баш. — ласточка

КАСИЛБИКА ар., баш.—хасил

появление + бика КАФИЯ ар. — рифма; способная,.

дельная КУБУРА ар. — великая, величест-

венная КУЛАНСЯС баш. — рыжеволосая

КУЛУНБИКА баш. — кулуй жере-бенок+ бика (ңареченне детей названиями животных и их де-тенышей — распространенное яв-ление у многих тюркских наро-дов)

КУРБАНБИКА ар., баш. — курбан. жертва; жертвоприношение (на-званне религиозного праздни-ка)+бика (компонент женских имен)

КУТЛУБИКА баш. — счастливая

125

ҠОТФИӘ баш. — бәхетле ҠОЯШ баш—ҡояш һымаҡ, матур ҠОЯШБИКӘ баш. — ҡояш һы­маҡ матур ҠУНАҠБИКӘ баш. — ҡунаҡ+ би­кә ҠЫҘБИКӘ баш. — ҡыҙ+бикә

ҠЫҘДӘҮЛӘТ баш., ғәр. — ҡыҙ+ дәуләт (байлыҡ)

ҠЫҘНИСА баш., ғәр. — ҡыҙ+ни-са

ҠЫЛМЫНИСА —ҡара: Ғилми­ниса

ҠЫЛМИНУР—ҡара: Ғилминур

ҠӘҘЕРБИКӘ ғәр., баш. — ҡәҙер­ле бикә; ҡәҙерле ҡыҙ

ҠӘҘРИӘ ғәр. — ҡәҙерле, хөрмәт­ле

ҠӘМӘР ғәр. — ай; ай кеуек; ма­тур

ҠӘМӘРИӘ ғәр. — айға оҡшаш, матур

ҠӘТИФӘ ғәр. — изгелекле

КУТФИЯ баш. — счастливая КУЯШ баш. — солнце; солнышко КУЯШБИКА баш. — куяш солн-

це+бика; солнышко КУНАКБИКА баш.—кунак гость +

бика (компонент женских имен) КЫЗБИКА баш. — кыз девочка,

дочь +бика КЫЗДАВЛЕТ баш., ар. — кыз де-

вочка+давлет богатство КЫ3НИСА баш., ар.—кыз+ниса

КЫЛМЫНИСА — см. Гильминиса

КЫЛМИНУР — см. Гильминур КАДИРБИКА ар., баш.— кадир

уважение, почет+бика КАДРИЯ ар. — уважаемая, поч-тенная КАМАР ар.—луна, месяц

КАМАРИЯ ар. — луноподобная красавица (луна является сим-волом красоты у тюркских на-родов)

КАТИФА ар. — добрая, доброже-лательная

Л

ЛАТИФА ғәр.—гүзәл,, күркәм, асыҡ йөҙлө, шәфҡәтле

ЛЕНА неол. — 1) Себерзәге иң ҙур йылға исеменән (эвенк те­лендә «лена» (елюена) йылға ти­гәнде аңлата. Октябрь револю­цияһына ҡәҙәрге тарихта Лена ваҡиғаларына бәйле килеп сыҡ­ҡан яны исем; 2) Елена тигән рус исеменән ҡыҫҡартылған — Саттаров Г. Ф. 119-сы б.)

ЛИЛИӘ неол., лат., рус. — аҡ төҫ­тәге сәскә; томбойоҡ

ЛОТФИЯ ғәр. — мәрхәмәтле, гү­зәл

ЛӘБИБӘ ғәр. — аҡыллы, белемле, зирәк

ЛӘЙЛӘ ғәр. — тән; кис

ЛӘЙСӘН ғәр. — «аисан» (апрель) тигән ғәрәп һүҙенән үҙгәргән

ЛӘЛӘ фарс.—ләлә сәскәһе исе­менән

ЛӘМИҒӘ ғәр.—нур сәсеүсе, саф, таҙа

ЛАТИФА ар.—красивая, стат-ная; приветливая, добрая, ми-лосердная

ЛЕНА неол. — 1) в эвенкийском языке «лена»—река (изввст-ная река в Сибири). Происхож-дение этого имени связано с ис-торическнми леискими события-ми до Октябрьской революция; 2) уменьш-ласк. форма русско-го имени Елена. — Саттаров Г. Ф„ стр. 119).

ЛИЛИЯ неол., лат., рус. —- от названия белой лилии

ЛУТФИЯ ар.—добрая, красивая

ЛЯБИБА ар.—умная, смышле-ная, одаренная

ЛЯЙЛЯ||ЛЕЙЛА ар. — ночь, ве­чер

ЛЕЙСАН ар. — апрель (изменеи-ная форма арабскогө слова «ин­сан» — апрель)

ЛЯЛЯ перс.—лилия, тюльпан

ЛАМИГА ар.—лучистая, чистая, непорочная

126

М

МАЙГӨЛ фарс. — Маһигөл исе­менән ҡыҫҡартылған

МАЙСАРА ғәр. — маһи+сара;

байлыҡ, мөлкәт

МАЙТАП фарс. —Маһитап исе­менән ҡыҫҡартылған

МАЙШӘКӘР фарс. — маһи (ай) + шәкәр

МАҺИГӨЛ фарс. — маһи (ай) + гөл; ай гөлө

МАҺИ || МАҺЫИ фарс.— ай һы­маҡ матур

МАҺИҘӘ фарс. — ай кеүек матур

МАҺИҘӘР фарс. — айлы, ай һы­маҡ матур

МАҺИКАМАЛ фарс, ғәр.— маһи (ай)-(-камал (кәмселекһеҙ)

МАҺИНУР фарс, ғәр. — ай нуры

МАҺИСӘРҮӘР фарс. — маһи+сә­рүәр

МАҺИТАП фарс. — ай нуры, ай балҡышы, нур

МАҺИЯ||МАҺЫЯ фарс.— ай һы­маҡ

МАҺРУЙ фарс. — ай кеүек йөҙ­лө

МАЯНҺЫЛЫУ — маян + һылыу: ҡара: Баянһылыу, Баян

МЕНӘҮРӘ ғәр. — нурлы, яҡты

МЕНӘҮӘРӘ ғәр—ҡара: Мөнә­үәрә

МИЛӘҮШӘ фарс. — миләүшә сәс­кәһе

МИНЗӘЛӘ — мәғәнәһе билдәһеҙ; бәлки: 1) боронғо Минзәлә баш­ҡорттарына бәйле килеп сыҡ­ҡан исемдер; 2) ғәр. — туҡтап китә торған ер, йорт; дәрәжә; ҡара: Мәнзилә)

МИҢЗАДА баш., фарс. — миңле, бәхетле бала

МИҢЗИФА баш., фарс. — миңле, зифа буйлы

МИҢЗӘЛӘ—ҡара: Минзәлә

МИҢЙЫҺАН баш., фарс, — миң-ле+йыһан

МИҢКАМАЛ баш., ғәр. — миңле+ камал; кәмселекһеҙ, шәп

МИҢЛЕБАНЫУ баш., фарс. — миңлең-баныу, миңле ҡыҙ

МАЙГУЛЬ перс. — сокращенная

форма имени Магигуль МАЙСАРА ар. — богатство, состо-

яние МАЙТАП перс. — сокращенна»

форма имени Магитап МАЙШАКАР перс. — маги луна+

шакар сахар МАГИГУЛЬ перс. — маги луна+

гуль цветок; лунный цветок МАГИИ перс. — красивая, как лу-

на МАГИДА перс. — красивая, как

луна МАГИЗАР перс. —луноподобная,

красавица МАГИКАМАЛ перс, ар. — маги

луна+камал совершеннная МАГИНУР перс, ар.—маги лу-

на+нур луч МАГИСАРВАР перс. — маги + сар-

вар МАГИТАП перс. — лунный светг

блеск, спяние
МАГИЯ перс. — луноподобная

красавица МАГРУЙ перс. — луноподобная

красавица МАЯНСЫЛУ — маян + сылу; см.

Баянсылу, Баян МИНАВРА ар. — лучистая, свет-

лая МИНАВАРА ар. — см. Мунавара

МИЛЯУША перс. — фналка

МИНЗАЛЯ —этимология неясна;. возможно: 1) происхождение связано с названием Мензелин-ских башкир; 2) ар. — место ос-тановки, жилище; степень, ти­тул; см. Мәнзилә)

МИНЗАДА баш., перс. — мин + за­да; с родинкой, счастливая

МИНЗИФА баш., перс. — мин ро-динка + зифа статная

МИНЗАЛЯ - см. Минзәлә

МИНЗИГАН баш., перс.—мин родинка+зиган вселенная

МИНКАМАЛ баш., ар. — мин ро-динка+камал совершенная

МИНЛИБАНУ баш., перс, — мин-ли + бану; с родинкой, счастли­вая

127

МИҢЛЕБИКӘ баш. — миңле ҡыҙ

МИҢЛЕГӨЛ баш., фарс. — миң­ле+гөл; миңле, бәхетле

МИҢЛЕҒАЯН баш., ғәр. — миң­ле+ғаян (күренекле)

МИҢЛЕҒӘИШӘ баш., ғәр. —миң­ле + ғәйшә

.МИҢЛЕҒӘРИФӘ баш., ғәр.— миңле + ғәрифә (аҡыллы)

МИҢЛЕЗАДА баш., фарс. — миң­ле ҡыҙ

МИҢЛЕЗИФА баш., фарс. — миң-ле+зифа; миңле, зифа буйлы

МИҢЛЕКАМАЛ баш., ғәр. — миң­ле +камал

МИҢЛЕНИСА баш., гәр. — миң­ле + ниса; миңле ҡыҙ

МИҢЛЕНУР баш., ғәр. — миңле+ нур

МИҢЛЕХАЯТ баш., гәр. —миң-ле+хаят (тормош, йәшәү)

МИҢЛЕЯМАЛ баш., ғәр. — миң­ле-(-ямал (һылыу, матур)

МИҢНИСА баш., ғәр. — мииле+ ниса

МИҢНУР баш., ғәр. — миңле+

НУР

МИҢНУРИ баш., гәр. — миңле,

нурлы МИҢСАРА баш., фарс. — миңле +

сара; миңле, һәйбәт ҡыҙ МИҢСАФА баш., гәр. — миңлеЦ-

сафа (саф, пак)

МИҢҺЫЛЫУ || МИҢСЫЛЫУ

• баш. — м иңле + Һылыу МИҢЪЯМАЛ баш., ғәр.— миң-ле + ямал (сибәр, матур)

МӨБИНӘ ғәр. — асыҡ, аныҡ; ғә­ҙел

МӨБӘРӘК ғәр. — бәхетле, уңыш­лы, ҡәҙерле

МӨҒЛИФӘ фарс. — ризыҡ биреү­се

МӨҒӘЛЛИМӘ ғәр. — өйрәтеүсе, уҡытыусы

МӨКӘРӘМӘ гәр.—ҡәҙерле, хөр­мәтле

МӨКМИНӘ ғәр.—дингә ышан­ған

128

МИНЛИБИКА баш. — минли+би-ка; с родинкой, счастливая

МИННИГУЛЬ баш., перс.— мин­ли имеющая родинку + гулъ цве-ток

МИНЛИГАЯН баш., ар.— мин-ли+гаян; знатная, знаменитая

МИНЛИГАЙША баш., ар, —мин­ли с родинкой + гайша живучая; жизнь

МИНЛИГАРИФА баш., ар,—мин­ли с родинкой + гарифа умная, мудрая

МИНЛИЗАДА баш., перс. — де-вушка с родинкой

МИНЛИЗИФА баш., перс.—мнн-ли + зифа; с родинкой, статная

МИНЛИКАМАЛ баш., ар. — мкн-ли + камал; совершенная с ро­динкой

МИНЛИНИСА баш., ар.—мин-ли+ниса; девочка с родинкой

МИНЛИНУР баш., ар. —минли+ нур свет, луч, блеск

МИНЛИХАЯТ баш., ар. —минли с родинкой + хаят жызнь

МИНЛИЯМАЛ баш., ар. — минли с родинкой+яыал красивая

МИННИСА баш., ар. — минли 4-ниса; девочка с родинкой

.МИННУР баш., ар. —сокращен-ная форма имени Минлинур

МИННУРИ баш., ар.—с родин­кой, лучистая

МИНСАРА баш., перс. — мии+ сара; с родинкой, самая лучшая

МИНСАФА баш., ар. —минли с родинкой +сафа чистая, непороч-ная

МИНСЫЛУ баш. — мин + сылу; с родинкой, красивая

МИНЬЯМАЛ баш.,' ар.'—мин ро-динка + ямал красивая; краса-вица с родинкой

МУБИНА ар. — ясная; справедли-вая

МУБАРЯК ар. — благословенная. счастливая; благополучная, у ва-жаемая

МУГЛИФА перс. — кормящая. пи-тающая

МУГАЛЛИМА ар. — обучающая, учительница

МУКАРАМА ар. — уважаемая, почтенная

МУКМИНА ар. — верующая

МӨНИРӘ ғәр. — нур һибеүсе, яҡ­тыртыусы

МӨНИСӘ ғәр. — яҡын дуҫ, әхи­рәт

МӨНӘҮӘРӘ ғәр. — нурлы, яҡты; нур сәсеп тороусы

МӨРШИҘӘ ғәр.—тура юл күр­һәтеүсе

МӨСЛИМӘ ғәр. — мосолман ҡы­ҙы

МӨСЛИХА ғәр. — изге, яҡшы

МӨСӘЛИМӘ ғәр. — тыныс тәби­ғәтле МӨСӘЛИӘ ғәр.—уҡыусы

МӨХЛИСӘ ғәр. — саф күңелле, тоғролоҡло

МӨХТӘРӘМӘ ғәр. — хөрмәтле, ҡәҙерле; һайланған

МӨШӘРӘФӘ ғәр.—хөрмәтле, ҡә­ҙерле

МӨЬМИНӘ ғәр. — мосолман ҡы­ҙы

МУЙЫЛБИКӘ баш. — муйыл+ бикә

МӘҒЗҮМӘ ғәр. — гонаһһыҙ, саф

МӘҒМҮРӘ ғәр. — йәшәүсе, сәскә

атыусы МӘҒРИФӘ ғәр. — аңлы, белемле

МӘҒРҮФӘ ғәр. — мәшһүр, атаҡ­лы, данлыҡлы

МӘҒСҮДӘ ғәр. — теләп, көтөп алынған

МӘҒСҮМӘ ғәр. — гонаһһыҙ, саф

МӘҒФИРӘ ғәр. — кисерелгән, ғә­фү ителгән МӘҒФИӘ ғәр. — ғәфү ителгән МӘҒФҮРӘ ғәр. — ғәфү ителгән МӘҒӘСҮМӘ ғәр. — гонаһһыҙ, саф

МӘҒӘФҮРӘ ғәр. —ғәфү ителгән МӘДХИӘ ғәр. —маҡтау йыры;

дан МӘҘИНӘ ғәр. — Ғәрәбстандағы

изге ҡала исеменән

МӘҘХИӘ ғәр. — маҡтау йыры;

дан МӘЗҮНӘ ғәр,—рөхсәт ителгән,

рөхсәтле

МУНИРА ар. — освещающая, из-

лучающая свет; сияющая МУНИСА ар.—близкая подруга

МУНАВАРА ар. — лучистая, свет-лая, освещающая; излучающая свет

МУРШИДА ар.—наставница, про-поведница, проводница

МУСЛИМА ар. — мусульманка

МУСЛИХА ар. — священная, хо-

рошая МУСАЛИМА ар. — спокойная

МУСАЛИЯ ар. — учащаяся, уче-

ница

МУХЛИСА ар.—чистосердеч-

ная, верная МУХТАРАМА ар. — почтенная,

уважаемая; избранная
МУШАРАФА ар. — почтенная,

уважаемая МУЬМИНА ар. — мусульманка

МУЙЫЛБИКА баш. — муйыл че-

ремуха + бика (компонент жен-

ских имен) МАГЗУМА ар. — невинная, чис-

тая МАГМУРА ар. — живучая, рас-

цветающая, цветущая МАГРИФА ар.—просвещенная,

образованная МАГРУФА ар. — знаменитая, из-

вестная, славная МАГСУДА ар. — желанная, ждан-

ная МАГСУМА ар. — невинная, чис-

тая МАГФИРА ар. — прощенная

МАГФИЯ ар. — прощенная МАГФУРА ар. — прощенная МАГАСУМА ар. — невинная, чис-

тая МАГАФУРА ар. — прощенная МАДХИЯ ар. — ода; слава

МАДИНА ар. — от названия араб-ского священного города Ма­дина

МАДХИЯ ар. — ода; слава

МАЗУНА ар. — разрешение, поз-воление

5 Заказ 122

129

МӘЙМҮНӘ ғәр. — шат, бәхетле

МӘЙСӘРӘ ғәр. — байлыҡ, мөл­кәт

МӘККӘ ғәр. — изге урын (Мәккә ҡалаһы атамаһынан)

МӘҠСҮМӘ ғәр. — гонаһһыҙ, саф

МӘЛИКӘ ғәр. — батша, шах, хан ҡыҙы

МӘЛИХӘ ғәр. — һөйкөмлө, яғым­лы; гүзәл

МӘМДҮҘӘ ғәр. — оҙон ғүмерле

МӘНЗИЛӘ ғәр. — туҡтап китә торған ер; йорт; дәрәжә

МӘНЗИӘ ғәр.— ҡара: Мәнзилә МӘНЗҮМӘ ғәр. —шиғри хикәйә;

дастан МӘРҒИӘ ғәр.—ҡабул ителгән,

бар булған МӘРҒҮБӘ ғәр. — теләп, көтөп

алынған МӘРЗИӘ ғәр. — яҡшы күрелгән,

һәйбәт МӘРЗИЯМАЛ ғәр.— яҡшы, һәй­бәт, матур МӘРЙЕН ғәр. — ынйы, мәрйен

һымаҡ, матур МӘРИӘМ ғәр. (бор. йәһ.) — бик

шәп; ханым; әсә

МӘРҮӘР ғәр. — ынйы, гәүһәр;

мәрүәр ағасы МӘРҮӘТ фарс. — ҡабырсаҡтан

яһалған ваҡ һиҙәп МӘРФУҒА ғәр.— юғары, өҫтөн МӘРХИӘ ғәр. — мул тормошло

МӘРХӘБӘ ғәр. — хуш килдең

МӘСРҮРӘ ғәр. — шат

МӘСТҮРӘ ғәр.— тоғро, саф

МӘСҮМӘ || МӘСЕМӘ ғәр. — тоғ­ро, саф

МӘҮВӘ ғәр.—тороу урыны, тор­лаҡ йорт

МӘҮИӘ ғәр. — һыу төҫөндәге, зәң­гәр

МӘҮЛИДӘ||МӘҮЛИҘӘ ғәр. -Мәүлит айында тыуған; байрам­да тыуған

МӘҮЛИӘ ғәр. — теләп, һорап ал­ған; хужа

130

МАЙМУНА ар. — радостная, сча-

стливая МАЙСАРА ар. — богатство, со-

стояние МАККА ар. — священное место

(от названия арабского г. Мек­ке) МАКСУМА ар. — невинная, чистая МАЛИКА ар.—царица, государы-

ня; шахиня МАЛИХА ар. — прелестная, ми-

ловидная; прекрасная МАМДУДА ар. — долгожительни-

ца МАНЗИЛЯ ар. — место останов-

ки; родина, жилище; степень,

положение МАНЗИЯ ар. — см. Манзиля МАНЗУМА ар. — поэма, стихотво-

рение МАРГИЯ ар. — принятая, суще-

ствующая МАРГУБА ар.—желанная, ждан-

ная МАРЗИЯ ар.—хорошая

МАРЗИЯМАЛ ар.—хорошая,

красивая

МАРЬЕН ар. — коралл; мелкий жемчуг; бусина; красивая

МАРЬЯМ ар., др. евр. — пре­красная; богородица; дева Ма­рия

МАРВАР ар. — жемчуг, коралл; бусина

МАРВАТ перс. — кораллы

МАРФУГА ар.—возвышенная МАРХИЯ ар. — богатая, приволь-

ная МАРХАБА ар. — добро пожало-

вать, милости просим, пожалуй-

ста МАСРУРА ар. — радостная МАСТУРА ар. — верная, чистая МАСУМА ар. — верная, чистая

МАУВА ар. — убежище, обитель,

приют МАВИЯ ар. — цвета воды; голу-

бая МАВЛИДА ар. — родилась в

праздник, в месяце Мавлит

МАВЛИЯ ар. — желанная, ждан-ная; хозяйка

МӘҮЛИХА ғәр. — һорап, теләп

алған; аҡһөйәк МӘҮРҮЗӘ ғәр. —мираҫ булып

ҡалған МӘҮРӘ ғәр. — ҡара күҙле

МӘҮСИЛӘ ғәр. — осрашҡан, ҡа­уышҡан

МӘҮӘ ғәр.—йәшәү, тороу уры­ны, торлаҡ, йорт

МӘФРҮЗӘ ғәр.—һайлап алын­ған

МӘФТУХА ғәр. — асыҡ йөҙлө; яу­лап алынған, ирешкән

МӘХМҮЗӘ ғәр. — маҡтаулы, дан­лы

МӘХТҮМӘ ғәр. — 1) мөһөр ҡу­йылған; 2) дин әһелдәренең ҡыҙҙарына бирелә торған ҡу­шамат

МӘХҮБ ғәр. — бүләк

МӘХҮП ғәр.— бүләк

МӘХҮПЪЯМАЛ ғәр. — мәхүп (бү­ләк)+ямал (матур)

МӘХФИӘ ғәр.—ҡара: Мәғфиә

МӘШҮҘӘ ғәр. — күҙ менән күрел­гән

МАВЛИХА ар.—желанная; арис-

тократка МАВРУЗА ар. — подарок, наслед-

ство МАУРА||МАВРА ар. — черногла-

зая
МАУСИЛЯ ар. — встречаться,

сближаться МАВА ар.—убежище, приют

МАФРУЗА ар. — избранная

МАФТУХА ар. — приветливая;

достигнутая МАХМУЗА ар. — хваленая, слав-

ная МАХТУМА ар.) — 1) печать;

2) прозвище дочерей духовных

лиц

МАХУБ ар. — подарок, дар МАХУП ар. — подарок, дар МАХУПЬЯМАЛ ар. — махуп по-

дарок+ямал красивая МАХФИЯ ар. — см. Магфия МАШУДА ар.—засвидетельство-

ванная, наглядная

Е

НАДИЯ ғәр. — саҡырыусы, йо­март

НАЖИЯ ғәр. — иң яҡын дуҫ; яр­ҙамсы

НАЗА фарс. — наҙлы, иркә

НАҘБИКӘ фарс, баш. — наҙлы, иркә ҡыҙ

НАҘГӨЛ неол., фарс, баш. — наҙ+гөл; гөл һымаҡ наҙлы (Гөлназ исеме менән бер)

НАҘЛЫБИКӘ фарс, баш.— наҙ­лы + бикә

НАҘЛЫГӨЛ фарс — гөл һымаҡ наҙлы ҡыҙ

НАҘЛЫҺЫЛЫУ фарс, баш. — наҙлы + һылыу

НАИЛӘ ғәр. —бүләк

НАҠЫЯ || НАҠИЯ ғәр, —саф, та­ҙа, пак

НАРГИЗӘ неол., ғәр., фарс. — ут-ялҡын кисеүсе

НАСИХА ғәр. — кәңәшсе, ысын

дуҫ

НАФИҒА ғәр. — файҙа килтереү­се; табыш; игелек

НАДИЯ ар. — приглашающая,

щедрая НАЖИЯ ар. — близкая подруга,

помощница НАЗА перс. — нежная НАЗБИКА перс, баш. — нежная

девочка НАЗГУЛЬ неол., перс, баш. —

наз нежность + гуль цветок

НАЗЛЫБИКА перс, баш.—наҙ­лы нежная+бика (компонент женских имен)

НАЗЛЫГУЛЬ перс. — нежная, как цветок

НАЗЛЫСЫЛУ перс, баш. — наҙ­лы нежная+сылу красивая

НАИЛЯ ар. — подарок, дар

НАКИЯ ар. — непорочная, невин-ная, чистая

НАРГИЗА неол., ар., перс. — нар огонь, пламя+тта пройдет

НАСИХА ар.—советчица, настоя-щий друг

НАФИГА ар. — приносящая поль-зу; находка; доброта

5*

131

НАҺАР ғәр. — көн, көндөҙ, көн­дөҙгө ваҡыт

НИСА ғәр. — 1) ҡыҙ бала, ҡатын-ҡыҙ; 2) ҡатын-ҡыҙ исемдәренә ҡушыла торған ялғау

НУРАНИЯ ғәр. — нурлы, яҡты

НУРБИКӘ ғәр., фарс. — нур +

бикә НУРГИЗӘ неол., ғәр., фарс.—

нур'+гиҙә; нурҙа гиҙә

НУРГӨЛ ғәр., фарс. — нур + гөл

НУРҒӘЙШӘ ғәр. — нур + ғәйшә;

нурлы тормош НУРЗАДА ғәр., фарс. — нурлы

бала

НУРЗИДӘ неол., ғәр, фарс.—

куҙ нуры НУРЗИФА ғәр, фарс. — нурлы,

зифа буйлы НУРЗИЯ ғәр. — яҡты нур

НУРИКАМАЛ ғәр. — камиллек

нуры НУРИСАФА ғәр, —сафлыҡ нуры

НУРИӘСМӘ ғәр. — нурлы, бөйөк НУРИЯ || НУРЫЯ ғәр. — нурлы НУРИЯМАЛ ғәр.— нурлы, матур

НУРЙЫҺАН ғәр, фарс. — нур + йыһан; нурлы донъя

НУРСИДӘ неол., ғәр. — йәш

НУРСИЛӘ неол, ғәр. — нурлы, нур ташҡыны

НУРҺЫЛЫУ ғәр, баш. — нур­лы, һылыу ҡыҙ

НУРЪЯМАЛ ғәр.— нурлы, матур, һылыу

НӘБИБӘ ғәр. — белемле, аҡыллы

НӘБИРӘ фарс. — баланың бала­һы; ейән

НӘҒИМӘ ғәр. — муллыҡ, имен­лек; ләззәт, бәхет

НӘЖИБӘ ғәр. — аҡһөйәк; аҫыл зат

НӘЖИӘ ғәр. — иң яҡын дуҫ, яр­ҙамсы

132

НАХАР ар.—день, дневное вре-

мя НИСА ар. — 1) девочка, женщи-на; 2) компонент женских имен

НУРАНИЯ ар. — блестящая, сия-ющая

НУРБИКА ар, перс. — нур луч, сияние+ бика

НУРГИЗА неол, ар, перс. — нур сияние, луч, блеск+тза путе-шествует

НУРГУЛЬ ар, перс. — нур луч,

сияние+гулъ цветок

НУРГАЙША ар.— нур луч, сия­ние, блеск+гайша жизнь

НУРЗАДА ар, перс. — нур луч, сияние+зада (аффикс); лучис­тая, блестящая

НУРЗИДА неол, ар, перс. — сия­ние глаз, свет очей

НУРЗИФА ар, перс. — нур + зифа; лучистая, статная, красивая

НУРЗИЯ ар. — светлая, лучистая, сияющая

НУРИКАМАЛ ар.— нур луч+ка­мал совершенная

НУРИСАФА ар. — нур луч, блеск, сеег+сафа честная, непорочная, чистая

НУРИАСМА ар. — лучистая, вели-чавая

НУРИЯ ар. — лучистая; блестя­щая, светлая

НУРИЯМАЛ ар. — лучистая, кра­сивая

НУРЗИГАН ар, перс—нур луч+ зиган вселенная; светлая жизнь

НУРСИДА неол, ар. — молодая

НУРСИЛЯ неол, ар. — лучистая, блестящая

НУРСЫЛУ ар, баш. — нур луч, сияние+сылу красивая

НУРЬЯМАЛ ар. — нур луч, сия­ние, блеск+ямал красивая

НАБИБА ар,—образованная, муд-рая

НАБИРА перс. — внучка

НАГИМА ар. — изобилие, доста-ток,. благополучие; блаженство, счастье

НАЖИБА ар. — благородного, знатного происхождения

НАЖИЯ ар. — близкая подруга, помощница

НӘЗИЛӘ ғәр.—һөйкөмлө, нә­фис

НӘЗИМӘ ғәр. — төҙөүсе, ойошто­роусы; шағирә

НӘЗИРӘ ғәр. — үрнәк, өлгө; иш; бик матур; алдан күреүсе

НӘЗИФӘ ғәр. — саф, пак

НӘЗИХА ғәр. — ысын дуҫ, кәңәш­се

НӘЗӘФӘТ кеол., ғәр. — сафлыҡ, паклыҡ

НӘЙЛӘ|| НАИЛӘ ғәр. —бүләк

НӘЙРӘ ғәр. — нурлы

НӘҠИФӘ ғәр. — һайлап ҡуйыл­ған

НӘҠИӘ ғәр. — саф, пак

НӘРИСӘ неол., фарс.— өлгөрмә­гән, сабый

НӘРКИЗӘ неол., фарс. — гөл исе­менән

НӘРКӘС фарс.—гөл исеме (ма­тур күҙле)

НӘСИБӘ ғәр. — яҙмыш, өлөш

НӘСИЛӘ ғәр.—нәҫел, тоҡомдо дауам итеүсе

НӘСИМӘ ғәр. — йомшаҡ ел; йом­шаҡ күңелле

НӘСИХӘ ғәр. — ысын дуҫ, кә­ңәшсе

НӘСИӘ ғәр.— күркәм, матур'

НӘФИҒА ғәр. — файҙа килтереү­се табыш; игелек

НӘФИЛӘ ғәр. — бүләк

НӘФИСӘ ғәр.—матур, күркәм

НӘҺӘР ғәр.—йылға, шишмә

НАЗИЛЯ ар. — милая, нежная

НАЗИМА ар. — органнзатор; поэ-

тесса НАЗИРА ар.'—образец, пример;

красивый; предвестник НАЗИФА ар. — чистая, непороч-

ная НАЗИХА ар. — настоящий друг,

советчик НАЗАФАТ неол., ар. — честностъ„

невинность, непорочность НАЙЛЯ ар.—дар, подарок НАИРА ар. — лучистая, сияющая НАКИФА ар. — избранная

НАКИЯ ар.—чистая, невинная НАРИСА неол., перс. — незрелая,

младенец НАРКИЗА неол., перс.—нарцисс

НЭРКЭС перс. — нарцисс (краси-

вые глаза) НАСИБА ар. — рок, судьба, доля НАСИЛЯ ар. — род, потомство

(продолжательница рода) НАСИМА ар. — мягкий ветер;

мягкая НАСИХА ар. — настоящий друг,

советчица НАСИЯ ар. — изящная, красивая НАФИГА ар. — приносящая поль-

зу; находка; доброта НАФИЛЯ ар.—дар, подарок НАФИСА ар. — изящная, прелест-

ная НАХАР ар. — река, ручеек

О

ОРҠОЯ ғәр. — күңелде тартыусы, үҙенә йәлеп итеүсе; алдан ба­рыусы; тылсымлы

ОРҠОЯМАЛ ғәр. — орҡоя + ямал; күңелде яулаусы, сибәр

УРКУЯ ар. — привдекающая,

предводительница; волшебная

УРКУЯМАЛ ар. — уркуя + ямал; привлекательная, красивая

Ө

ӨЛФӘТ неол., ғәр. — дуҫлыҡ, мө­хәббәт

ӨМИӘ|| ӨММИӘ ғәр. — әсә, инә кеше

ӨММӨХАЯТ ғәр. — өммө + хаят

УЛЬФАТ неол., ар. — дружба, лю-

бовь УМИЯ ар. —мать

УММУХАЯТ ар.— умму шть-\ хаят жизнь

133

ӨМӨГӨЛСӨМ || ӨММӨГӨЛСӨМ ғәр., фарс. — әсәнен, иң матур балаһы

ӨМӨКАМАЛ || ӨММӨКАМАЛ ғәр. — әсәнең камил, һәйбәт ба­лаһы

ӨМӨНИСА || ӨММӨНИСА ғәр.— әсәнең ҡыҙы

ӨМӨТБИКӘ фарс, баш. — өмөт итеп, көтөп алған ҡыҙ

ӨМӨЯМАЛ||ӨМЪЯМАЛ ғәр.— әсәнең иң матур ҡыҙы

УМУГУЛЬСУМ ар., перс. — кра-сивое дитя матери

УМУКАМАЛ ар.—самая хорошая дочь (матери)

УМУНИСА ар.—дочь матери

УМУТБИКА перс, баш. — умут надежда, чоякце + бяка; долго-жданная

УМУЯМАЛ ар.—самая красивая* дочь матери

РАБИҒА ғәр. — дүртенсе бала; яҙ тыуған; умырзая

РАЗИДА неол. — Резеда исеме­нән үҙгәртелгән

РАЗИФА ғәр. — риза булыусы

РАЗИЯ ғәр. — һөйәкле, көтөп

алынған, риза булған РАИЛӘ неол., ғәр. — нигеҙ ҡо­роусы, һалыусы РАЙХАН ғәр. — рәхәтлек; гөл

исеме РАЙХАНА ғәр. — рәхәтлек; гөл

исеме РАЙХАНГӨЛ ғәр., фарс.—райхан

гөлө РАҠЫЯ || РАКИЯ ғәр. — алдан

барыусы, юғары күтәрелеүсе РАУЗА ғәр.—гөл баҡсаһы РАУШАН неол., фарс.—нурлы,

яҡты, нур һибеүсе РАУШАНИЯ фарс. — нурлы

РАФИҒА ғәр.—дуҫ, иптәш

РАФИЛӘ неол., ғәр. — ҡупшы

РЕЗЕДА неол., рус. — еҫле гөл (сәскә исеменән)

РОЗА неол.—сәскә исеменән; ҡара: Рауза

РОЗАГӨЛ неол., фарс. — роза гө­лө

РОЗАЛИЯ неол. — Роза исеменең бер төрө

РУМИЯ неол., ғәр. — Византия ҡыҙы

РУХИЯ ғәр. — рух, күңел торо­шо; рухлы, көслө

РӘҒИБӘ ғәр,—теләп, хыял итеп, көтөп алынған

РӘҒИҘӘ ғәр. — бай, етешле; са­быр, тыныс

РАБИГА ар.—четвертый ребенок в семье; весенняя; горицвет

РАЗИДА неол. — измененная фор­ма имени Резеда

РАЗИФА ар. — удовлетворенная, согласная

РАЗИЯ ар. — любимая, долго-жданная, довольная

РАИЛЯ неол., ар.—основополож-ница

РАЙХАН ар. — блаженство, удо-вольствие; базилика

РАЙХАНА ар. — блаженство, ба­зилика

РАЙХАНГУЛЬ ар., перс. — рай­хан базилика+гуль цветок

РАКИЯ ар. — идущая впереди

РАУЗА ар.—цветник

РАУШАН неол., перс. — лучистая,

светлая, лучезарная РАУШАНИЯ перс.— то же, что

Раушан РАФИГА ар.—друг, товарищ РАФИЛЯ неол., ар. — изящная РЕЗЕДА неол., рус.—от назва-

ния цветка РОЗА неол.—роза; см. Рауза

РОЗАГУЛЬ неол., перс.—роза + гуль (цветок)

РОЗАЛИЯ неол. — вариант име­ни Роза

РУМИЯ неол., ар. — византийская девушка

РУХИЯ ар. — настроение, дух; сильная духом

РАГИБА ар. — желанная, долго-жданная

РАГИДА ар. — богатая, обеспе-ченная; терпеливая, спокойная

:М

РӘҒИНӘ ғәр. —гүзәл, ҡупшы; ро­за сәскәһе

РӘЗИЛӘ неол., ғәр.—түбән, хур

РӘЗИНӘ ғәр. — сабыр, тыныс

РӘИМӘ ғәр. — йомшаҡ күңелле РӘЙЛӘ ғәр. — нигеҙ ҡороусы РӘЙСӘ ғәр. — башлыҡ, етәксе РӘЙФӘ неол., ғәр. — 1) ҡыҙға-ныусан, мәрхәмәтле; билдәле, күренекле; 2) район финанс бү­леге РӘҠИБӘ ғәр.—теләк, хыял РӘҠИӘ ғәр. — алдан барыусы РӘМЗИЛӘ неол., ғәр. — билдә,

тамға, үрнәк РӘМЗИӘ неол., ғәр. — Рәмзилә

исеме менән бер тин РӘМИЛӘ неол., ғәр. — тылсымлы РӘМИӘ неол., ғәр. — атыусы, уҡ­сы РӘСИЛӘ неол., ғәр. — илсе

РӘСИМӘ ғәр.—рәсем төшөрөүсе, биҙәүсе

РӘҮИЛӘ неол., ғәр. — яҙғы ҡо­яш; сәйәхәтсе

РӘҮИӘ неол., ғәр. — риүәйәт һөй­ләүсе, хикәйәт ҡылыусы

РӘҮФӘ неол., ғәр. — шәфҡәтле, мәрхәмәтле

РӘФИСӘ неол., ғәр. — күренекле

РӘХИЛӘ йәһ., ғәр. — һарыҡ; ки­тә торған ҡыҙ; кәләш (был исем рус, инглиз, немец, фран­цуз һ. б. халыҡтарҙа күп тарал­ған)

РӘХИМӘ ғәр. — рәхимле, мәрхә­мәтле

РӘШИҘӘ ғәр. — дөрөҫ, тура юл­дан барыусы; батыр, ҡыйыу

САБИРА ғәр. — сабыр, түҙемле

САҘИҠА ғәр. — тоғролоҡло, их­лас күңелле, эскерһеҙ

САЖИҘА || САЖИДА ғәр.—доға ҡылыусы; баш эйеүсе; баш эй-еү

САИМА||САИМА ғәр.—ураҙа то­тоусы

САИРА неол., ғәр.—сәйәхәтсе, юлсы

РАГИНА ар. — красивая, изящ-

ная; цветок розы РАЗИЛЯ неол., ар. — низкая, по-

рочная РАЗИНА ар. — терпеливая, спо-

койная РАИМА ар. — мягкосердечная РАИЛЯ ар. — основоположница РАЙСА ар. — глава, руководитель РАЙФА неол., ар. — 1) милосерд-

ная; известная, видная; 2) рай-

онный отдел финансов

РАКИБА ар.—желание, мечта РАКИЯ ар. — идущая впереди РАМЗИЛЯ неол., ар.—знак, мет-

ка; образец РАМЗИЯ неол., ар. — то же, что

Рамзиля РАМИЛЯ неол., ар. — волшебная РАМИЯ неол., ар.—стрелок

РАСИЛЯ неол., ғәр. — посланни-

ца РАСИМА ар. — художница

РАВИЛЯ неол., ар. — весеннее солнце; путешественница

РАВИЯ неол., ар. — рассказываю-щая, рассказчица

РАУФА неол., ар. — милосердная, милостивая

РАФИСА неол., ар. — видная, из­вестная

РАХИЛЯ евр„ ар. — овца; невес-та (это имя в разных вариан-тах распространено во многих языках мира)

РАХИМА ар. — милосердная, ми­лостивая РАШИДА ар. — идущая по пра-вильному пути; храбрая

С

САБИРА ар. — терпеливая САДИКА ар. — правдивая, искрен-

няя, истинная САЖИДА ар. — поклоняющаяся;

поклонение

САИМАҢСАИМА ар. — соблюда-ющая пост

САИРА неол., ар. — путешествен­ница

135

САЛИХА ғәр. — изгелек ҡылыу­сы, рәхимле, тәүфиҡлы

САНИЯ ғәр. — икенсе бала

САРА фарс. — ин шәп, иң яҡшы, аҫыл

САРА ғәр. — хакимә, бикә

САРА йәһ. — ырыу башлығы, ырыу инәһе

САТИҒА ғәр. — күҙ яуын алып торған

САТИРА ғәр. — ғәфү итеүсе, яр­лыҡаусы

САТУРА ғәр. — бер юл шиғыр; ғәфү итеүсе, ярлыҡаусы

САФИЯ ғәр. — саф, эскерһеҙ

САФУРА ғәр. — кешенең күңелен, холҡон төҙәтеүсе, фәрештә

СЕЙӘБИКӘ ғәр., баш. — сейә + бикә, сейә һымаҡ матур

СИБӘР баш. — матур, сибәр

СИБӘРБИКӘ баш. — сибәр + бикә

СИҘЫҠА ғәр.—тура һүҙле, ғә­ҙел

СӨЙӨМБИКӘ баш. — һөйәкле, һөймәлекле ҡыҙ

СӨЙӘРБИКӘ баш. — һөйәрч- би­кә; һөйкөмлө

СӨМБӨЛ ғәр. — 1) август айы исеме; 2) гөл исеме; башаҡ, аш­лыҡ башаҡтары

СОРУР ғәр. — шатлыҡ, һөйөнөс, ҡыуаныс

СОЛТАНБИКӘ ғәр., баш.— сол­тан + бикә

СОЛТАНИЯ ғәр.— башлыҡ, ха­кимә

СУЛПАН баш.—таң йондоҙо

СУРИЯ ғәр. — Етегән йондоҙ

СУФИЯ ғәр. — суфый, тыйнаҡлы, изге

СЫУАҠБИКӘ баш.—сыуаҡ + би­кә; сыуаҡ көндө тыуған

СӘБИЛӘ ғәр. — тотҡан юл, оло юл; сәйәхәтсе

СӘҒДИӘ|| СӘҒҘИӘ ғәр.— бәхетле

СӘҒИҘӘ ғәр. — бәхетле, мул тор­мошло

СӘҒИРӘ ғәр. — бәләкәй генә; ға­зап уты; ялҡын

СӘҒӘҘӘТ ғәр. — бәхет, уңыш

САЛИХА ар. — добрая, хорошая, благочестивая

САНИЯ ар. — второй ребенок

САРА перс. — избранная, драго-ценная, самая лучшая

САРА ар. — госпожа, чистая, от-борная

САРА евр. — родоначальница, гла­ва множества родов

САТИГА ар.—обворожительная

САТИРА ар. — прощающая

САТУРА ар. — строчка стиха; про­щающая САФИЯ ар. — чистая, непорочная САФУРА ар. — наставница, ангел

СИЯБИКА ар., баш, —сия виш-

ня+ бика девушка (компонент

женских имен) СИБЯР баш. — красивая СИБЯРБИКА баш. —сибяр+ бика СИДИКА ар. — правдивая, спра-

ведливая СУЮМБИКА баш. — суюм люби-

бимая+ бика девушка СУЯРБИКА баш. — любимая

СУМБУЛЬ ар.— 1) название ав­густа месяца; 2) гиацинт; ко-лосья

СОРУР ар. — радость, ликование, удовольствие

СУЛТАНБИКА ар., баш. — сол­тан+бика

СУЛТАНИЯ ар.— царица, прави-тельница

СУЛПАН баш. — название утрен-ней звезды (планеты Венера)

СУРИЯ ар. — созвездие Большой Медведицы

СУФИЯ ар. — сдержанная, воз-держанная, святая

СУАКБИКА баш. — суак ясная погода + бика (это древнее имя подчеркивает, что девочка роди-лась в ясную погоду)

САБИЛЯ ар. — большая дорога; путешественница

САГДИЯ ар. — счастливая

САГИДА ар.—счастливая

САГИРА ар. — маленькая; адский огонь; пламя

САГАДАТ ар. — счастье, удача

136

СӘҒӘҘӘТБИКӘ ғәр., баш. — сәғә­ҙәт + бйкә; бәхетле ҡыҙ

СӘДИСӘ || СӘҘИСӘ ғәр. — алтын­сы бала

СӘЙҘӘ||СӘИДӘ ғәр.-түрә, баш­лыҡ

СӘКИНӘ ғәр. — тыныс күңелле, сабыр

СӘЛИМӘ ғәр. — сәләмәт, иҫән-һау; пак, ғәҙел

СӘЛИСӘ ғәр. —шат күңелле СӘЛИӘ неол., ғәр. — йыуатыусы

СӘМИҒА ғәр. — тыңлаусы, ише­теүсе; тыңлаусан

СӘМСИБӘҺӘР ғәр. — яҙ ҡояшы; ҡара: Шәмсибәһәр

СӘМСИКАМАЛ — ҡара: Шәмси­камал

СӘМСИҠӘМӘР — ҡара: Шәмси­ҡәмәр

СӘМСИНАҺАР — ҡара: Шәмси­наһар

СӘМСИНИСА —ҡара: Шәмсини­са

СӘМСИНУР — ҡара: Шәмсинур

СӘМСИӘ—ҡара: Шәмсиә

СӘМСИЯМАЛ — ҡара: Шәмси­ямал

СӘМӘРИӘ неол., ғәр.—кис; ҡа­мыш

СӘМӘРӘ неол., ғәр. — емеш; уңыш

СӘНӘ ғәр. — яҡты нур, балҡыш;

маҡтау СӘРБИ ғәр. — кипарис (көньяҡ

ағасы); зифа буйлы СӘРБИЯМАЛ ғәр.— сәрби+ямал;

зифа буйлы, матур

СӘРИӘ ғәр. — аҫыл, затлы; шиш­мә

СӘТИҒӘ ғәр. — күҙ яуын алып торған

СӘРҮӘР фарс. — башлыҡ, дәрә­жәле

СӘСӘК баш. — сәскә һымаҡ, ма­тур, нәфис

СӘҮҘӘЦСӘҮДӘ ғәр.—һүнмәҫ

дәрт

СӘҮИӘ ғәр. — тиң, тиңдәш СӘФИНӘ ғәр. — яҡын дуҫ

САГАДАТБИКА ар., баш.—сага­дат счастье+ бика; счастливая девушка

САДИСА ар. — шестой ребенок

САЙДА ар. — глава, предводи-тельница

САКИНА ар. — спокойная, терпе-ливая

САЛИМА ар. — здоровая, невре-димая, благополучная; справед-ливая

САЛИСА ар. — радостная

САЛИЯ неол., ар. — утешительни-ца, забава

САМИГА ар. — слышащая; по-слушная

САМСИБАГАР ғәр. — весеннее солние; см. Шамсибагар

САМСИКАМАЛ — см. Шамсика­мал

САМСИКАМАР — см. Шамсика­мар

САМСИНАХАР—см. Шамсина­хар

САМСИНИСА —см. Шамсиниса

САМСИНУР — см. Шамсинур САМСИЯ —см. Шамсия САМСИЯМАЛ —- см. Шамсиямал

САМАРИЯ неол., ар.—вечер; ка-мыш

САМАРА неол., ар. — ягода; уро­жай; удача

САНА||СЯНА ар. — свет, блеск; хвала, восхваление

САРБИ ар.—кипарис; статная

САРБИЯМАЛ ар. — сарби кипа-рис+яиал красивая< статная, красивая

САРИЯ ар. — благородная, знат-ная; родник

САТИГА ар. — обворожительная

САРВАР перс. — глава, занимаю-щая высокую должность

САСЯК||СИСЯК баш. — цветок; красивая, нежная

САУДА ар.—неугасимое жела-ние, вдохновение, воодушевле-иие

САВИЯ ар.—равная

САФИНА ар. — близкая подруга

137

СӘФӘРБИКӘ ғәр., баш. — сәфәр + бикә

СӘХИБӘ ғәр. — юлдаш, дуҫ, ип­тәш

СӘХИПКАМАЛ ғәр,—сәхип + ка-мал, ин. шәп дуҫ

СӘХИПЪЯМАЛ ғәр,—сәхип+ ямал; матур, шәп дуҫ

СӘХИӘ ғәр,—киң күңелле, йо­март

САФАРБИКА ар., баш.— сафар путь, дорога + бика (сафар— название 2-го месяца арабского Лунного календаря Хиджри)

САХИБА ар. — спутница, подруга, товарищ,

САХИПКАМАЛ ар. — сахип+ка-мал; лучший друг

САХИПЬЯМАЛ ар.—сахип + ямал; хороший, красивый друг

САХИЯ ар. — доброжелательная, щедрая

т

ТАБИБА ғәр.—дауалаусы, врач, доктор

ТАИБАЦТАИБА ғәр. —яҡшы, һәй­бәт; тәүбә итеүсе

ТАИРА ғәр. —осоусы, осҡос; ҡош; ҡара: Таһира

ТАЙФА ғәр. — 1) халыҡ, йәмғи­әт; бер төркөм кешеләр; бер дин вәкилдәре; 2) хыялда кү­ренгән нәмә

ТАЛИБА ғәр. — барыусы, эҙләү­се; талап итеүсе; уҡыусы, шә­керт

ТАЛИҒА ғәр. — бәхет, яҡшы ки­ләсәк, бәхетле яҙмыш; ҡояш, ай йәки йондоҙҙоң күк йөҙөндә балҡышы

ТАНҺЫҠБИКӘ баш. — танһыҡ, көтөп алған ҡыҙ

ТАҢБИКӘ баш. — таңда тыуған

ҡыҙ ТАҢЗИФА баш., фарс. — таң+

зифа ТАҢСУЛПАН баш. — таң йондоҙо,

сулпан

ТАҢҺЫЛЫУ баш.—таң+һылыу; таңда тыуған бала

ТАТЛЫБИКӘ баш.—татлы + бикә

ТАҺИРА ғәр.—таҙа, пак, ғәйеп­һеҙ

ТЕЛӘБИКӘ баш.— теләп алған ҡыҙ

ТЕЛӘҮБИКӘ баш.—теләп алған ҡыҙ

ТИМЕРБИКӘ баш. — тимер + би­кә; бала таҙа, ныҡ булһын тип ҡушылған исем

ТАБИБА ар,— лечащая, врач,

доктор ТАИБА ар. — хорошая, приятная;

кающаяся, раскаивающаяся ТАИРА ар.—летающая; птица:

см. Тагира ТАЙФА ар. — 1) группа; обще-

ство; группа людей одной рели-

гии; 2) призрак, видение

ТАЛИБА ар. — идущая, ищущая; требующая; учащиеся, студен­ты

ТАЛИГА ар. — счастье, счастли-вая судьба; восход солнца или луны

ТАНСЫКБИКА баш. — тансык же-ланная+бика (компонент жен-ских имен)

ТАНБИКА баш.—тан заря+би­ка

ТАНЗИФА баш., перс. — тан за­ря +зифа статная, стройная

ТАНСУЛПАН баш. — утренняя звезда (название планеты Вене­ра)

ТАНСЫЛУ баш.—тан заря+сы-лу красивая; родившаяся на за-ре

ТАТЛЫБИКА баш.—татлы слад-кая+бика

ТАГИРА ар.—чистая, невинная, непорочная

ТЕЛЯБИКА баш. — теляу же-лать + бика; желанная дочь

ТИЛЯБИКА баш. — желанная

дочь

ТИМИРБИКА баш. — тимир же-лезо+бжа (имя выражает по-желание ребенку выносливости крепкого здоровья)

138

ТУЙБИКӘ баш. — туй+бикә (туй­ҙа, байрамда тыуған бала)

ТУТЫЯ ғәр. — 1) аҡ сәскә; 2) хы­ялда ғына булған бер аҫыл таш исеме; 3) тутыйғош

ТӘҒЗИМӘ ғәр. — маҡтаусы, хөр­мәт итеүсе

ТӘҒЛИМӘ ғәр. — уҡытыусы, өй­рәтеүсе, белдереүсе

ТӘЗКИРӘ ғәр. — иҫтәлек, бүләк

ТӘҠЛИМӘ ғәр. — бөтә яҡтан уң­ған

ТӘЛИҒӘ ғәр. — бәхет, яҡшы ки­ләсәк, бәхетле яҙмыш; ай, ҡояш йәки йондоҙҙоң күк йөҙөндә балҡышы

ТӘНЗИЛӘ ғәр. — һөйкөмлө, нәфис

ТӘҢКӘБИКӘ баш.— тәңкә+бикә

ТӘСКИРӘ ғәр. — иҫтәлек, бүләк

ТӘСКИӘ неол., ғәр. — пакланған ТӘСЛИМӘ ғәр. — сәләмләү ТӘСЛИӘ неол., ғәр. — йыуаныс ТӘХИӘ ғәр. — сәләм, яҡшы те­ләк ТӘХЛИМӘ ғәр. — маҡтау, дан

ТУЙБИКА баш. — туй свадьба,, праздник+бика (родилась во время свадьбы, праздника)

ТУТИЯ ар. — 1) белый цветок; 2) название несуществующего драгоценного камня; 3) попу­гай

ТАГЗИМА ар. — восхваляющая

уважающая

ТАГЛИМА ар. — обучающая

ТАЗКИРА ар.—дар, подарок ТАКЛИМА ар. — проворная, де-

ловая ТАЛИГА ар. — счастье, счастли вая судьба; восход солнца, лу-ны или появление звезды

ТАНЗИЛЯ ар. — любимая, неж-

ная ТАНКАБИКА баш. — танка моне-та серебряная+бика (компо­нент женских имен) ТАСКИРА ар. — память, дар, по­дарок ТАСКИЯ неол., ар. — очищенная ТАСЛИМА ар. — приветствие ТАСЛИЯ неол., ар. — радость ТАХИЯ ар. — приветствие, хоро-

шее пожелание ТАХЛИМА ар. — слава, почет

У

У



УҠА баш. — уҡа һүҙенән (та­рихи сығанаҡтарҙа осраған ҡа­тын-ҡыҙ исеме)

УҠАБИКӘ баш. — уҡа + бикә; ма­тур ҡыҙ

УРАЗБИКӘ баш.—ураз (бәхет,

ҡот) + бикә УРАНИӘ неол., ғәр.—Нурания

исеменән ҡыҫҡартылған УРИЯ неол., ғәр. — хур ҡыҙы

УКА баш. — позумент (встречает-ся в исторических документах)

УКАБИКА баш. — ука позумент+

бика (компонент женских имен);

красивая девушка УРАЗБИКА баш. — ураз счастье,

удача+бика УРАНИЯ неол., ар. — измененная

форма имени Нурания УРИЯ неол., ар. — райская дева

Ү

ҮЛМӘҪБИКӘ баш,—үлмәҫ + бикә (борон балалар рәткә үлеп тор­ғанда «был бала үлмәһен, тор­һон» тигән теләк менән ҡушыл­ған исем)

УЛМАСБИКА баш. — улмас не умрет + бика (это имя дано пэ древнему обычаю, как оберег, чтобы дети больше не умира-ли; выражает веру человека в магическую силу слова)

139

ҮМЕРБИКӘ ғәр., баш. — умер УМИРБИКА ар., баш. — умир (гу-

(ғумер)+бикә (оҙон ғүмерле мир) жизнь + бика (выражаетпо-

булһын тип ҡушылған исем) желание ребенку долголетия)

ҮТӘБИКӘ баш. — I) ҡош исеме; УТЯБИКА баш. — 1) название

2) һорап алынған, үтәлгән те- птицы; 2) исполненное желание
ләк

Ф

ФАЗИЛА|| ФАЗЫЛА ғәр. - баш­ҡаларҙан өҫтөн, бик шәп

ФАИЗА || ФАЙЗА ғәр. — йомарт, киң күңелле

ФАКИА неол., ғәр. — Факиһа исе­менән ҡыҫҡартылған

ФАКИҺА ғәр.—шат күңелле; емеш

ФАРИЗА ғәр. — бурыс, фарыз эш

ФАТИМА ғәр. — имсәктән айыр­ған бала (Мөхәммәт пәйғәмбәр­ҙең ҡыҙының исеме. Гафуров)

ФАТИХА ғәр. — асыусы, башлау­сы, еңеүсе; хәйер-доға; ҡөрьән­дең беренсе сүрәһе атамаһы

ФАЯГӨЛ неол., фарс. — ҡәҙерле гөл; ҡара: Гөлфая

ФАЯНУР неол., фарс, ғәр. — ҡим­мәтле, ҡәҙерле нур

ФИРҘӘҮЕС фарс. — баҡса, йән­нәт баҡсаһы

ФИРУЗА фарс. — аҫыл таш; нур сәсеүсе; бәхетле; ҡара: Фәйрү­зә

ФЛҮРӘ неол., лат. —1) сәскә; 2) сәскә һәм яҙ батшаһының исеме

ФРУЗА неол., фарс. — яҡтыртыу­сы, нурландырыусы

ФӘҒИЛӘ ғәр. — эш һөйөүсе, эш­сән

ФӘИМӘ неол., ғәр. — аҡыллы, зи-рәк («Фәһимәжән ҡыҫҡартыл­ған)

ФӘЙРҮЗӘ фарс. — йәшел төҫтәге аҫыл таш исеменән

ФӘНДИДӘ неол., ғәр., фарс. — фәи күҙе. — Саттаров Ғ. Ф.

ФӘНЗИЛӘ неол., ғәр.—фән+зи-лә; фән эйәһе

ФӘНЗИӘ неол., ғәр. — фән нуры

ФӘНИЛӘ неол., ғәр. — белемле, ғилемле

ФӘНИРӘ неол., ғәр. — белемле

ФАЗИЛА ар.—превосходная, че-стная, достойная; умная

ФАИЗА || ФАИЗА ар.—щедрая, благочестивая, добрая

ФАКИЯ неол., ар. — видоизменен-ная форма имени Факига

ФАКИГА ар. — радостная, весе­лая; фрукты

ФАРИЗА ар. — обязанность, мис­сия

ФАТИМА ар. — «отнятая от гру-ди» (имя дочери пророка Му-хаммеда. — Гафуров)

ФАТИХА ар.—зачинательница, победительница; благословение; название первой суры Корана

ФАЯГУЛЬ неол., перс. — дорогой цветочек; см. Гульфая

ФАЯНУР неол., перс, ар — фая дорогой+яур луч, блеск. .

ФИРДАУС перс. — райский сад

ФИРУЗА перс. — бирюза; счаст-ливая; см. Файруза

ФЛЮРА неол., лат. — 1) цветок; 2) имя богини цветов и весны

ФРУЗА неол., перс. — освещаю-

щая, лучезарная ФАГИЛЯ ар. — трудолюбивая, ра-

ботящая ФАИМА неол. ар.—умная, смыш-

леная (усеченная форма имени

Фагима) ФАЙРУЗА перс. — бирюза

ФАНДИДА неол., ар., перс. — все-

видящая в науке ФАНЗИЛЯ неол., ар. — фан нау-

ка+зиля владеющая ФАНЗИЯ неол., ар. — свет науки ФАНИЛЯ неол., ар. — образован-

ная, ученая ФАНИРА неол., ар. — образован-

ная

140

ФӘНИСӘ неол., ғәр. — яҡтырт­ҡыс, маяҡ

ФӘНИӘ неол., ғәр. — белемле, ғи­лемле

ФӘНҮЗӘ неол., ғәр. — яҡтыртҡыс, маяҡ

ФӘНҮСӘ неол., ғәр. — яҡтырт­ҡыс, маяҡ

ФӘРЗӘНӘ фарс. — уҡымышлы, аҡыллы, зирәк

ФӘРҒИӘ ғәр. — зифа буйлы

ФӘРИҒА ғәр. — зифа буйлы, күр­кәм

ФӘРИҘӘ || ФӘРИДӘ ғәр. — ынйы бөртөгө; тиңдәшһеҙ, берҙән-бер

ФӘРИХА ғәр. — шат күңелле, шат йөҙлө, шатлыҡлы

ФӘРХИ ғәр. — шат (исем компо­ненты)

ФӘРХИЗӘ ғәр. — шатлыҡлы, ҡы­уаныслы

ФӘРХИНАЗ ғәр., фарс. — фәрхи+ наҙ

ФӘРХИНУР ғәр. — фәрхи+нур

ФӘРХИӘ ғәр.— шат

ФӘРХИЯМАЛ ғәр, —шат, матур, һылыу, сибәр

ФӘРХӘНӘ ғәр. — ҡыуаныс, һөйө­нөс

ФӘСХИӘ ғәр.—телгә оҫта, сә­сән

ФӘСХИЯМАЛ ғәр. — телгә оҫта; матур, сибәр

ФӘТИХА ғәр. — асыусы, башлау­сы, еңеүсе; хәйер-доға; Ҡөрьән­дең беренсе сүрәһе

ФӘТХИӘ ғәр. — еңеү йыры

ФӘТХИНУР ғәр.—еңеү нуры

ФӘТХИЯМАЛ ғәр. — фәтхи

(еңеү) + ямал (матур) ФӘҮЗИӘ ғәр.—еңеүсе ФӘҮЗИНӘ неол., ғәр. — еңеүсе,

тантана ҡылыусы ФӘҮЗӘНӘ неол., ғәр. — еңеүсе

ФӘХИРӘ ғәр. — маҡтаулы, бик

шәп ФӘХРИӘ ғәр. — данлы, данлыҡлы

ФӘХРИЯМАЛ ғәр. — фәхри+

ямал

ФАНИСА неол., ар. — светило, ма­як

ФАНИЯ неол., ар.—образован­ная

ФАНУЗА неол., ар.—светило, ма­як

ФАНУСА неол., ар. — светило, ма­як

ФАРЗАНА перс. — образованная, умная, смышленая

ФАРГИЯ ар.—статная, строй-ная

ФАРИГА ар. —- стройная, изящ-ная

ФАРИДА ар. — единственная, не-сравненная, жемчужина

ФАРИХА ар. — жизнерадостная, веселая

ФАРХИ ар.—радостная (имено-образовательный компонент)

ФАРХИЗА ар. — радостная

ФАРХИНАЗ ар., перс. — фархи радость + наз нежность

ФАРХИНУР ар. — фархи ра­дость +нур луч, свет, блеск

ФАРХИЯ ар. — радостная

ФАРХИЯМАЛ ар. — фархи ра-достная+ямал красивая

ФАРХАНА ар. — радость, утеше-ние

ФАСХИЯ ар. — красноречивая

ФАСХИЯМАЛ ар. — красноречи­вая; красивая

ФАТИХА ар. — зачинательница, победительница; благословение; первая сура Корана

ФАТХИЯ ар, —песня победы

ФАТХИНУР ар.— фатхи победа+ нур луч, блеск, свет; свет по­беды

ФАТХИЯМАЛ ар.— фатхи побе­да + ямал красивая

ФАВЗИЯ ар. — победительница

ФАВЗИНА неол., ар. — победи­тельница

ФАВЗАНА неол., ар. — победи­тельница

ФАХИРА ар.—хваленая, очень хорошая

ФАХРИЯ ар. — славная, знамени-тая

ФАХРИЯМАЛ ар. —фахри сла-ва, почет + ямал красивая

141

ФӘХРНИСА ғәр. —данлыҡлы ҡыҙ

ФӘҺИМӘ ғәр. — аҡыллы, зирәк

ФАХРНИСА ар. — фахр слава, почет+ниса девушка; славная, знаменитая

ФАГИМА ар. — умная, смышле-ная

ХАЛИҘӘ ғәр.— 1) мәңгелек, үлем­һеҙ; 2) иптәш

ХАРИСА ғәр.—һаҡлаусы, яҡ­лаусы

ХАФАЗА ғәр. — тыныс, сабыр; хә­терле, һаҡлаусан

ХАФАСА ғәр, —ҡара; Хафаза ХАЯТ ғәр. — тормош, ғүмер ХӨББИ ғәр. — һөйәкле (күберәк исем яһаусы компонент булып йөрөй) ХӨББИНИСА ғәр. —хөбби (һө­йәкле) + ниса (ҡыҙ бала) ХӨББИЯМАЛ ғәр. — һөйәкле, ма­тур ХӨМӘЙРӘ ғәр.— ҡалған мал, ми­раҫ ХӨМӘЙРӘ фарс. — бәхет ҡошо ХӨРМӘ фарс. — хөрмә емеше ХӨРШИҘӘ фарс. — ҡояш кеүек

ХӨСНИКАМАЛ ғәр. — бик шәп, тиңдәшһеҙ

ХӨСНИӘ ғәр. — һәйбәт, иң шап

ХӨСНИЯМАЛ ғәр. — иң шәп, ма­тур

ХӨСНӘ ғәр. — бик матур; һылыу

ХУБЪЯМАЛ фарс, ғәр. — хуб (яҡшы, гүзәл, күркәм) + ямал (матур)

ХӘБИБЪЯМАЛ ғәр. — хәбиб+ ямал; һөйәкле, сибәр

ХӘБИБӘ ғәр. — һөйөклө, һөймә­лекле; дуҫ, иптәш

ХӘБИРӘ ғәр. — белекле, белеүсе

ХӘҘИСӘ ғәр. — 1) хикәйә, ваҡи­ға; 2) етлекмәй тыуған; 3) Мө­хәммәт пәйғәмбәрҙең ҡатыны­ның исеме

ХӘЖИРӘ ғәр. — тыйыу

ХӘЖИӘ ғәр. — хажи һүҙенән

ХӘЖӘР ғәр.—таш

ХӘЖӘР бор. йәһ. — сәйәхәт

142

Х

ХАЛИДА ар. —1) вечная, непре-

ходящая; 2) подруга ХАРИСА ар. — защитница, за-

ступница ХАФАЗА ар. — спокойная, терпе-

ливая; памятливая, оберегаю-

щая ХАФАСА ар.— см. Хафаза ХАЯТ ар. — жизнь ХУББИ ар.—любимая (употреб-

ляется как именообразователь-

ный компонент) ХУББИНИСА ар.— хубби люби-

мая+ниса девочка, девушка ХУББИЯМАЛ ар. — хубби люби-

мая+ямал красивая ХУМАЙРА ар. — наследство, дар

ХУМАЙРА перс. — птица счастья

ХУРМА перс. — финики

ХУРШИДА перс. — солнцеподоб-ная, ясная

ХУСНИКАМАЛ ар. — хусни пре-красная+камал совершенная

ХУСНИЯ ар. — хорошая, лучшая

ХУСНИЯМАЛ ар. — хусни луч­шая + ямал красивая

ХУСНА ар. — очень красивая; красавица

ХУБЬЯМАЛ перс, ар,—хуб хо­рошая, добрая+ ямал красивая

ХАБИБЬЯМАЛ ар.— хабиб лю-

бимая+ямал красивая ХАБИБА ар.—любимая; спутни-

ца жизни ХАБИРА ар. — знающая, осведом-

ленная ХАДИСА ар. — 1) рассказ, собы-

тие; 2) недоношенный ребенок;

3) имя жены пророка Мухаме-

да ХАЖИРА ар. — запрет ХАЖИЯ ар. — от слова «хажи» —

поломник ХАЖАР ар. — камень ХАЖАР др. евр. — странствие

ХӘЙЕРБАНАТ ғәр.—иң яҡшы,

шәп ҡыҙ ХӘЙЕРНИСА ғәр. — иң яҡшы

ҡыҙ ХӘЙРИӘ ғәр. — яҡшы, һәйбәт ХӘЙРИЯМАЛ ғәр. — иң матур

ХӘКИМӘ ғәр. — аҡыл эйәһе, тү­рә

ХӘЛИҘӘ||ХӘЛИДӘ ғәр.—мәңге­лек, ғүмерлек

ХӘЛИМӘ ғәр. — йомшаҡ күңел­ле, мәрхәмәтле

ХӘЛИСӘ ғәр. — саф, таҙа

ХӘМИҘӘ ғәр.—маҡтаулы, маҡ­тауға лайыҡ

ХӘМДИНИСА ғәр. — маҡтаулы ҡыҙ

ХӘМДИӘ ғәр. — маҡтаулы

ХӘНИФӘ ғәр. — ысын, саф

ХӘНИӘ ғәр. — ҡыҙғаныусан, ми­һырбанлы

ХӘНҮӘТ ғәр. — муллыҡ; ҡара;

Һәнеүәт

ХӘНӘ ғәр. — бәхет

ХӘСБИ ғәр. — ҡәҙерле, хөрмәтле (ҡатын-ҡыҙ исемдәре компонен­ты)

ХӘСБИКАМАЛ ғәр. —хәсби+ка-мал

ХӘСБИНУР ғәр.—хәсби+нур

ХӘСБИЯМАЛ ғәр. — хәсби+ямал

ХӘСИФӘ ғәр.—һиҙгер, тойғоло

ХӘТИМӘ ғәр. — бик йомарт; оҫ­та; һуңғы бала ХӘТИРӘ ғәр. — иҫтәлек

ХӘТИФӘ ғәр. — бәрхәт, плюш ХӘТФӘ ғәр. — бәрхәт, плюш ХӘФИЗӘ ғәр.—һаҡлаусы, яҡлау­сы; хәтерле; иҫтәлек ХӘШИӘ ғәр.—һуңғы; төпсөк ҡыҙ

ХАИРБАНАТ ар. — хаир самая

лучшая+банат девочка ХАИРНИСА ар. — хаир+ниса

ХАЙРИЯ ар. — лучшая ХАЙРИЯМАЛ ар.—хаир самая

лучшая+ямал красивая ХАКИМА ар. — мудрая, умная;

глава ХАЛИДА ар. — вечная

ХАЛИМА ар.— душевная, добрая, снисходительная

ХАЛИСА ар. — чистая, непороч-ная

ХАМИДА ар. — достойная похва-лы

ХАМДИНИСА ар.— хамди по-хвальная+ниса девочка

ХАМДИЯ ар. — достойная похва-лы

ХАНИФА ар. — истинная, чистая

ХАНИЯ ар. — жалостливая, доб­рая

ХАНВАТ ар. — изобилие, обилие

ХАНЯЦХЭНЭ ар. —счастье ХАСБИ ар.—дорогая, уважае-мая (компонент женских имен)

ХАСБИКАМАЛ ар. — хасби+ка-

мал ХАСБИНУР ар. — хасби+нур ХАСБИЯМАЛ ар. — хасби+ямал ХАСИФА ар.—чувствительная,

впечатлительная ХАТИМА ар. —щедрая; искусная;

последний ребенок ХАТИРА ар.—память, воспоми-

нание ХАТИФА ар. — бархат, плюш ХАТФА ар. — бархат, плюш ХАФИЗА ар. — оберегающая; хра-

нящая; памятливая; память ХАШИЯ ар. — последняя; послед­ний ребенок

ҺАНДУҒАС ғәр. — ҡош исеменән (матурлыҡ, гүзәллек билдәһе)

ҺАУА бор. йәһ., ғәр.—тормош би­реүсе, әсә (боронғо легенда бу­йынса, донъяла иң беренсе ҡа­тындың исеме)

һ

САНДУГАС ар.—соловей (сим­вол красоты, изящества)

ХАВА др. евр., ар.—дающая жизнь (согласно легенде, имя первой женщины Евы)

143

баш.— һөйәкле СУЮМБИКА баш. — любимая

ҺӨЙӨМБИКӘ

ҡыҙ ҺӨЙӘРБИКӘ баш. — һөйәкле ҡыҙ ҺӨЙӘРКӘЙ баш.—һөйәкле ҺЫЙЛЫБИКӘ баш. — һыйлы, һы­йы булған ҺЫЛЫУ баш. — матур, гүзәл

ҺЫЛЫУБИКӘ баш. — һылыу, ма­тур ҡыҙ

ҺЫЛЫУҠАЙ баш. — матур, гү­зәл, һылыу

ҺӘҘИӘ ғәр. — бүләк, иҫтәлек

ҺӘЖӘР ғәр. — таш (ныҡ булһын тип ҡушылған исем)

ҺӘМИӘ ғәр. — тырыш, уңған

ҺӘНЕҮӘТ ғәр. — муллыҡ ҺӘНИӘ ғәр. — яғымлы, йәмле

СУЯРБИКА баш.—любимая СУЯРКАЙ баш.—любимая СЫЙЛЫБИКА баш. — девушка с

угощением СЫЛУ баш. — красивая, прекрас-

ная СЫЛУБИКА баш.— красивая, пре-

красная девушка СЫЛУКАЙ баш. — красивая, кра-

сотка ХАДИЯ ар. — дар, подарок ХАЖАР ар.—камень (выражает

пожелание, чтобы ребенок был

крепким, здоровым) ХАМИЯ ар. — старательная, дель-

ная ХАНУАТ ар. — изобилие, обилие ХАНИЯ ар. — привлекательная,

приятная

Ш

ШАРШАМБИКӘ фарс, баш. — шаршамбы көн тыуған

ШАФИҒА ғәр. — рәхимле, шәф­ҡәтле; яҡлаусы, яратҡан дуҫ

ШАҺИҘА ғәр. — күреүсе, шаһит

ШИРИН фарс. — татлы, ләззәт­ле

ШӘЙҘӘ фарс. — ғашиҡ булған, яратҡан

ШӘЙХӘ ғәр. — башлыҡ, етәксе

ШӘКИРӘ ғәр. — шөкөр иткән, ҡә­нәғәт булған

ШӘКҮРӘ ғәр. — шөкөр иткән, ҡә­ҙерҙе белгән

ШӘМСИ ғәр. — ҡояш (ҡатын-ҡыҙ исемдәре компоненты)

ШӘМСИБАНАТ ғәр.—ҡояш йөҙ­лө (ҡыҙҙар)

ШӘМСИБАНЫУ ғәр, фарс. — шәмси + баныу

ШӘМСИБИКӘ ғәр., баш.— ҡояш

ЙӨҘЛӨ ҠЫҘ

ШӘМСИБӘҘӘР ғәр.— ҡояш, тул­ған ай кеүек матур

ШӘМСИБӘҺӘР ғәр, фарс.— яҙ

ҡояшы ШӘМСИКАМАЛ ғәр. — шәмси+

камал

ШАРШАМБИКА перс, баш. — шаршамбы среда+ бика (роди-лась в среду)

ШАФИГА ар. — сострадательная, милосердная, любящая; покро-вительница, любимая подруга

ШАГИДА ар. — свидетельница

ШИРИН перс. — сладкая

ШАЙДА перс. — влюбленная

ШАЙХА ар. —глава, руководи-телъница

ШАКИРА ар. — признательная, благодарная

ШАКУРА ар. — признательная, благодарная

ШАМСИ ар. — солнце (компонент женских имен)

ШАМСИБАНАТ ар. — солнцепо-добная

ШАМСИБАНУ ар, перс. — шам­си соля^е+бану девушка

ШАМСИБИКА ар, баш. — солн-целикая

ШАМСИБАДАР ар. — шамси

солнце+бадар полная луна; кра­сивая

ШАМСИБАХАР ар, перс. — ве-сеннее солнце

ШАМСИКАМАЛ ар.— шамси со-лнце+кшап совершенная

144

ШӘМСИҠӘМӘР ғәр. — ҡояш һәм ай кеүек

ШӘМСИНАҺАР ғәр. — шәмси

(ҡояш) + наһар (көн)

ШӘМСИНИСА ғәр. — ҡояш кеүек ҡыҙ

ШӘМСИНУР ғәр. — ҡояш нуры

ШӘМСИӘ ғәр. — ҡояш кеүек

ШӘМСИЯМАЛ ғәр. — шәмси (ҡо­яш)+ямал (һылыу)

ШӘРИФӘ ғәр. — ҡәҙерле, маҡтау­лы, мәрхәмәтле

ШӘРҠИӘ ғәр. — көнсығыш ҡы­ҙы; бәхетле

ШӘҮРӘ ғәр. — танылған, мәшһүр

ШӘФИҒА ғәр. — рәхимле, шәф­ҡәтле, миһырбанлы; һөйәкле; яҡлаусы, яҡын дуҫ

ШӘФӘҠ ғәр. — эңер ҡыҙыллығы, нуры (кис, эңерҙә тыуған)

ШӘҺИҘӘ ғәр,—ҡорбан (изге, хаҡ эш әсән ҡорбан булыусы)

ШӘҺӘР фарс. — 1) билдәле, дан­лыҡлы; 2) ҡала

ШӘҺӘРБАНЫУ фарс. — шәһәр + баныу

ШӘҺӘРБИКӘ фарс, баш.— шә­һәр + бикә

ШӘҺӘРБОСТАН фарс. — шәһәр + бостан (баҡса)

ШАМСИКАМАР ар. —шамси со-лнце+камар луна

ШАМСИНАХАР ар. — шамси со-лнце+нахар день

ШАМСИНИСА ар.— шамси со-лмңе+ниса девочка

ШАМСИНУР ар. — лучи солнца

ШАМСИЯ ар. — солнцеликая

ШАМСИЯМАЛ ар. — шамси со-лнце + ямал красивая

ШАРИФА ар. -г почетная, слав-ная, благородная

ШАРКИЯ ар. — девушка Востока; счастливая, удачная

ШАУРА ар. — известная, знамени-тая

ШАФИГА ар. — сострадательная;, милосердная, любящая; покро-вительница, любимая подруга

ШАФАК ар. — вечерняя заря, ве­чер (родившаяся вечером)

ШАГИДА ар. — жертва (за спра-ведливось, за правое дело)

ШАГАР перс. — 1) известная,. знаменитая; 2) город

ШАГАРБАНУ перс. — шагар+ба­ну

ШАГАРБИКА перс, баш.—ша­гар + бика (компонент женских имен)

ШАГАРБУСТАН перс. — шагар + бустан сад, цветник

Ы

ЫНЙЫ баш. — аҫыл таш исеме­нән; бәхет килтереүсе, ынйы ке­үек ҡәҙерле

ЫНЙЫБИКӘ баш. — ынйы + бикә

ЫНЙЫҠАЙ баш. — ынйы+ҡай; үтә ҡәҙерле

ЫРЫҪБИКӘ баш.—ырыҫлы (бә­хетле) + бикә

ИНЬЕ||ИНИЕ||ИНЗЕ баш. — жем-

чужина, дорогая; почетная, поч-

тенная ИНЙЕБИКА баш. — инье жемчу-

жина+бика девочка ИНЙЕКАЙ баш. — жемчужина;.

сокровище РЫСБИКА баш. — рыс счастье,

талан, удача+бика девочка;

счастливая девочка

э

ЭЛЬВИРА неол., лат., рус.—һа­ры сәсле, алһыу йөҙлә

ЭЛЬЗА неол., ингл. нем. — Е л и-з а в е т а («вәғәҙәм — аллама») тигән бор. йәһ. исеменән

ЭЛЬВИРА неол., лат., рус.—свет-ловолосая, румяная, янтарная1

ЭЛЬЗА неол., англ., нем. — от др. евр. Елизавета — клятва бо-гу

145

ӘҘИБӘ ғәр.—тәрбиәле, әҙәпле, уҡымышлы; яҙыусы, әҙибә

ӘҘИЛӘ ғәр.—ғәҙел, тура һүҙле

ӘҠЛИМӘ ғәр.—аң, аҡыл (Жа-нузаков); ил, ғәләм

ӘЛИМБИКӘ ғәр., баш. — ғәлим + бикә; ғәлимә, белемле ҡыҙ

ӘЛИМӘ ғәр. — ғалимә, белемле

ӘЛИФӘ ғәр,—дуҫ, иптәш ӘЛИӘ неол,. ғәр. — бөйөк ӘЛМИРА неол., рус. — Испания-лағы Әлмерия тигән ер-һыу ата­маһынан ӘЛФИНУР ғәр. — беренсе нур; дуҫлыҡ нуры; мең төрлө нур­лы ӘЛФИРӘ неол.— Әлфиә исе­менән үҙгәртелгән булыуы ихти­мал ӘЛФИӘ ғәр.—шиғри әҫәр; мең йәшәр; тәүге бала

ӘМИЛӘ ғәр.—эшсе, хеҙмәткәр (Ғәмилә исеменән ҡыҫҡартыл­ған)

ӘМИНӘ ғәр. —тыныс тәбиғәтле; ышаныслы, тоғро

ӘМИРӘ неол., ғәр. — башлыҡ

ӘНИСӘ ғәр. — яҡын дуҫ, иптәш

ӘНҮЗӘ неол., фарс. — Фәнүзә исеменән ҡыҫҡартылған

ӘНҮӘРӘ ғәр. — бик яҡты, бик нурлы

ӘСИМӘ ғәр. — яҡлаусы

ӘСҠӘП ғәр.—иң яҡын дуҫ; Мө­хәммәт пәйғәмбәргә эйәреүсе

ӘСҠӘПЪЯМАЛ ғәр. — әсҡәпъ­ямал ӘСМӘ ғәр. — бик юғары, бөйөк

ӘСМӘБИКӘ ғәр. — әсмә + бикә ӘСНӘ ғәр. — бик яҡты нур

ЮЛДЫБИКӘ баш.— юлды + бикә; юлда тыуған ҡыҙ

АДИБА ар. — благовоспитанная, почтительная; образованная; пи-сательница

АДИЛЯ ар. — справедливая, прав-дивая

АКЛИМА ар. — ум, разум, рассу-док, сознание, интеллект (Джа-нузаков); страна, вселенная

АЛИМБИКА ар., баш. — алим учение+бика девушка: ученая, образованная

АЛИМА ар. — ученая, образован­ная

АЛИФА ар. — друг, товарищ

АЛИЯ неол., ар. — великая

АЛЬМИРА неол., рус. — от Аль-мерия (местность в Испании)

АЛЬФИНУР ар. — первые лучи: лучи дружбы; сияющая тысяча-ми лучей

АЛЬФИРА неол. — возможно, из-мененная форма имени Аль­фия

АЛЬФИЯ ар.—поэтическое про-изведение; тысячилетняя: пер­вый ребенок

АМИЛЯ ар. — трудолюбивая, ра-ботящая (измененная форма имени Гамила)

АМИНА ар. — спокойная; верная

АМИРА неол., ар. — предводитель-ница

АНИСА ар. — близкий друг, то­варищ

АНУЗА неол., перс. — сокрагден-ная форма имени Фануза

АНВАРА ар.—лучистая, самая светлая

АСИМА ар. — защитница

АСКАП ар. — самая близкая по-друга; последовательница про-рока Мухамеда

АСКАПЬЯМАЛ ар. — аскап+ямал

АСМА ар. — величавая, величест-

венная АСМАБИКА ар. — асма + бика АСНА ар.—светлые лучи

Ю

ЮЛДЫБИКА баш. — юл дорога, путь + бика (компонент женских имен)

146

ЯҠШЫБИКӘ баш.—яҡшы + бикә;

яҡшы, һәйбәт ҡыҙ ЯЛАНБИКӘ баш. — ялан яҡта

тыуған

ЯМАЛ ғәр.— матур, һылыу, күр­кәм

ЯМАНБИКӘ баш. — яман + бикә (баланы һаҡлау әсән ҡушыл­ған боронғо исем)

ЯҢЫЛ баш. — яңылыш һүҙе­нән (ғаиләлә рәттән ҡыҙ тыуып торһа, яңылышып, малай тыу­һын, тигән теләкте белдереп ҡушылған боронғо исем)

ЯҢЫЛБИКӘ баш. — яңыл + бикә

ЯКШИБИКА баш. — якши хоро-

шая+бика девушка ЯЛАНБИКА баш. — ялан поле,

степь + бика девушка (родиласъ

в етепи) ЯМАЛ ар. — красивая, прекрас-

ная ЯМАНБИКА баш. — яман пло-

хой+бика (чтобы сохранить

жизнь ребенку, давали имена-

обереги) ЯНИЛ баш. — ошиблись (по ста-

рому обычаю, это имя давали,

когда в семье подряд рожда-

лись девочки, чтобы по ошибке

родилея мальчик) ЯНИЛБИКА баш. — янил оши-

бись + бика девушка

ИСЕМ ЯҺАУҘА ДАИМИ ҠАТНАШҠАН ҺҮҘҘӘР ҺӘМ ЯЛҒАУҘАР

абд, ғәр. — бәндә, ҡол; мәңгелек (ғәҙәттә, ир-ат исемдәренең ал­дынан ҡушыла)

абдул, ғәр.—ҡара: абд

абу, ғәр. — ата

аҡ, баш. — саф, пак, изге; бөйөк, ҙур; бәхет, ҡот

асыл, ғәр.—төп, тамыр, нигеҙ; башланғыс, сығыш

аҫыл, ғәр. — шәп, матур (ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исемдәренең ал­дынан ҡушыла)

бай, баш. — бай; хужа; ир кеше (ир-ат исемдәрендә алдан да килә, ялғау булып та йөрөй)

баныу, фарс.—ҡыҙ бала; бикә

бей, баш. — түрә, башлыҡ (ир-ат исемдәрен яһаусы ялғау булып йерей)

биби, фарс.—ҡыҙ бала; бикә

бик, баш. — ҡара: бәк

бикә, баш. — ҡыҙ бала

бәҙе, ғәр.—иң шәп, ин яҡшы

бәк, баш. — түрә, башлыҡ; бей; ныҡ (ир-ат исеменең компонен­ты)

гөл. — фарс.—гөл, сәскә; матур

ғужа, фарс.—ҡара: хужа

ғәли||ғәле, ғәр.—бөйөк

дар, фарс. — ялғау, исемдәргә ҡу­шылып, эйәлек мәғәнәһен бирә (Ғилемдар — ғилемле)

ейән, баш.—туғанлыҡ-ҡәрҙәшлек һүҙе (ғәҙәттә, баланың әсә йор­тонда тыуыуын билдәләп ҡу­шылған)

зада, фарс. — 1) ир бала, улан; батша улы; 2) ялғау, эйәлек мәғәнәһе бирә (Гөлзада — гөллө, Ғилемзада — ғилемле)

зәйн, ғәр. — биҙәк, йәм

етдин, ғәр.—дин һүҙенән (ир-ат исемен яһаусы ялғау)

иш, баш. — иш, иптәш1

йән || ян, фарс. — йән, ҡот, ырыҫ (ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исемдә­ренә ҡушыла)

йәр || яр, фарс. — 1) иптәш, дуҫ; 2) ялғау, эйәлек мәғәнәһен би­рә (Ғилмияр — ғилемле)

камал, ғәр. — кәмселекһеҙ, юғары сифатлы

ҡан, баш. — ҡара: хан

ҡол||ғол, баш.ҡол, ярҙамсы; ирҙәр исемен яһаусы ялғау

ҡужа, фарс.—ҡара: хужа

маһи, фарс. — ай, ай һымаҡ

миңле||миң, баш. — «миң» һүҙенән

мир, фарс. — башлыҡ

мырҙа, фарс.—түрә балаһы: ҡус­ты

ниса, ғәр. — ҡыҙ бала; бикә, ха­ным

нур, ғәр. — нур, яҡтылыҡ

сара, фарс. — иң яҡшы, шәп

сара, ғәр.—хакимә, башлыҡ

сара, йәһ.—ырыу башлығы, ырыу инәһе

солтан, ғәр. — батша; батша ҡа­тыны йәки ҡыҙы (күберәк ир­ҙәр исеменең алдынан, ҡатын-ҡыҙ исеменең аҙағынан ҡушы­ла)

сура, баш.—улан, ир бала; ба­тыр, ҡыйыу; ярҙамсы, иптәш

туған, баш.—туған; хаким, баш­лыҡ

уяла || алла, ғәр.—алла, тәңре (ир-ат исеме ялғауы)

фәрхи, ғәр. — шатлыҡ, һөйөнөс, ҡыуаныс

фәхри, ғәр. — маҡтаулы, хөрмәт­ле

148

хажиЦхәже, ғәр.—хажға барған

кеше (ир-ат исеменә ҡушыла) хаҡ, ғәр.—хоҙай, тәңре хан||ҡан, баш.—башлыҡ, хан хас, ғәр. — ысын хөбби, ғәр. — яратҡан, һейгән хөсни, ғәр. — бик матур, һылыу хужа || ҡужа || ғужа |( күзә, фарс. — хужа, эйә (ирҙәр исемен яһау­сы ялғау) хәсби, ғәр.—ҡәҙерле, хөрмәтле хәйер, ғәр. — иң яҡшы, иң һәйбәт һылыу, баш. — һылыу, матур; ҡыҙ

бала шан, ғәр.—дәрәжә

шат, баш. — башлыҡ, хаким

ша(һ), фарс. — 1) хаким, башлыҡ, хужа; 2) эйәлек ялғауы (ир-ат исемдәренә ҡушыла)

шаһи, фарс. — солтан, батша; иң шәп, иң һәйбәт

шәмси, ғәр. — ҡояшлы, ҡояш һы­маҡ

әбд||әбдел, ғәр. — бәндә, ҡол; мәңгелек (ғәҙәттә, ир-ат исем­ләренең алдынан ҡушыла)

әбү|| абу, ғәр — ата

ямал, ғәр. — матур, сибәр (күбе­рәк ҡатын-ҡыҙ исеменә ҡушы­ла)

РЕГУЛЯРНЫЕ ИМЕНООБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ КОМПОНЕНТЫ

абд, ар. — раб, вечный (первая часть имен типа Абдрахман, Абдразак, Абдулла)

абдул, ар. — см: абд

абу, ар. — отец; компонент муж-ских имен

ак, баш. — белый; чистый; свя-щенный, великий; счастливый

асыл, ар. — 1) прекрасный, кра-сивый, благородный; 2) корень, основа, суть; начало, происхож-дение (первая часть мужских и женских имен)

бай, баш. — богатый; хозяин; муж-чина, муж (компонент мужских имен)

бану, перс.—дочь, девочка; гос­пожа, хозяйка, повелительница

бей, баш. — начальник, глава (ком­понент мужских имен)

бек, баш.—начальник, глава; муж; властелин, крепкий, прочный (компонент мужских имен)

биби, перс.—девочка; госпожа, дама, хозяйка (компонент жен­ских имен)

бик, баш. — см. бек

бика, баш.—девочка, дочь; дама, госпожа, хозяйка

гали, ар.—великий, выдающийся; возвышенный, знатный (компо­нент мужских имен)

гужа, перс. — см. хужа женских имен)

дар, перс. — аффикс обладания: образует имена типа Гилем (знание, образование)+дар: об-разованный

гуль, перс. — цветок (компонент женских имен)

зада, перс. — 1) сын, дитя; царе-вич, принц; 2) аффикс облада-

ния (компонент мужских и жен­ских имен)

зиан, баш. — племянник, племян-ница (по обычаю с компонентом «зиан» давали имя ребенку, ро-дившемуся в родной деревне ма-тери)

зайн, ар. — украшение; узор

етдин, ар. — от дин «религия, ве­ра» (компонент мужских имен)

иш, баш.—напарник, друг, това-рищ (компонент мужских и женских имен)

камал, ар. — совершенный

кан, баш. — см. хан

кужа, перс. — см. хужа

кулЦгул, баш. — раб; помощник, друг (компонент мужских имен)

маги, перс. — луноподобная, кра-сивая, как луна

мин, баш. — родинка, родимое пят-но (компонент мужских и жен­ских имен)

мир, перс. — глава (компонент мужских имен)

мурза, перс. — царевич; младший брат (компонент мужских имен)

ниса, ар. — девочка, дочь; госпо­жа, дама (компонент женских имен

нур, ар. — луч, свет (компонент мужских и женских имен)

сара, перс. — избранная, самая лучшая, драгоценная (компо­нент женских имен)

сара, ар. — госпожа; чистая, от-борная

сара, евр. — родоначальница, гла­ва

султан, ар. — царь, правитель; ца-рица, царевна (компонент муж­ских и женских имен)

150

сура, баш. — сын, дитя; герой, сме-лый; помощник, друг, товарищ (компонент мужских имен)

сылу, баш. — красивая, прекрас-ная; дочь, девочка (компонент женских имен)

туган, баш. — родственник, род-ной; царь, глава

уллаҢалла, ар. — бог, всевышний

фархи, ар. — радостный (компо­нент мужских и женских имен)

фахри, ар. — славный, знаменитый (компонент мужских и женских имен)

хажи, ар. — паломник (компонент мужских имен)

хаир, ар. — самый лучший (ком­понент мужских имен)

хак, ар. — бог, всевышний

хан, баш.—хан, глава, правитель

хасби, ар. —дорогая, уважаемая (компонент женских имен)

хубби, ар. — любимый

хусни, ар. — красивыи, прекрас-ный (компонент мужских и жен­ских имен)

хужа, перс. — хозяин, обладатель; глава; мужчина (компонент мужских имен)

шат, баш. — глава, правитель; хо­зяин

ша (х), перс. — 1) царь, правитель; хозяин; 2) аффикс обладания

шаги, перс. — султан, царь, са­мый лучший, превосходный

шамси, ар. — солнечный, светлый; сияющий (компонент мужских и женских имен)

ямал, ар.—красавица, красивая (компонент женских имен)

ян, перс. —душа; талан, счастье (компонент мужских и женских имен)

яр, перс. — 1) друг, товарищ; 2) аффикс обладания (компо­нент мужских имен)

ИСЕМДӘР ТАРИХЫ

  • Исемең нисек? — тип һорай бөгөн ҡайһы бер йәш­тәр бер-береһе менән танышҡанда *.

  • Исемең кем? — тип һораған беҙҙең ата-әсәләр таныш түгел кешегә өндәшкәндә.

  • Ниндәй ырыуҙанһың? Кем балаһы булаһың? Атың кем? Кем атлыһың?—тип һорашыр булған ят кеше менән осрашҡанда борон замандарҙа беҙҙең ата-бабалар.

Кеше исемдәре ҡасан, нисек, тел һәм йәмғиәт үҫешенең ҡайһы баҫҡысында барлыҡҡа килгәндер — быны әйтеүе ҡыйын. Ләкин билдәле булған кешелек йәмғиәте тарихының һәр бер дәүерендә кеше исемдәре булған. Кеше исемдәре бик борон замандарҙа тәүтормош дәүерендә аныҡ телмәр (членораздельная речь) менән бер ваҡытта барлыҡҡа кил­гән тигән фекер йәшәй. Исемдәрҙең килеп сығышы бик боронғо замандарға ҡарауы тураһында «Алп батыр» тигән башҡорт халыҡ әкиәтендә бик ҡыҙыҡлы мәғлүмәт бар: «Алп!.. тип ниҙер әйтмәк булған да бабай шунда йән бир­гән. Егет атаһын ҡәҙерләп кенә күмгән дә... атаһының балтаһын алып, ташҡа ҡайрап үткерләгән дә, урманға инеп киткән. Унда бер йыуан оҙон имән ағасы ҡырҡып үҙенә йәйә яһап алған. Өс айыуҙың тарамышынан кереш яһап тарттырған. Имән ҡырҡып, уҡ яһаған, ул уҡтың ба­шағына осло таш ҡуйған. Шулай итеп, егет үҙенә ҡорал яһап ала ла донъя гиҙергә сығып китә. Уралтауҙың аръ­яғына сығып, ете аҙым атлаған да туҡтаған. Шунда уға бер ҡыҙ осраған. Ҡыҙ уға: — Исемең кем, егет, — тигән. Егет аптырап ҡалған. Кешелә исем тигән нәмә булыуын ул белмәй икән. — Нимә һуң ул исем? — тип һораған егет. Ҡыҙ йылмайып яуап биргән: — Бына һиңә кем тип өндә­шәләр һуң? —тигән. Егет әйткән: —Атайым үлер алдынан

* Башҡорт әҙәби телендә «исемең кем?» тип һорау дөрөҫ тип ҡа­бул ителгән, ләкин «исемен, нисек?» тип яңылыш ҡулланыу хатта әҙәби әҫәр биттәрендә лә осрай.

152

ғына миңә «Алп» —тип өндәшкәйне, тигән. Ҡыҙ шунан: — Улай булғас, һин Алпбатыр булаһың инде, — тигән»1.

Исем атау, исем ҡушыуҙың төп нигеҙе бына ошонда күренә. Исем иң элек кешегә мөрәжәғәт итеү, өндәшеү өсөн кәрәк булған. Кеше исемдәре ошо ихтыяж менән барлыҡҡа килеп, һуңынан йәмғиәт үҫеше барышында бер кешене икенсе кешенән айырыу өсөн хеҙмәт иткән тамға, билдә һымаҡ нәмәгә әүерелгән. Кеше исемдәре телдәге башҡа һүҙҙәр менән бергә йәмғиәттә барлыҡҡа килә һәм йәмғиәттә генә йәшәй һәм йәмғиәттең продукты булып йәшәүен дауам итә. Исемдәрҙең мәғәнәүи яғы ғына түгел, төҙөлөшө лә социаль факторҙарға буйһонған була2. Мә­ҫәлән, 1812 йыл Францияла Наполеонға хөрмәт йөҙөнән Наполеон исемен йыш ҡушҡандар. Ислам дине таралған осорҙарҙа күп халыҡтарҙа абд, мөхәмәт, дин һүҙҙәре ме­нән исемдәр күбәйгән. Ә Октябрь революцияһынан һуң Октябрь, Рева, Люция һ. б. исемдәр барлыҡҡа килгән. Тимәк, йәмғиәттең идеологияһы һәр саҡ исемдәргә тәь­ҫир яһай. Кеше исемдәре башҡа яңғыҙлыҡ исемдәргә (мәҫ., ер-һыу атамаларына) ҡарағанда ла социаль тор­мошҡа нығыраҡ бәйле. Шуға күрә ижтимағи тормош үҙ­гәргән һайын исемдәр үҙгәреш кисерә килә.

Йәмғиәттең артабанғы үҫеше бер иш, бер төрлө исем йөрөткән кешеләрҙең күбәйеүенә килтерә: аҙаштарҙы — бер төрлө исемдәштәрҙе — бер-береһенән айырыу проблемаһы тыуа. Бер төрлө исемле кешеләрҙе бер-береһенән айырыу әсән өҫтәмә билдә, тамға ҡуйыла. Был билдә ҡушаматты барлыҡҡа килтерә. Тарихи яҡтан ҡарағанда ҡушаматтар кеше исемдәренән алда барлыҡҡа килгән, һуңынан күп кенә ҡушаматтар, бигерәк тә тышҡы ҡиәфәткә, йә башҡа €ер сифатҡа ҡарап бирелгәндәре, кеше исемдәренә әүере­леп киткән. Мәҫәлән, Ҡарабаш, Ҡараҡаш, Аҡбаш, Миңле­кәй, Кинйәкәй һ. б. Кеше исемдәре телдә яңғыҙлыҡ исем­дәргә ҡарай, һәр яңғыҙлыҡ исем сығышы менән уртаҡлыҡ исемгә барып тоташа. Ләкин һәр уртаҡлыҡ исемдән яңғыҙ­лыҡ исем яһалмаған кеүек, бөтә ҡушаматтар ҙа кеше исе­менә әйләнмәй. Поляк ғалимы С. Роспонд әйтеүенсә, ур­таҡлыҡ исемдәрҙең яңғыҙлыҡ исемдәргә әйләнеүе, ғөмү­мән, исемдәрҙең килеп сығышы, яһалышы һәм артабанғы үҫеше телдең үҙенә башҡа бер законына буйһонған 3.

1 БХИ, Өфө, 1959, т. 2, 55—56-сы б.

2 Суперанская А. В. Общая теория имени собственного. М
1973, стр. 26.

3 Роспонд С. Перспективы развития славянской ономастики:
ж. Вопросы языкознания. 1962, № 4, стр. 12.

153

Тел һәр ваҡыт камиллыҡҡа ынтыла, ә телдең бер өлө­шөн тәшкил иткән кеше исемдәрендә бындай ынтылыш­тың тағы ла көслөрәк икәне күренә. Ошо тенденция исем­дәрҙең үҙгәреүсәнлек сифатын арттыра. Кеше исемләре­нең экспрессив (тәьҫир итеү) яғы ла уны башҡа яңғыҙлыҡ иҫемдәрҙән айырып тора. Кеше исемдәренә иркәләү, кесе­рәйтеү ялғауҙары ҡушылып, исемдең эмоциональ, тәьҫир итеү көсөн арттыра, уға буяу өҫтәй. Иркәләү, кесерәйтеү ялғауҙары уртаҡлыҡ исемдәргә лә күсә, ләкин уртаҡлыҡ исемдәр менән киң ҡулланылмай. Башҡорт телендә ҡул­ланылған -ҡай//-кәй, -ҡас//-кәс, -ҡына//-кенә һ. б. ялғауҙар кеше исемдәренең тамырына берегеп ҡатып ҡалған. Мәҫ., Кинйәкәй, Ҡаныҡай, Миңлекәй, Ишкенә, Ҡолоҡас һ. б. Был ялғауҙар бөгөнгө көндә исемдең бер бүленгеһеҙ өлө­шө итеп ҡабул ителә.

Уртаҡлыҡ исемдең яңғыҙлыҡ исемгә күсеүе, яңғыҙлыҡ исемдең яһалыу процесы фекер үҫешенә лә бәйле. Шуны­һы иғтибарға лайыҡ, һәр уртаҡлыҡ исем яңғыҙлыҡ исем­гә туранан-тура әйләнмәй. Мәҫәлән, Бүребай, Төлкөбай тигән исемдәрҙе алайыҡ: бүре апелятивы (һүҙе) менән исем яһау өсөн был һүҙгә исем яһаусы «бай» ялғауы ҡу­шыла һәм кеше исеменә күскәндә бүренең бөтә сифатта­ры ла иҫәпкә алынмай, ә бер генә сифаты — көслөлөгө алына. Бүренең йыртҡыслыҡ сифаты кеше исеменә күсе­релмәй.

Төлкө апелятивы менән яһалған исемдә лә уның насар яғы түгел, матур тиреһе, күркәмлеге иҫәпкә алынған. Ә бына инде ҡушамат биргәндә, киреһенсә, бүренең йырт­ҡыслығы, төлкөнөң хәйләкәрлеге күҙҙә тотола. Шулай итеп, «бүре» һәм «төлкө» һүҙҙәренең билдәле бер мәғәнә менән кеше исемдәренә әйләнеүен күрәбеҙ. Кеше исем­ләренең һәр береһенең үҙ мәғәнәһе бар, бер телдә лә мә­ғәнәһе булмаған исемдәр юҡ. Әлбиттә, бөгөнгө көнгәсә һәр халыҡта бөтә (тулы) мәғәнәләре менән исемдәр һаҡ­ланып ҡалмаған. Шулай ҙа төрлө тарихи сығанаҡтарҙа, шәжәрәләрҙә, халыҡ күңелендә һаҡланған кеше исемдә­рен тикшереп сығып, кеше исемдәре мәғәнәһе менән ошо халыҡтың ғөрөф-ғәҙәттәренә, йолаларына, культураһына,, эстетик зауҡына, донъяға ҡарашына, материаль тормош шарттарына бәйле килеп сығышын һәм ошо мәғәнә менән ҡулланылып йөрөүен иҫбатларға мөмкин.

* * *

Беҙҙең илдә антропонимика әлкәһендә исемдәрҙе мәғә-нәүи яҡтан бүлеп тикшереүҙең тәүге өлгөләрен күрһәткән

154

рус ғалимы А. М. Селищев хеҙмәте ҙур әһәмиәткә эйә. Ул рус исемдәрен мәғәнәүи яҡтан 19 төркөмгә бүлеп анализ­лап сыға4. Ошондай ысул менән Н. В. Бирилло белорус исемдәрен 34 төркөмгә5, Т. Ж- Жанузаков ҡаҙаҡ исем­дәрен 30 төркөмгә 6, Э. Г. Бегматов үзбәк исемдәрен 19 төр­көмгә бүлә 7. Был йүнәлештә башҡорт исемдәре 20 төркөм­гә бүленеп тикшерелде 8.

Төрки тел ғилемендә антропонимиканың артабанғы үҫе­шеңдә, төрки халыҡтары антропонимияһын өйрәнеү әлкә­һендә һәр халыҡтың үҙ теле буйынса бай фактик материал туплауы ҙур роль уйнаны. Ошо тикшеренеүҙәр нигеҙендә кеше исемдәрен мәғәнәүи яҡтан классификациялауҙа яңы ҡараштар барлыҡҡа килде. Беҙҙең илдә беренселәрҙән булып кеше исемдәренең дөйөмләштерелгән төркөмдәргә бүленешен (дөйөм классификацияны), билдәле венгр ға­лимы Л. Рашони схемаһына таянып, А. В. Никонов тәҡ­дим итте9. «Л. Рашони классификацияһының төп әһәмиәте шунда, — ти А. В. Никонов, — ул кеше исемдәрен төркөм­ләүҙә исем ҡушыуҙың дәлилләнеү сәбәбе булыу принци-бын беренсе урынға ҡуя» 10. В. А. Никонов схемаһы буйын­са кеше исемдәре төп 3 төркөмгә бүленә:

I. Тасуири исемдәр.

II. Теләк исемдәр.

III. Арнау исемдәр.

В. А. Никоновтың исемдәрҙе ошо схемала бүлеүен күп ғалимдар хуплай. Ләкин бөтә исемдәрҙе ҡәтғи рәүештә ошо өс төркөмгә бүлеп сығып, һәр исемде бер генә төркөм­гә бәйләп анализлау мөмкин түгел, сөнки бер үк исем ҡу­шылыу сәбәбе, дәлиле буйынса теләкте, тасуирлауҙы ла белдерергә мөмкин. Миҫалға иң боронғо иҫемдәрҙән бул­ған ҡош-ҡорт, йәнлек-януар атамаларын, көн торошон, ат­мосфера күренештәрен белдергән исемдәрҙе тикшереп ҡа­райыҡ: бүре һүҙе менән яһалған Бүребай исеменең ҡу­шылыуы өс төрлө сәбәпкә, дәлилгә ҡайтып ҡала: 1) ата-

4 Селищев А. М. Происхождение русских фамилий, личных
имен и прозвищ. Избранные труды, М., 1968, стр. 116.

5 Бирилло Н. В. Белорусская антропономия. АДД, Минск,
1969.

6Д жанузаков Т. Ж. Лично-собетвенные имена в казахсксм языке. АКД, Алма-Ата, 1981.

7 Бегматов Э. А. Антропономика узбекского языка. АКД, Таш­кент, 1965.

8К у с и м о в а Т. Х. Древнебашкирские антропонимы. АКД, Уфа, 1975.

9 Никонов В. А. Язык и общество. М., 1974, стр. 94—103

10 Шунда уҡ, 95-се б.

155

һы һунарҙан бүре алып ҡайтҡан ваҡытта тыуған балаға «бүре» һүҙе менән исем ҡушҡандар (тасуири исем); 2) ба­ла ошо бүре һымаҡ ныҡ, көслө булһын тигән теләк менән ҡушылған (теләк исем); 3) бүре алып ҡайтҡан ваҡытта тыуған балаға бүре һүҙе менән исем ҡушмаһаң, бала тормауы ихтимал, тип ҡушылғанда бүре һүҙе тотем булып исемгә әйләнә (арнау исеме).

Бер үк исемдең бер нисә төрлө сәбәп, дәлил менән ҡушылыуына ҡарата боронғо шәжәрәләрҙә ҡиммәтле мәғ­лүмәттәр һаҡланған. XVI быуатҡа ҡараған Юрматы шә­жәрәһендә Борнаҡ бей исеме тураһында былай әйтелә: «Әмма Чачлы Дәрүиш бинең ғүмере ахры булды, уғлы юҡ ирде һәм ҡәрендәш — яҡыны юҡ ирде, бер генә ҡыҙы бар ирде... Әммә ул ҡыздан ике уғлы бар ирде, бере Бурнаҡ, бере Ядкар дигән иде. Әммә Бурнаҡ дип аны өчөн ата-дилар, һәмче уғлы-ҡызы юҡ сәбәбдин, борны аҡ атның ҡуйнына салып, ат исемен бирделәр. Аталары... йәш ва­ҡытында вафат ирде» 11. Был исемде ҡушыуҙа ике төрлә сәбәп, дәлил килтерелгән. Беренсенән, балалары юҡ сәбәп­тән был баланың ғүмерен һаҡлау өсөн ат ҡуйнына һал­ғандар (был ғүмер теләүҙе күрһәтә—теләк исем); икен­сенән, моронон аҡ ат ҡуйынына һалып, балаға, мороно аҡ — Борнаҡ тип тасуирлау исеме ҡушылған. Өҫтәүенә, арнау исеме тип фараз итергә лә урын бар.

Башҡорт йолаһына оҡшаш Томанхан тигән исем ҡу­шыу йолаһы Төркмән шәжәрәһендә килтерелгән: «...Ҡур-ҡуд ата: «Муниң аты Туманхан булсун», — тиде. Халыҡ әйтдиләр: «Мундин яхшыраҡ ат ҡуйғил»,—тидиләр. Ҡур-ҡуд ата әйтде: «Мундин яхши ат болмас, — тиде. — Ул көнкә... ҡайы хан үлде ирсә, безнең йуртимызны туман тутуб ҡараңғу булды. Бу уғыл туманда туғды. Аннин учун туман ат ҡуйдуҡ үә икенче туман уҙаҡ турмас, тиз китә турған нимәрсә булур. Туманлы күн афтаб (ҡояш) бу-лур, туманның сунки (һуңы) яруҡ (яҡты) булмай булмаҫ. Аз ғина турған туманны бу уғланның йәшлекина ухшатиб-мен. Сунки афтабне бу уғланның икит (егет) булуп, атасы тәхтиндә ултуруб, дәүләтле үә уҙаҡ ғомерле булғанина ухшатибмен»,—тиде»12. Томан исемен ҡушыуҙа ике сә­бәп, дәлил барлығы асыҡ күренә. Беренсеһе баланың тыу­ған ваҡытын, томан ваҡытын билдәләй (тасуири исем), икенсеһе балаға дәүләтле, бай һәм оҙон ғүмерле булыуҙы теләй (теләк исем).

11 БШ, 28-се б.

12 К о н о н о в А. Н. Родословная туркмен (Сочинение Абул-гази
хана Хивинского). М,—Л., 1958, стр. 58.

156

Юғарыла әйтелгәндәргә таянып, башҡорт исемдәрен; исем ҡушыу сәбәптәре (дәлилдәре) буйынса 3 ҙур төр­көмгә бүләбеҙ.

I. ТАСУИРИ ИСЕМДӘР

1. Баланың төҫөн, һ. б. үҙенсәлектәрен сағылдырған

исемдәр

Баланың берәй төрлө үҙенсәлегенә ҡарап исем ҡу­шыу — боронғо йолаларҙың береһе. Баланың аяҡ-ҡулы, тән төҙөлөшөндәге үҙенсәлектәр, сәсе, күҙе һ. б. иҫемдәр­ҙә күрһәтелгән. Мәҫәлән, Баҙыҡ, Сибек, Сулаҡ, һулаҡай, Өлтөк, Әлтәкәй (сәс), Айҙар (маңлай сәсе), Айыуғолаҡ, Күккүҙ, Ҡарабаш, Ҡараҡаш, һарысәс, Аҡбала һ. б. Ҡу-зыйкүрпәс эпосында Ҡарабай батырҙың улы тыуғас, уға Ҡузыйкүрпәс («ҡуҙы» — бәрәс, «күрпәс» — бөҙрә) тип сәсенең бөҙрәлеген тасуирлап исем ҡушылыуы әйтелә 13. «Миң» һүҙе менән күп исемдәр яһалған: Миңһылыу, Миң-декәй, Миңлебай, Миңлеғол, Миңде һ. б. Борон, миңе булған балаға «миң» һүҙе менән исем ҡушмаһаң, миңе бо­ҙола, тип уйлағандар. Был йола төрөкмәндәрҙә, үзбәктәр­ҙә, әзербайжан һ. б. халыҡтарҙа ла бар. Бала йөҙлөк, бөр­кәнсек, ҡау менән тыуһа, бәхетле, тип уға Йөҙлөкәй, Иә-ҙөкәс, Йөҙлөкбай, Иөҙөбәк, Йөҙөкәй тигән исем ҡушҡан­дар.

2. Тәбиғәт күренештәренә бәйле исемдәр

Башҡорт исемдәре составында тәбиғәт күренештәрен күрһәткән һүҙҙәрҙән яһалған исемдәр күп: Буранбай, Бу­жансы, Буранғол, Томансы, Аяҙ, Аяҙғол, Ҡояшбикә, Аҡ-сыуаҡ, Байсыуаҡ, Айсыуаҡ, Яуа, Ямғур, Йәйсән, Борсаҡ, Елкәй, Елбулды, Елкәс, Болотбай һ. б.

3. Ваҡыт төшөнсәһенә бәйле исемдәр

Кешенең аңында ваҡыт категорияларынан иң элек көн­төнгә, иртә-кискә бәйле, йыл миҙгелдәренән йәй-ҡышҡа бәйле исемдәр яһалып, һуңынан, йыл, ай, аҙна, көн ата­маларына бәйле исемдәр барлыҡҡа килгән булырға тейеш.

13 Беляев Т. Куз-Курпяч, башкирская повесть. — Башкирия в. русской литературе. Уфа, 1961, т. 1,-стр. 357.

157

Көн-төн төшөнсәһенә бәйле күк есемдәре атамалары ла ба­ланын, тыуған ваҡытын билдәләп исемгә әйләнә. Мәҫ., Айһылыу, Айсыуаҡ, Айбикә, Айбаҡты, Айгилде, Айсыл, Айҙағол, Айтаман, Көнбикә, Көнһылыу, Төннөк, Төнғатар, Көнтоғмош, Таңғатар, Таңатар, Таңбикә, Таңһылыу, Таң­сулпан, Сулпан, Ҡояшбай, Ҡояшбикә һ. б. Йыл миҙгелдә­ренә бәйле — Ҡышты, Йәйлеғол, Йәйләү; тәүлек ваҡыты­на бәйле — Кискилде, Таңсыбай, Таңлыбай һ. б. исемдәр­ҙе күрһәтергә мөмкин. Борон башҡорттар башҡа төрки халыҡтар менән бергә хайуан атамалары менән йөрөтөлгән ун ике йыллыҡ мөсәлде (календарҙы) ҡулланғандар. Шу­лай итеп, хайуан атамалары бер яҡтан көнкүреш, хужа­лыҡҡа бәйле, икенсе яҡтан, йыл атамаһы, өсөнсөнән, то­тем булып кеше исеменә әйләнгән. Иыл атамаларынан ҡот йылдары (сысҡан, барс, аждаһа, йылҡы, эт, дуңғыҙ) кеше исемдәре булып йыш осрай. Ә инде йот йылдары һа­налғандары (һыйыр, ҡуян, йылан, ҡуй, маймыл, тауыҡ) ата­малары бөтөнләй осрамай тиерлек. (Ҡуйбәк, Ҡуйһылыу исемдәре мал атамаһы булып кеше исеменә әүерелгән бу­лырға тейеш.) Боронғо күсмә халыҡтар йыл иҫәбен Ҡояш­тың йондоҙлоҡтарға яҡынайыуына ҡарап билдәләгән. Был йондоҙлоҡ буйынса иҫәп фәндә Ҡояш календары тип ата­ла. Ошо ҡояш календары атамаларынан Мизан (сентябрь), Әсетбай (июль), Саратбей (Саратан булыуы ихтимал — .июнь) кеше исеме булып йөрөгән. Айҙың тыуыу, батыу ваҡыты менән иҫәпләнгән һижрә йыл иҫәбе лә башҡорт­тар өсөн таныш булған, һижрә йыл атамаларының күбе­һе (Мөхәррәм, Сәфәр, Рәжәп, Шаһбан, Рамазан, Шә-үәл(и), Зөлҡәғиҙә, Зөлхизә, Йомадил тигәндәре, баланың шул айҙа тыуыуын күрһәтеп (тасуирлап), исем итеп ҡу­шылған. Көн исемләренән «аҙна» һәм «йома» һүҙҙәре исем яһауҙа йыш ҡулланылған: Аҙнабай, Йомабай, Йомаҡай, Аҙнабикә, Аҙнаҡай, Йомабикә һ. б.)

4. Тормошта төрлө ваҡиғаларҙы сағылдырған исемдәр

Борон төрки халыҡтарҙа, шул иҫәптән башҡорттарҙа ла, баланың тыуған ваҡытындағы ваҡиғаларға ҡарап исем ҡушыу йолаһы булған. Ошо йола нигеҙендә халыҡтың тормошон төрлө яҡлап күрһәткән исемдәр барлыҡҡа кил­гән: Күсәк, Күсәкбай, Күсем, Күсекәй, Күсей, Күсмәк, Кү­сәш, Күсәрбай, Күсенбай һ. б. исемдәр күсенеп йөрөүгә бәйле «күс» һүҙенән яһалған. «Юл» һүҙе менән: Юлдыбай, Юлтый, Юламан, Юлсығол, Юлдыбикә, Юлсура, Юлбуға, Юлдаш, Юлбулды, Юлай, Юлдашбикэ, Юлдыҡай, Юлаҡ

158

һ. б. исемдәр яһалған. Башҡорт тарихында билдәле урын; алған яу, сапҡын, болалар кеше исемдәрендә сағылыш тапҡан: Яубатыр, Яуғасты, Яухужа, Яуҡай, Яубасар, Яу-лыбай, Яугилде, Яубикә, Босҡон, Босҡонбатыр, Боҫтанай, Ҡасҡын, Ҡасҡынбай һәм Болаш, Болғаҡ һ. б. Ҡунаҡ, туй, байрам, баҙар ваҡытында тыуған балаларға Ҡунаҡбикә,. Ҡунаҡбай, Туйсы, Туйбикә, Туйсура, Туйһылыу, Туйҡу-ныр, Туйбаҡты, Байрамбикә, Байрамғол, Байрас, Байрам­ғәли; ураҡ өҫтөндә, бесән сапҡанда тыуған балаға Ураҡ­бай, Ураҡсы, Ураҡ, Ураҡай, Бесәнсе һ. б. исемдәр ҡушыл­ған.

5. Төҫ атамаларынан яһалған исемдәр

Төҫтө белдергән һүҙҙәрҙән иҫемдәрҙә аҡ, ҡара, һа­ры, ҡыҙыл, күк, йәшел, ала һүҙҙәре осрай. Ләкин һәр бер төҫ атамаһы бер нисә мәғәнә менән кеше исеменә-өйләнгән. Мәҫ., аҡ — аҡ төҫ, пак, саф, бәхет һ. б.; ҡа­ра— ҡара төҫ, көслө, ҡеүәтле, шәп; һары — һары, аҡ төҫ, иң шәп; ҡыҙыл—ҡыҙыл төҫ, матур; күк — күк„ сал төҫ; тамыр, нигеҙ; ала — сыбар, бер ҡатлы, ябай; яуыз, ҡөҙрәтле һәм саптар, ҡолан, ерән һүҙҙәре менән яһалған исемдәр бар: Аҡһылыу, Аҡбай, Аҡбатыр, Аҡйегет, Аҡйән, Аҡкөсөк; Аҡсура, Аҡсыуаҡ, Аҡбикә, Аҡсолтан, Аҡсулпан, Ҡарабаш, Ҡарахан, Ҡаралан, Ҡараҡаш, Ҡа-расабей, Ишҡара, Ҡараабыз, Ҡаракөсөк, Ҡарағол, Ҡара-бикә, Ҡарасәс, һарығол, һарыман, һарыбай, Сарбай, Йән­һары, Сарманай, Сарынбәт, Ҡыҙылбай, Ҡыҙырас, Ҡыҙыл-ғол, Күкбаш, Күкҡужа, Күккүҙ, Күкәш, Күгәш, Күкән,. Алағужа, Алабай, Алаҡай, Алабик һ. б.

6. Үҫемлек, иген, сәскә атамаларынан яһалған исемдәр

Үҫемлек, сәскә, иген игеүгә бәйле исемдәрҙе тормош,, көнкүреште сағылдырған исемдәр менән бәйләп ҡарарға ла мөмкин. Был төр исемдәргә башҡорт телендә миҫалдар аҙ һаҡланған. Арпа, Арпабатыр, Арыш, Борсаҡ, Иген, Етенбай тигән исемдәр ер эшкәртеүгә, иген сәсеүгә бәйле килеп тыуһа, Талботаҡ, Имәнҡол, Байтирәк, Муйылбикә, Ҡарағай, Сейәбикә, Ҡамыш, Ҡурай, Мышар, Ҡаранай, Емешбай, Сәсәк һ. б. исемдәр тирә-йүн тәбиғәтте тасуир­лап һәм матурлыҡ төшөнсәһе менән ҡушылғанды күрһәтә. Фарсы теленән үҙләштерелгән «гөл» һүҙе менән ҡатын-ҡыҙ исемдәре бик күп яһалған: Гөлкәй, Гөлниса, Гөлдәр, Гөлшат, Гөлбаныу, Гөлһылыу, Гөлбикә, Гөлбостан һ. б.

159

7. Ер-һыу атамаларына бәйле исемдәр

Балаға исемде тыуған еренә ҡарап ҡушыу ҙа боронғо йолаға инә. Был йола буйынса баланың тыуған урыны билдәләнә (ләкин был тер исемдәрҙең ҡайһылары арнау исеме булып та ҡарала). Географик термин булып йөрөгән туғай, арал, тау, ялан, урман, ҡыр, үҙән, утар һ. б. атамалар ҙа кеше исеме булып йөрөгән: Аралбай, Урмантай, Яланбаш, Туҡай, Туғай, Үҙәнбай, Ҡырбатыр, Таулыбай һ. б. Ер-һыу атамаларынан Ирәндек, Уралтау, һамар, Иҙелбай, Иҙелбәк, Иҙелғужа, Туҡбирҙе, Туҡсораң, Туҡсаба, Туҡҡужа, Ыҡсура, Ыҡбирҙе, Яйыҡбай, Нөгөш, Ырғыҙ, Иргиз, Зиргиз һ. б. йылға исеменә ҡайтып ҡала.

8. Баланың ниндәй хәлдә (еңелме, ауырмы)

тыуыуына ҡарап ҡушылған исемдәр

Был төр исемдәргә башҡорт телендә материалдар аҙ. Ләкин киләсәкке тикшереүҙәргә нигеҙ формаһында әлегә билдәле булған «а ҙ н а» һүҙе менән яһалған Аҙналы исеме тураһында әйтеп китеү кәрәк. Әгәр ҙә әсә балаға аҙна буйы ауырыһа, ошо хәлде билдәләп, балаға Аҙналы тигән исем ҡушҡандар (Азналин фамилияһы ошо исемдән яһал­ған). Башҡа төрки телдәрҙә был төр исем ҡушыу йолаһы осрамай. А. В. Никонов рустарҙағы Томило, Истома (ыҙа­ланыу) исемдәрен баланың ауыр тыуыуына бәйле тип ҡа­рай.

9. Эш, хеҙмәт, һөнәрҙе сағылдырған исемдәр

Боронғо исемдәрҙең бер төркөмө кешенең кәсебен, һә­нәрен сағылдырып, боронғо йәмғиәттә кешенең эшмәкәр­леген, хеҙмәттең әкренләп камиллаша барыуын төҫмөрләр­гә мөмкинлек бирә. Боронғо төрки телдә шоңҡар сөйөүсе, һунарға ҡош өйрәтеүсе булған, ул ҡошсы тип аталған. Ҡошсы тигән кеше исеме ошо һүҙгә ҡайтып ҡала. Илсе, Илсекәй, Илсебай, Илсен, Илсеғол, Сиру, Сирубай, Сир­бай, Сирүкәй («сиреү» ғәскәр, һалдат, һуғышсы тигәнде аңлата), Һаҡсығол, Һаҡтағол, һаҡбай, һунарсы, һабансы, Ялсығол, Уҡсы, Мәргән, Алтынсы, Урмансы, Ҡаҙансы, Балтасы, Балтас, Сатусы һ. б. исемдәр һәнәргә, кәсепкә бәйле барлыҡҡа килгән.

10. Эш, яу ҡорамалдарын, һауыт-һабаны сағылдырған кеше исемдәге

Эш ҡорамалдары атамаларынан — балта, балға, ураҡ, һабан, бысҡы, кәйлә, киле, таған, ҡармаҡ, мәскәү (ҡар-

160

маҡ төрө); яу ҡорамалдарынан — ҡылыс, ҡорман (уҡ һауыты), уҡ; һауыт-һаба атамаларынан — ҡаҙан, табаҡ, ҡашыҡ, иләк тигән һүҙҙәр кеше исеме яһаған. Был төр кеше исемдәре кешенең хеҙмәте, эше, һәнәре, кәсебе, тор­мош шарттары тураһында мәғлүмәт бирә. Мәҫ.: Балға, Балта, Балтас (10-ға яҡын исем), Ыҡбалта, Балтағол, Балтаҡай, Балтабикә, Балтагэрәй, Балтай, Бысҡыбай, Киле, Килекәй, Иләкбай, Таған, Тағанай, һабанай, һабан­ғол, Һабансы, Ураҡ, Ураҡай, Ураҡбай, Тирмәнбай һ. б.; яу ҡорамалдарынан «ҡылыс» һүҙе менән: Ҡылысбай, Ҡылысхан, Ҡылыс (Ҡылысов фамилияһы бөгөн дә осрай) һәм Ҡорман, Ҡорманай, Уҡбай, Уғатар, Уҡбирҙе, Уҡтай-хан тигән кеше исемдәре билдәле.

Тормош кәрәк-яраҡтарынан башҡорт телендә байтаҡ һаҡланып ҡалған «ҡаҙан» һүҙенән яһалған кеше исем­дәре айырыуса иғтибарға лайыҡ (Ырымбур ҡалаһының крайҙы өйрәнеү музейындағы ҙур-ҙур ҡаҙандарҙы күҙ ал­дына килтерһәк, боронғо күсмә тормошло халыҡтарҙа ҡа­ҙандың ниндәй мөһим роль уйнауын билдәләргә мөмкин). «Ҡаҙан» һүҙе һауыт мәғәнәһе менән дә һәм этноним бу­лып та кеше исеменә әүерелеүе мөмкин. Ҡаҙан һүҙе менән яһалған кеше исемдәре төрлө формаларҙа күп төрки тел­дәрҙә һаҡланған. Башҡорт телендә Ҡаҙан, Ҡаҙансы, Ҡот-лоғаҙан, Ҡаҙантархан, Ҡаҙанай, Ҡаҙанғол, Ҡаҙанбай, Ҡа-ҙанкөн, Ҡаҙанҡай; төркмән шәжәрәләрендә Ҡазан, Ҡа-занбек, Солор Казан (Салр-казан-алп), сыуаштарҙа Ҡа­зан, Ҡазанай, Ҡазанчибай, Ҡазандай; Рашид ад-дин яҙ­маларында Г аҙан, Газанхан, Газанбахадур, Кадантайши, Казан (был исем йылайыр ырыуынан тип күрһәтелә) 14 һ. б. исемдәр бар.

11. Аҙыҡ-түлек, кейем атамаларынан яһалған исемдәр

Был төр исемдәр башҡорт телендә аҙ һаҡланған. Шу­лай булыуға ҡарамаҫтан, һаҡланып ҡалған кеше исемдә­ре генә лә боронғо кешенең көндәлек тормошоноң, эстетик зауҡының билдәле бер үҫеш этабын күҙ алдына килтерер­гә ярҙам итә. Аҙыҡ-түлек атамаларынан Аҙыҡ, Ризыҡ, Ризыҡҡужа, Буҙабей, Баллыбикә, Баллыбай һ. б., кейем-һалым, биҙәү нәмәләренән туҡыманың төрөн аңлатҡан һүҙҙәр менән исемдәр яһалған: Айбарсын, Барсын, Бар­сынһылыу, Барсанай (барсын — ебәктең бер төрө, Бар-

14 Рашид ад-дин. Сборник детописей, т. I, кн. 1, М -Л. 1952, стр. 200—203.

6 Заказ 122

161

сынһылыу исемен ҡайһы бер телселәр бөгөнгәсә «Барһын-һылыу» тип яңылыш ҡулланалар), Ебәк, Ебэкәй, Атлас; Тупый (баш кейеме), Япан, Кәпәс, Салбар, Итек, Итекша, Тана (сын һиҙәп), Төймәсәй, Муйынсаҡ, Йопар (хушбуй), Уҡа, Уҡабикә, Тәңкәбикә һ. б.

12. һанды һәм һан төшөнсәһен аңлатҡан һүҙҙәрҙән яһалған исемдәр

Башҡорт телендә кеше исемдәре составында бер, ике, өс, биш, туғыҙ, туҡһан, йөҙ, мен, һандары һәм ал, тәүге, ҡуш, игеҙ, күп, күмәк тигән һан төшөнсәһен белдергән һүҙҙәр осрай. Мәҫ., Тәүей, Тәүлесура, Тәүлембэт, Тәүләй, Тәүләбай, Тәүге, Тәүләкән («Дәүләкән» атамаһы ошо һүҙ­ҙән тип ҡарайбыҙ), Тәүет, Тәүеней, Алйегет, Алгилде, Ал­да, Алдансиру, Алдагәрәй, Алдағуза, Икенсе, Игеҙәк, Ҡу­шар, Ҡушый, Ҡушали, Ҡушығол, Килдегуш, Ҡушкилде һәм Өскилде, Осҡа, Әсәкәй, Өстөм, Өстәк, Әҫтәкәй, Өс­йән; Бербиш, Бишҡортҡабей, Бишембай, Бишуңғар, Би-шем, Туғыҙбай, Туғыҙбикә, Туғыҙбак, Туғыҙаҡ, Упай, Ун-дан, Унғам; илле, алтмыш, етмеш, һикһән һ. б. ҙур һан­дарҙы күрһәткән исемдәр тасуирлау исеменә ҡарағанда теләк исеменә тура килә. Ғаиләлә баланын, нисәнсе икә-нен күрһәтеп исем ҡушыу йолаһы булған (был йола һуң­ға табан ғәрәп һүҙҙәре иҫәбенә күбәйгән). Тәүге балаға ал, тәү һүҙҙәре менән, һуңғы балаға Төпсөк, Төпсөн, Кинйә, Кинйәбай, Кинйәбикә, Кинйәкәй, Кинйәбулат, Кин­йәғәли, Кинйәабыз, Кинйәһолтан һ. б. тип исем ҡушылған.

13. Оҡшаш исемдәр

Бер ғаиләлә балаларҙың исемдәрен бер-береһенә оҡша­тып ҡушыу — боронғо йолаларҙың береһе. Башҡорт әкиәт­тәрендә был фекерҙе раҫлай торған миҫалдар бик күп. Мәҫ., «Ҡамыр батыр» әкиәтендә 15 улдары — Ҡамырбатыр менән Тамырбатыр. «Аҡмырҙа» әкиәтендә «Иәлмырҙа ҡарттың оҡшаш исемле өс улы булған ти: өлкән улы — Ишмырҙа, уртансыһы — Бикмырҙа, кинйәһе — Аҡмырҙа 15. «Ревизские сказки» материалдарында Йондоҙ һәм Ҡондоҙ Байсариндар, Кейекбай һәм Үҙәнбай Ямансариндар, Ай­бул һәм Илбул Байтимеровтар, Буранбай һәм Ейәнбай, Төлкөбай һәм Ҡонанбай; Ҡарлуғас, Ҡарасәс, Һандуғас (Татлығужа Әҙелғужиндың ҡыҙҙары), Ҡолоҡас, Байрас,

15 БХИ. Өфө,1959, т. 2, 34, 89-сы б.

162

Алтынса; Айбикә һәм Аҙнабикә, Аҙнаһолтан һәм Айһол­тан, Биккенә һәм Ишкенә тигән исемдәр бар. Оҡшаш исем­дәр ҡушыу йолаһы бөгөнгө көндә лә киң таралған.

II. ТЕЛӘК ИСЕМДӘР

Баланың донъяға килеүе, ысынлап та, —тәбиғәттең бер мөғжизәһе, ул кешегә ҙур ҡыуаныс, йыуаныс биргән. Ә инде ауыр, ҡырағай тормош шарттарында бала ғүмеренең өҙөлөүе кешене шаңҡытҡан. Баланың үлеү сәбәбе ниндәй­ҙер бер илаһи көскә бәйле, тип ҡаралған. Баланың ғүме­рен һаҡлау өсөн кешеләр төрлө йолалар уйлап сығарған. Был йолаларҙың төп йөкмәткеһе баланы насар, яуыз көс­тәрҙән һаҡлауға ҡайтып ҡалған. Бына ошо бала тыуған­дағы шатлыҡтар ҙа, баланы һаҡлау өсөн булған тырыш­лыҡтар ҙа, быуаттар буйына формалашып, балаға яҡшы, изге теләк теләп исем ҡушыу йолаларын барлыҡҡа килтер­гән. Башҡорт телендә теләк йолаларына бәйле кеше исем­дәре күп һаҡланған.

1. Баланы һаҡлау йолаларына бәйле исемдәр

а) Төрки халыҡтарына хас йолаларҙың береһе — ба­
ланы һатып алыу йолаһы — башҡорттарҙа әлегәсә бил­
дәле. Ғаиләлә бала тормаған осраҡта бала тыуғас та уны
тәҙрә аша күп балалы бер кешегә биреп торғандар. Билдә­
ле бер ваҡыттан һуң был баланы ата-әсәһе мал биреп
кире һатып алған. Бындай балаға Һатыбал, Сатлыҡ, Сат-
лыҡбай тигән исем ҡушҡандар. Икенсе бер йола — бала­
ны табып алыу. Был балаға Табылды, Табай, Табынбай,
Табыш (Табыс) тигән исемдәр бирелгән.

б) Һүҙҙең тылсымлы көсөнә ышанып, төрлө «һаҡлағыс»
мәғәнәле һүҙҙәр менән исем ҡушҡандар. Мәҫ., Торсонбай,
Үлмәҫбай, Үлмәҫбикә, Торсонғужа, Иҫәнбикә, Иҫәнбай,
Иҫәнғол, Тереғол, Теребирҙе; «үлмәне, ҡалды» тигән мә­
ғәнәләге: Ҡалды, Ҡалдыбай, Ҡалдығол; үлемде туҡтатыу
әсән: Туҡтар, Туҡтамыш, Туҡтағол һ. б. исемдәр билдәле.

Боронғо башҡорт исемдәре араһында йыш осраған «и ш» (иптәш) һүҙе менән яһалған исемдәр ҙә балаға ата-әсәһе­нә иш булып, йәшәп китһен тигән теләк менән ҡушылған. Был фекерҙе ҡарағай-ҡыпсаҡ шәжәрәһендәге Ишбулды һәм Ишкилде тигән исемдәрҙе ҡушыу йолаһы раҫлай: «Ишбулды яудан алынып килгән бала булған. Уғлы бул­маған сәбәпле Ҡубашҡа бирелде». «Икенсе мәртәбә яу-

6*

163

дан йәнә бер уғыл алып килә, йәнә Ҡубашҡа бирелгән. Ишбулды, Ишкилде диб ике ҡарындан килгән уғылды уғылсыз кешегә биргәндәр, йәғни Ҡубашҡа» 16. «Иш» һүҙе менән исемдәр бик күп: Ишбай, Ишей, Ишкенә, Ишбикә, Ишҡол, Ишҡужа, Ишҡара, Ишҡусты, Ишбирҙе, Ишбул­ды, Иштуған һ. б.

в) Боронғо халыҡтарҙа баланы һаҡлау өсөн яман, на­
сар исем ҡушыу йолаһы ла булған, һүҙҙең тылсымлы кө­
көсөнә ышанып, яман исем ҡушҡас, балаға бер ниндәй яуыз
көс ҡарамай, тип уйлағандар. Ошондай исемдәрҙең ҡай­
һылары башҡорт телендә һаҡланған. Мәҫ., Яман, Яман­
тай, Яманҡыҙ, Ямансар, Яманғол, Яманбикә, Яманғужа,
Ямансура, Буҡай, Буҡбаш, Сүбәк, Селәгәй, Сасыҡҡол, Кә­
кәй һ. б. Был төр исемдәр башҡа төрки телдәрҙә лә бар.

г) Ҡаҙаҡ исемдәре белгесе Т. Жанузаков ҡаҙаҡтарҙа
бала үлеп торған ғаиләлә баланы һаҡлауҙың тағы бер
ысулы — балаға Үтәгән, Үтәмеш, Түләгән, Түләмеш, Урын­
баҫар тип исем ҡушыу йолаһы барлығы тураһында яҙа 17.
Бында һүҙҙең тылсымлы көсөнә ышаныу ята. Бала гел
үлеп торғас, ата-әсәһе тәңренән үтенеп бала һорай, һәм
был үтенес, имеш, ҡабул була, үтәлә. Шуға күрә балаға
исемде үтәү һүҙе менән ҡушалар. Башҡорт телендәге
Үтәгән, Үтәмеш, Үтәш, Үтәғол, Үтәбай, Үтәй, Үтәйән, Үтә­
бикә, Түләбай, Түләкәй, Түләкән (Түләгән), Түләй тигән
исемдәрҙе ошо йола менән ҡушылған тип ҡарарға тура
килә. Башҡорт телендә көтөп, көһәп, һорап алған бала­
ларға һорапҡол, Ҡөҫәпҡол, Көһәмеш, Көҫэкәй, Көҫәп тип
теләп алған балаларға Теләпҡол, Теләүбирҙе, Теләш, Те­
ләүсе (Теләүсин), Теләүбай, Теләбикә тигән исемдәр ҡу­
шылған. Ҡыуандыҡ, Һөйөндөк, һағындыҡ, Сөйөмбикә, Сө­
йәрғол, Сөйәрбикә, Сөйәрбай тип ҡушылған исемдәр теләк
теләүҙе лә, балаға ҡарата булған ҡарашты (тасуирлауҙы)
ла күрһәтә.

2. Яҡшы, изге теләк, бәхет, уңыш теләп ҡушылған исемдәр

а) Башҡорт телендә ҡот, ураз, ырыҫ, й ә н, бәхет тигән һүҙҙәр менән яһалған кеше исемдәрендә ата-әсә ғаи­ләләге бәхетте, уңышты бала менән бәйләүе күренә. Мәҫ., Ҡоткилде, Ҡотлобай, Ҡотлоғужа, Уразбай, Уразым, Ураз-

16 БШ, 113-сө б.

17 Джанузаков Т. Обычаи и традиция в казахской антропо-
нимии. Сб. Этнография имен. М., 1971, стр.-101.

164

гилде, Уразбак, Ырыҫҡол, Ырыҫбикә, Йәнгилде, Йәнгил, Йәнбирҙе, Йәнсура, Йәнбикә, Йәнһылыу һ. б. исемдәр ба­лаға бәхет, уңыш теләп ҡушылған. Бында исем ҡушыуҙың башҡа төрлө сәбәптәре лә асыла. Ҡотлобай тигән исемдә баланың ҡотло булып тыуыуы ла, киләсәктә ҡотло бул­һын, тигән теләк тә күренә. Яҡшы, изге һүҙҙәре менән яһалған (Игебай, Яҡшыбай, Игелек (Игликов), Яҡшығол, Яҡшыбирҙе) исемдәрҙең балаға яҡшы теләк менән ҡушы­лыуы һәр кемгә билдәле.

б) Әсә-атаның төрлө теләк теләп ҡушҡан исемдәренән рәттән ҡыҙ булғанда малай тыуһын, тип теләп ҡушҡан исем ҡушыу йолаһы ҡыҙыҡлы. Борон-борондан, материаль тормош талаптарынан сығып, ҡыҙ бала табыуға ҡараған­да ир бала табыу ата-әсә өсөн дан, шөһрәт итеп ҡаралған. Башҡорттарҙа рәттән ҡыҙ булһа, малай теләп был ҡыҙға Яңыл (яңылышып кит), Яңылбикә тип исем ҡушҡандар (был йола ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, тажик, үзбәк, ҡумыҡ, төрөк-мәндәрҙә билдәле). Ошо йолаға бәйләнешле, малай өмөт итеп торғанда ҡыҙ тыуһа, Өмөтбикә тип исем ҡушылған. Ғаиләлә ҡыҙ бала булыуҙы туҡтатыу өсөн Кинйәбикә тип исем ҡушыу йолаһы ла билдәле.

3. Таш, төрлө металл атамаларынан яһалған исемдәр

Боронғо кешенең (таш быуат, тимер быуат) тарихында ҙур роль уйнаған таш һәш тимербөтә төрки телдәрҙә кеше исемдәре составында күп һаҡланған. Был төр исем­дәр бала таш, тимер һымаҡ ныҡ булһын, оҙаҡ йәшәһен, ти­гән теләк менән ҡушылған. Мәҫ., Таштимер, Тимерйән, Ти­мербай, Тимерғәли, Биктимер, Иштимер, Юлтимер, Яҡшы-тимер, Йәнтимер, Тимербикә, Ташбулат, Бикташ, Ташбай, Ташкөрәк, Ташбаш һ. б. Был төр исемдәрҙең ғаиләлә бала тормаған осраҡта ҡушылыуы ла билдәле. Ҡорос һүҙе менән Ҡорос, Ҡоросай, Ҡорошай исемдәре бар. Ҡорос һүҙен һуңынан булат һүҙе алыштырып, Айбулат, Аҡбу­лат, Ташбулат, Тимербулат, Йәнбулат тигән исемдәр яһал­ған. Таш, тимер, ҡорос, булаттар үҙҙәренең ныҡлығы менән иғтибарҙы алһа, алтын,көмөш,алмас,ынйыкеүек нәмәләр матурлығы менән кешенең күңелен биләй һәм матурлыҡ билдәһе булып, башта ҡатын-ҡыҙ исемдәрендә ҡулланыла, һуңға табан йәмғиәттә алтын-көмөш, алмас ҡиммәтле металл булып, көс, шөһрәт билдәһенә әүерел­гәс, ир-ат исемдәре булараҡ та ҡулланыла. Башҡорт те­лендә Алтынбай, Алтынбикә, Алтынсәс, Көмөшбай, Көмөш­бикә, Көмөшҡол, Көмөшһылыу, Еҙбикә, Алмас (Әбйәлил

165

районы Асҡар ауылында Алмас тигән тауҙың атамаһы Алмас әбейҙең исеменән ҡалған), Аҡыҡбай, Аҡыҡбикә, Ынйыбикә, Ынйыҡай, Баҡыр, Ҡалай тигән исемдәр һаҡ­ланған. Был исемдәр ныҡлыҡ, матурлыҡ, байлыҡ теләп ҡушылған.

4. Көслө януар, ҡош-ҡорт атамаларынан

яһалған исемдәр'

Көслө януар, ҡыйғыр ҡоштар атамаһында кешегә йә­шәү өсөн кәрәк булған көс, ҡыйыулыҡ сифаттары сағыл­ған һәм шуға күрә, бала физик яҡтан көслө, батыр, ҡыйыу булһын, тигән теләк менән ҡош, януар атамалары исемгә әүерелгән. Иң боронғо исемдәрҙән Барс, Иәнбарс, Ҡол-барс, Арслан, Арсланбәк, Арсланбай, Арсланғужа, Арс­лангәрәй, Ҡылыс Арслан, Арсланбабр, Арсланъюл тигән исемдәр һаҡланған. Ҡашҡарбай, Бүребай, Айыухан исем­дәре лә балаға көс, ҡыйыулыҡ теләп ҡушылған. Ҡош-ҡорт исемдәренән Шоңҡар, Ыласын, Аҡҡош, Ҡарағош, Ҡобағош, Ҡарлуғас, һандуғас, Ҡарсыға һ. б. билдәле. Ҡосҡонов фамилияһында һаҡланған Ҡосҡон (Ҡоҙғон) ҡо­шо атамаһы аҡыллылыҡ һәм оҙон ғүмер символы булып кеше исеменә әйләнгән. Бер төр мал-тыуар атамалары балаға байлыҡ, муллыҡ теләүҙе белдереп исем итеп ҡу­шылған (Йылҡыбай, Атанбай, Ҡузыбай, Ҡузыбәк һ. б,).

5. Социаль титул, дәрәжә, батырлыҡ атамаларынан яһалған исемдәр

Башҡорт исемдәре составында дәрәжә, титул, батыр­лыҡ атамаларынан бей, бәк, бай, бикә, тархан, тү­рә, ҡан (хан), ҡол, а л п, батыр, б у ҡ а, бүре, барс, сура, шаҡман, кәбәк һәм ғәрәп, фарсы тел­дәренән ингән солтан, ҡужа, мырҙа һүҙҙәре билдә­ле. Ошо атамалар менән яһалған исемдәр мәғәнәләре ме­нән икегә бүленә: 1) баланың ҙур кеше булыуын теләп дәрәжә, титул атамалары менән ҡушылған теләк исемдәр; 2) ил, халыҡ алдында балырлығы, аҡыллылығы менән кешенең үҙе яулаған дәрәжә, титул атамалары менән яһал­ған (тасуири) кеше исемдәре.

1) Балаға үҫеп еткәс халыҡ алдында абруйлы, хөрмәт­ле, ҙур кеше булыуын, йәмғиәттә билдәле урын алыуын теләп бәк, бей, бай, түрә, сура, кәбәк, боға, батыр, алп, ҡан (хан), ҡол, ҡужа (хужа), солтан, мырҙа, бикә, ниса, биби һүҙҙәре менән исем ҡушҡандар. Мәҫ.: Ишембай, Ти-

166

мербәк, Сурабай, Түрәкәй, Иштүрә, Байтүрә, Байгөбәк, Аҡкөбәк, Батырҡай, Батырхан, Ҡаныҡай (Ханыҡай), Ейәнсура, Аҡсура, Ҡансура, Ҡаймырҙа, Ишсолтан, Сол­танғол, Яҡшығол, Ҡарағол, Ишбикә, Аҡбиби, Ғилемхан һ. б.

Йәмғиәт үҫешендә экономик, политик формацияларҙың алышыныуы арҡаһында был дәрәжә атамалары һуңынан ябай исем яһаусы компоненттарға әйләнгән. Башҡорт исем­дәре араһында иң күп таралған бей, бәк һүҙҙәрен алып ҡарайыҡ. Тарихсылар билдәләүенсә, бей, бәк һүҙҙәре титул булып феодализм осоронда, йәмғиәттә политик власть үҫкән ваҡытта киң ҡулланылған. XVI быуаттарҙан һуң бей, бәк һүҙҙәре ҡулланылыштан сыға башлай һәм улар урынына «б а й» һүҙе исем яһаусы компонент бу­лып киң тарала 18.

2) Борон замандарҙан кешегә, ил батырҙарына ил ал­дында күрһәткән ҙур хеҙмәттәрен, ил тотоуҙағы, ил менән идара итеүҙәге аҡыллылыҡтарын, ил һаҡлауҙа күрһәткән батырлыҡтарын билдәләп, дәрәжә, титул бирер булған­дар (был төр исемдәр тасуири исем тип тәүге бүлектә ҡа­ралырға тейеш булһа ла, уларҙы бүлеп тормайынса, ошон­да ҡарауҙы уңайлы таптыҡ). Ошо дәрәжә атамалары һу­нынан кешенең ҡушаматына, ә исеменең бер бүленмәҫ өлөшөнә әйләнгән. Бындай исемдәр бөгөнгө көндә беҙгә боронғо башҡорт йәмғиәтенең үҫеш тарихы тураһында мәғлүмәт һаҡлауы менән ҡиммәтле. Дәрәжә атамалары­нан башҡорт тарихында билдәле шәхес Шәғәли Шаҡ­маңдың исеме иғтибарға лайыҡ. XI быуат ҡомартҡы­һы Мәхмүт Ҡашғари һүҙлегендә «с о ҡ м а н» һүҙе батыр­ҙарға, бәһлеүәндәргә бирелгән батырлыҡ дәрәжәһе ата­маһы тип әйтелә 19. Башҡорт исемдәре составында тар­хан, дархан титулдары бар. Был төрки халыҡтарына борон-борондан (ислам диненә ҡәҙәр) билдәле булған. Ибн Фаҙлан әйтеп киткән дәрәжә атамаһы20 башҡорт исемдәрендә лә һаҡланған. Тарханлыҡ дәрәжәһе баш­ҡорттарға рус ғәскәрҙәре менән бергә походтарҙа ҡат­нашып, шунда күрһәткән батырлыҡтар өсөн бирелгән. Мәҫ., Алдардархан, Бикдархан, Аҡынсыҡдархан, Ҡушай-дархан һ. б. Башҡорт исемдәрендә һаҡланған боға (б у-ҡ а) титулы VIII быуат орхон-төрки яҙмаларында ла бил­дәле. Мәҫ., Ҡыпсаҡ боға, Тимерҡара боға, Сасбоғабей, Боғабей, Юлбуға бей һ. б. Боронғо төрки титул атамаһы —

18 БШ, 201-се б.

19Кашгари М. Инд., 229-сы б. 20 И б н-Ф а д л а н, стр. 928.

167

«сура» башҡорт исемдәрендә күп һаҡланған; Сурабатыр, Сураман, Сурағол, Байсура, Сурабай, Сынсура, Алтын­сура һ. б. «Түрә» һүҙенең тәүге мәғәнәһе йола, тәртип тигәнде аңлата, һуңынан ошо закон, йолаларҙы тотоусы, «аҡыллы» мәғәнәһе менән башлыҡ, начальник тигән мәғә­нәлә кеше исеменә әйләнә: Йәнтүрә, Иштүрә, Байтүрә, Түрдкәй, Түрәбирҙе, Ҡантүру. 1812 йылғы Ватан һуғышы геройы Ҡаһымтүрәнең исемендә түрә һүҙе башлыҡ, хәрби начальник тигән мәғәнә менән бирелгән. Официаль дәрә­жә, титул атамаларынан башҡа, халыҡ батырҙарға хөр­мәтләп батырлыҡ, аҡыллылыҡ ҡушаматтары ҡушҡан. Был ҡушаматтар ҙа кеше исеменең бер өлөшөнә әмләнеп кит­кән. Мәҫ., Алғышай батыр, Ямантай батыр, Ҡартбатыр, Боҫҡонбатыр, Яубатыр, Илбатыр, Туйбатыр, Ҡырбатыр, Арсланбабур * һ. б. Боронғо башҡорт исемдәре араһында «ир» һүҙе менән яһалған Иртуған, Ирҡол, Ират, Ирбай, Ирман, Ирғужа, Иртүкән, Иркәй, Ирәмәт, Ирғәли, Ир-гөбәк исемдәре бар. «Ир» һүҙе менән кеше исемдәре бик боронғо замандарға ҡайтып ҡала, улар VI, VII, VIII быуат төрки яҙмаларында осрай. Был иҫемдәрҙә «ир» һүҙе батыр, ҡыйыу, һуғышсы тигән мәғәнәне аңлата21.

III. АРНАУ ИСЕМДӘР 1. Табыныу йолаларына бәйле исемдәр

Боронғо кешеләр, ысынбарлыҡты, тәбиғәттәге төрлө үҙ­гәрештәрҙе аңлай алмау сәбәпле, тормоштағы һәр нәмәне ниндәйҙер бер мөғжизәгә бәйләп, тәбиғи булмаған бер илаһи көскә ҡайтарып ҡалдырғандар. Тәбиғәт алдындағы көсһөҙлөк кешене төрлө хөрәфәткә ышанырға, һыуға-ергә, күккә, тау-ташҡа һ. б. күп нәмәләргә табынырға мәжбүр иткән. Шулай итеп, күп нәмәләргә табыныу йолалары, мәжүсилек барлыҡҡа килгән. Ошо табыныу йолалары, то­темдар менән бәйле бик күп боронғо башҡорт исемдәре беҙгә килеп еткән.

Башҡорттарҙың борон күп нәмәләргә табынып йәшәүе тураһында беренсе башлап ғәрәп хәлифенең илсеһе Әх-мәд ибн Фаҙлан яҙып ҡалдырған. Ул Ғәрәп иленән Болғар иленә китеп барышлай 921—922 йылдарҙа башҡорттарға

* «Бабур» тигән батырлыҡ атамаһын Арслан тигән егеткә «ба-быр» тигән ҡурҡыныс януарҙы үлтергән өсөн биргәндәр.

21 М а л о в С. Е. Памятники древнетюркской письменности Мон-голии и Киргизии. М.—Л., 1959, стр. 91.

168

тейеп китә һәм башҡорттар тураһында былай ти: «Мы видели, как (одна) группа поклоняется змеям, (другая) группа поклоняется рыбе, (третья) группа поклоняется журавлям...»22. Ибн Фаҙлан әйткән табыныу объекттары­ның — «аллаларҙың» күбеһе башҡорт исемдәрендә ырыу, ара атамаларында сағылыш алып, бөгөнгәсә һаҡланып ҡалған. Мәҫ.: Ел, Елҡас, Елкәй — «ел» һүҙенән; Төннөк, Төнөш, Төнғатар, Төнөш — «тән» һүҙенән; Ҡышты — «ҡыш» һүҙенән; Йәйләғол, Йәйсән, Йәйләү — «йәй» һүҙенән; Ям­ғырсы, Ямғур — «ямғыр» һүҙенән; Атйетәр, Атмен, Атъ-юҡ, Бурнаҡ — «ат» һүҙенән; Көнэйә, Көнбаҡ, Көнбай, Көн-сыуаҡ, Көнгилде, Көнһылыу — «көн» һүҙенән; Тәңребирҙе, Тәңреғол — «тәңре» һүҙенән; Һыуһылыу, Иҙелбай — «һыу» һүҙенән; Талтыҡ, Ҡарағай, Имәнғол Талботаҡ — ағас ата­маларынан яһалған. Башҡа табыныу объекттары атама­ларын ырыу, ара исемдәрендә күҙәтергә мөмкин. Мәҫ.: йылан, ҡырйылан, иҙел йылан, балыҡсы, барҡылдаҡ тор­на һ. б. Табыныу йолаларына, тотемдарға бәйле иҫемдәр­ҙән бүре, айыу, ат, эт тотемдары айырыуса әһәмиәтле. Януар, хайуан атамалары-тотемдар тураһында төрки ха­лыҡтары тарихында күп мәғлүмәт тупланған. Баланы һаҡ­лау йолалары араһында бүре культы менән бәйлеләре күп күрһәтелгән. Көслө януар, йәнлек атамалары тотем булып кеше исемдәрендә һаҡланған (Бүребай, Аҡбүре, Байбүре, Бүрехан, Айыухан, Айыусы, Айыуҡай, Айыуҡас, Айыубай һ. б.). Бындай табыныу йолалары, тотемдарға бәйле исем­дәр араһында эт, көсөк һүҙҙәре менән яһалған кеше исем­дәре һәм баланы һаҡлау өсөн булған исем ҡушыу йола-лалары махсус урын алып тора. Этте боронғо кешеләр баланың бер һаҡсыһы тип ҡарағандар. Бала тыуып, бер нисә көн үтеүгә, уға беренсе — «эт күлдәге» (көсөк күл­дәге) кейҙергәндәр. Ҡырҡ көн үтеүгә: «Балам эт кеүек ныҡ, көсөк кеүек әрһеҙ булһын!» тип күлдәкте көсөк му­йынына кейҙереп ебәргәндәр. Икенсе бер йола — бала тыу­ғас та уны эт ялғашына һалып, уға Этйеймәҫ, Эталмас тип исем ҡушыу ҙа эт культына, баланы һаҡлауға бәйле. Балаға тәүге «эт күлдәге» кейҙереү йолаһы ҡырғыҙҙарҙа, ҡаҙаҡтарҙа билдәле. Башҡорт телендә кеше исемдәре, ке­ше исемләренән яһалған ауыл атамалары (антропотоним-дар) составында осраған «эт, көсөк» һүҙҙәре береһе лә һис бер баланы хурлап, түбәнһетеп түгел, ә баланың ғүмерен һаҡларға теләп, табыныу культы — тотем булып кеше исе­менә әйләнгән. Башҡорт телендә борон эт атамалары куп

И б н-Ф а д л а н, стр. 131.

)69

булған: эт, көсөк, кәбәк, барак (оҙон ялбыр йөнлә, йылғыр һунар эте). Бала тормаған саҡта баланы эт ҡу­йынына һалып имеҙеп алып, уға Этимгән тип исем ҡу­шыу тураһында Лоссиевский яҙып ҡалдырған23. Эт тоте­мы менән бәйле яһалған кеше исемдәре күп төрки һ. б. халыҡтарҙа һаҡланған. Башҡорт телендә: Этбай, Әтекәй, Эткенә, Этҡол, Этйән, Эткөсөк, Этсеюл, Этҡусты, Этекәс, Көсөк, Көсөкбай, Көсөк бей, Көсөкэй. Көсөкҡол, Аҡ­көсөк, Байкөсөк, Муйнаҡ, Барак, Шаһибарак, Күбәк, Аҡ­күбәк, Байгүбәк, Ҡарағүбәк, Аскүбәк һ. б. исемдәр бил­дәле.

Боронғо кешенең тәбиғәт алдындағы көсһөҙлөгө уны төрлө күк есемдәренә, тәбиғәт күренештәренә табынырға мәжбүр иткән, тигәйнек. Ай, күтк, йондоҙ, буран, томан, сыуаҡ, көн, тән, ҡояш һүҙҙәре менән яһалған кеше исем­дәре ошо йолаларға бәйле барлыҡҡа килгән: Айбаҡты, Көнсыуаҡ, Айһылыу, Көнһылыу, Көнбай, Көнгилде, Сул­пан, Аҡсулпан, Бурансы, Томансы, Ҡояшбай, Ҡояшбикә һ. б.

2. Этнонимдарҙан яһалған исемдәр

Тарихсылар әйтеүенсә, күсмә тормошта йәшәгән халыҡ­тарҙа ырыу, ара, ҡәбиләләрҙең ныҡ һаҡланы.уы, ә күсмә тормоштан сығып, утыраҡлы тормошҡа күскән төрки халыҡтарҙа ырыу ҙа, уның атамаһы ла һаҡланмауы бил­дәле24. Башҡорт телендә ырыу, ара, ҡәбилә атамалары­нан яһалған кеше исемдәре байтаҡ. Был төр исемдәр ар­нау (бағышлау) исемдәре булып барлыҡҡа килгән. Бо­рон замандарҙа ырыу, араға атама итеп шул ырыу, ара башлығының исемен биргәндәр. (Мәҫ., тамъян ырыуы баш­лығының исеме Тамъян). Башҡорт исемдәре араһында Су-бы, Субай, Әлкә, Сыуашай, Аҡсыуаш, Биксыуаш, Аҡсир-меш, Моҡша, Ҡыпсаҡ, Ҡаҙаҡ, Ҡаҙаҡбай, Ҡалмаҡ, Ҡал-маҡҡол, Ҡаҙаҡҡол, Төрөкмән, Нуғай, Нуҡай, Ноғай, На-ғай, Ноғайсура, Ноғайбикә, һарт, һартбай, һартҡол, Сың­ғыҙ, Мишәр, Боҙоҡ, Ҡай, Ҡайбатыр, Тәкәй, Күбәләк, Тө-мәнсура һ. б. байтаҡ ырыу исемдәре һаҡланған. Был төр кеше исемдәре боронғо халыҡтар аралашыуыньвд бер сат­ҡыһы булып беҙгәсә килеп еткән.

23 Лоссиевский М. В. Былое Башкирии и башкир по леген­
дам, преданиям и хроникам.—Справочная книжка Уфимской губер-
нии. Отд. V, Уфа, 1883.

24 Аристов Н. А. Заметки об этническом составе тюркских пла-
мен и народностей и сведения об их численности. Живая старина.
Вып. III и IV. СПб., 1896, стр. 285 (артабан — Аристов).

170

3. Туғанлыҡ-ҡәрҙәшлек терминдарынан яһалған исемдәр

Туғанлыҡ терминдары бик боронғо лексикаға ҡарай, һәм уларҙан яһалған кеше исемдәре лә боронғо исемдәр­ҙән һанала. Туғанлыҡ терминдарынан яһалған башҡорт исемдәренең иң күп өлөшө ҡан ҡәрҙәшлек терминдарынан тора. Башҡорт телендә туғанлыҡ терминдарының һәр бе­реһенән тиерлек исем яһалған, ләкин иң күп исемдәр ата, баба, ир, аға, ейән, кинйә, ҡусты, туған һәм ҡан ҡәрҙәш булмаған ҡоҙа, ҡунаҡ һүҙҙәренә ҡай­тып ҡала. «Ата» һәм «баба» һүҙҙәре менән ошондай исем­дәр һаҡланған: Ата, Атый, Атабай, Атайғол, Аташ, Атас, Атаҡ (Атаҡай), Атасыҡ, Атағай; Бабаҡай, Бабай, Баба-ши, Бабыш, Бабис, Бабаҡ. Билдәле башҡорт шағиры Ба­бичтың фамилияһы ошо баба һүҙенә ҡайтып ҡала (ба-ба-иш, бабаһына иш).

Башҡорттарҙа ата, баба культы бик көслө булған. Атаһы үлгәс тыуған балаға «бүләк» һүҙе менән исем ҡу­шыу боронғо ата культына бәйле барлыҡҡа килеп, бө­гөнгө көнгәсә йәшәүен дауам итә. «Бүләк» һүҙе менән Бү­ләкән, Бүләк, Бүләкбай, Бүләкбикә тигән исемдәр һаҡ­ланған. Ошо уҡ йола менән «бүләк» тигән башҡорт һүҙе урынына — «м и р а ҫ» тигән ғәрәп, «я д к а р» тигән фарсы Һүҙҙәре менән исемдәр яһалған: Мирас, Мирасбай, Ядкар, Иәҙегәр һәм Һәҙиә (бүләк), Варис (урынбаҫар, вариҫ) һ. б. «А ғ а» һүҙе менән: Аҡа, Аҡай, Ағый, Ағабек, Ағабыҙ (Аға абыз), Аҡайхан тигән һәм башҡорт теленең көньяҡ һөйләшендә киң ҡулланылған «а б з ы й» һүҙе ме­нән: Абзай, Абызай, Абыз, Абысҡай, Кинйәабыз, Килмәк-абыз һ. б. исемдәр бар. «Ҡусты», «мырҙа» һүҙҙәре лә исем яһаған: Ишҡусты, Ҡустыбай, Эткусты, Ҡусты; Мыр­ҙабай, Мырҙағол, Ишмырҙа һ. б.

Башҡорт телендә бала мәғәнәһен аңлатҡан «бала», «б ә п ә й», «т ә н ә й» һүҙҙәре менән яһалған исемдәр ҙә байтаҡ: Мөһөрбала, Ырыҫбала, Балағош, Бәпәй, Тәнәкәй, Тәнәк, Биктәнәй. Бәпәй исеменән Бапанин (Папанин) фа­милияһы яһалып, бөгөн дә ҡулланышта йөрөй. Туғанлыҡ терминын күрһәткән исемдәрҙең бер төркөмө тасуири исем­дәргә ҡарай, баланың ҡыҙ, ул, ейән булыуын тасуирлай. «Ейән» һүҙе менән яһалған исемдәр ҙә төрки халыҡта­рында борондан билдәле 25. Башҡорт телендә Ейән, Ейән­бикә, Ейәнсура, Ейәнбай, Ейәнғол, Ейәнбирҙе, Ейәндыуан, Ейәнсары, Ейәнембәт һ. б. исемдәр һаҡланған. Боронғо

25 ДТС, стр. 252.

171

йола буйынса, әсәһенең ауылында тыуған балаға «е й ә н» һүҙе менән исем ҡушылған. Ул бала әсәһенең ауылына ҡарата ейән бала булған (улар ейән ҡыҙ, ейән ул тип аталған). Ҡан ҡәрҙәш булмаған, өйләнешеү йолаһына ҡа­раған туғанлыҡ терминдарынан башҡорт телендә «ҡ о ҙ а», «ҡунаҡ» һүҙҙәре менән яһалған исемдәр бар: Ҡоҙабай, Ҡоҙаш, Ҡоҙашман, Ҡоҙаҡай, Ҡунаҡбай, Ҡунаҡбикә, Ҡу­наҡҡужа һ. б. Был төр исемдәр боронғо кешенең ҡоҙа, ҡоҙағыйҙарҙы хөрмәт итеп, ҡунаҡты ҡәҙерләп, улар хөр­мәтенә балаһына исем ҡушыуҙарын күрһәтә.

4. Тарихи шәхес, халыҡ батырҙары исемдәре

Борон-борондан халыҡ үҙ заманының күренекле кеше­ләренең исемдәрен ҡәҙерләп, мәңгеләштерергә тырышҡан. Иң борон замандарҙа ырыу, ара батырҙары исемдәрен данлап, исем итеп ҡушһалар, ислам динен таратыу баш­ланған дәүерҙәрҙә дин әһелдәре (Мөхәммәт, Ғәли, Ғайса, Муса, Йосоп, Фатима, Ғәйшә, Хәҙисә) исемдәрен ҡуллан­ғандар. Төрлө тарихи осорҙа төрлө исемдәр мәңгеләште­релгән. Халыҡ азатлығы, ирек әсән барған көрәштәрҙә — ил батырҙары, тыныс тормошта — ил менән оҫта, аҡыллы етәкселек итеүсе шәхестәрҙең исемдәре данланған. Ошон­дай шәхестәрҙең исемдәре халыҡ араһында киң таралыш алған (Мәҫ., Тамъян, Бикбай||Бикбау). Революцияға тик­лемге Россияла халыҡ батырҙарының исемдәрен ҡушыу тыйылған булған. Шуның өсөн Салауат, Юлай, Арслан тигән исемдәр ул осорҙа бөтөнләй ҡушылмаған. Октябрь революцияһынан һуң революция юлбашсылары, тарихи ваҡиғаларға арналған атамалар кеше исемдәренә өйлән­де: Маркс, Ингил (Энгельс) Вил (Владимир Ильич Ле­нин), Вилена, Ленар (ленинская армия), Ким (коммуни-стический интернационал молодежи). Рева һәм Люция (ре­волюция), Октябрь, Октябрина, Марат, Клара, Рифмир (революционный мир), Коммунара, Майя һ. б. Был тәр исемдәрҙең ҡайһылары бөгөнгө көндә ҡулланылышта йө­рөмәй, ләкин йәмғиәт үҫешендә булған социаль үҙгәреште сағылдырып, бөтә төрки халыҡтарҙың кеше исемдәре теҙ­мәһендә күрһәтелгән.

Ер-һыу атамаларынан яһалған исемдәрҙең бер төркөмө, баланың ҡайһы ерҙә тыуыуын билдәләп, шул ерҙең иҫтәле­ге итеп ҡушылыуы сәбәпле, арнау исеме итеп ҡарала. Мә­ҫәлән, Ирәндек тигән исемде ғүмер буйы ошонда торған кеше ҡушмай, ә ситтән килеп йәшәгән кеше, ошонда йә-шәүенең бер иҫтәлеге итеп ҡуша. Ҡаратабын ырыуы шә-

172

жәрәһендә быға бик асыҡ бер миҫал бар: «Ҡара табын би боронғо урыннарын ташлаб, Чулман йылғасы буйына күчкән. Аның улы Чулман би шунда туған»26. Баланың тыуған ерҙән алыҫта, ситтә тыуыуын билдәләп исем ҡу­шыу йолаһы ла борон замандарҙан килә. һәм тыуған, тор­ған ер иҫтәлеге итеп исем ҡушыуҙы әле лә осратырға мөмкин.

Юғарыла башҡорт исемдәре исем ҡушыу сәбәптәре бу­йынса айырымланған тематик төркөмдәргә бүленеп ҡарал­ды. Башҡорт исемләренең лексик яҡтан сығышын тикшер­һәк, уларҙың күбеһе боронғо төрки, боронғо башҡорт һүҙ­ҙәренә ҡайтып ҡалыуы асыҡлана. Бөгөнгө башҡорт исем­дәре составында ғәрәп, фарсы телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр ҙә күп, ләкин ул исемдәр быуаттар буйына башҡорт теле ҡалыбына һалынып, башҡортлашып бөткәндәр. Улар­ҙы төп башҡорт исемдәренән айырыу мөмкин дә түгел.

* * *

һәр замандың, һәр халыҡтың үҙ исемдәре бар. Ләкин бөтә замандарҙа, бөтә быуаттарҙа донъялағы бөтә ата-әсәләрҙең исемгә ҡарата үҙгәрешһеҙ бер талабы, теләге йәшәп килә: уның балаһы оҙон ғүмерле, ныҡ, аҡыллы, эшлекле, белемле, изге күңелле, һәйбәт характерлы, матур һәм батыр булһын. Башҡорт исемдәре теҙмәһе ҙур, мәғә­нәһе менән күп төрлө. Балаға исемде уйлап, һайлап ҡу­шырға мөмкинлек бар.

Тел тарихын, халыҡтың төрлө дәүерҙәрҙә йәшәү шарт­тарын, донъяға ҡарашының формалашыу этаптарын, ки­ләсәк тормошҡа бағлаған өмөттәрен, уй-хыялдарын са­ғылдырып, быуаттар төпкөлөнән бер аманат, ҡомартҡы булып килеп еткән беҙгә исемдәр. Улар — беҙҙең рухи культурабыҙ байлығы.

Бөгөнгө заман кешеһенең исеме лә заманына торошло, яңғырашы, мәғәнәһе менән дә һәйбәт булырға, күңелгә яҡын, ҡолаҡҡа ятышлы, ҡулланыуға уңай булырға те­йеш.

26 БШ, 116-сы б.

173

ИЗ ИСТОРИИ БАШКИРСКИХ ИМЕН

«Человек без памяти прошло-го, поставленный перед необходи-мостью заново определить свое место в мире, человек, лишенный исторического опыта своего наро-да и других народов, оказывает-ся вне исторической перспективы и способен жить только сегодняш-ним днем».

Чингиз Айтматов

Какое имя дать ребенку? Этот вопрос начинает беспо-коить заботливых родителей еще задолго до рождения ребенка. И это естественно. В мире нет человека без име-ни. Все люди имеют имена. Когда же появились личные имена? На этот вопрос ответить трудно. Некоторые уче-ные полагают, что имена появились одновременно с чле-нораздельной речью. Бесспорно ТО, ЧТО ВОЗНИКНОВеНИе имен связано с возникновением родового общества, с по-требностью членов общества обращаться друг к другу. Впоследствии, с развитием общественных отношений, имя начинает выступать как различительный знак. Личное имя, прежде всего, — продукт языка. Поэтому образование, из-менение личных имен происходит по законам данного языка.

История происхождения башкирских имен восходит к глубокой древности. В личных именах башкир отражены все стороны жизни древних башкир. В этой связи А. В. Су-перанская отмечает, что личные имена «социальны и ис-торичны, так как отражают не только общественные вку-сы той или иной эпохи, но и характеризуют мировоззрение людей, их общественные взаимоотношения, их идеологию и, наконец, общественные традиции 1.

Башкиры, как писали дореволюционные башкироведы, не были «прилежными мусульманами», поэтому у них больше сохранилось языческих обычаев и поверий, кото-рые нашли отражение в именах и в обычаях наречения.

Так, у башкир до наших дней сохранилось много ис-конных имен, связанных с древними обычаями наречения. Имена, как часть духовной культуры народа, имеют глу-бокие корни и отражают первобытные представления, ве-рования, быт древних людей. Следы анимистического мыш-

1 Суперанская А. В. Общая теория имени собственного М., 1973, стр. 242.

174

ления отражены в именах, связанных с одухотворением явлений природы, небесных тел, с названиями животных, птиц и тотемов. Часть древних имен в составе фамилий употребляется и в настоящее время. Происхождение, смыс-ловое содержание башкирских имен более четко просле-живается в классификации В. А. Никонова по мотивам называния. Эта классификация составлена с учетом схем венгерского тюрколога-антропонимиста Л. Рашоии и дру-гих2. По этой схеме имена делятся на 3 группы:

I. Имена описательные (дескриптивы).

II. Имена-пожелания (дезидеративы).

III. Имена-посвящения (меморативы).

Многие тюркологи-антропонимисты и топонимисты в своих работах в настоящее время придерживаются данной схемы.

Мы рассматриваем башкирские имена по этой же клас­сификации — по мотивам наречения. При этом обнару-живается, что некоторые имена по мотивам наречения од-новременно могут относиться к нескольким группам. К примеру возьмем имя «Буребай» (бүре — волк + бай), ко-торое, по нашему мнению, может быть наречен по трем мо­тивам:

1) имя «Буребай» ребенку дается, констатируя (опи-сывая) тот факт, что отец возвращался с охоты с добычей (волком)—описательное имя; 2) выражает пожелание родителей, чтобы ребенок был сильным, как волк, — имя-пожелание; 3) буре (волк) становится именем как тотем — имя-посвящение. В шежере башкир Юрматы сохранился интересный обычай наречения именем Бурнак: «Наступил конец жизни Чачли Дэрвиш-бия, не было у него сына и не было близких родичей, была лишь одна дочь... У этой дочери было двое сыновей, одного назвали Бурнак, другого Ядкар. И назвали Бурнаком потому, что положили его на круп лошади с белой мордой и дали (ее) имя, так как не было (у дочери Чачли Дэрвиш-бия) больше детей...»3 В данном случае наречение именем Бурнак происходит по двум мотивам: 1) выражает пожелание долгой жизни (II гр.); 2) дается имя описательное (I гр.): «бурнак»—• «лошадь с белой мордой».

Аналогичный башкирскому шежере обычай наречения ребенка именем Туман приводится в «Родословной турк­мен» Абу-л Гази-хана Хивинского: «Огузский иль сказал

2 Никонов В. А. Имя и общество, М., 1974, стр. 95—105.

3 БШ, стр. 32.

175

Коркуту: «Дай мальчику хорошее имя». Коркут-ата ска-зал: «Пусть его имя будет Туманхан». Народ сказал: «Дай имя лучше этого». Коркут-ата ответил: «Нет имени лучше этого. Этот мальчик родился во время тумана, и потому я дал имя Туман. И, во-вторых, от (всего) сердца желаю ему счастливой судьбы и потому даю (ему) имя Туман, ибо туман долго не держится, он скоро проходит. Туман-ный день станет солнечный, после тумана не может не быть ясного дня. Туман, который недолго держится, я уподобил юности этого мальчика, а солнце (появившееся) позднее, я уподобил счастливой и долгой жизни этого маль-чика...» 4 На этом обычае наречения, характерном для мно-гих тюркских народов, рельефно выступает динамика раз-вития человеческого мировоззрения, а также мотивы на-зывания: указывается время рождения (I гр.) и пожела-ние долгой жизни (II гр.).

По мотивам наречения башкирские имена рассматрива-ются нами в следующем порядке:

I. ИМЕНА ОПИСАТЕЛЬНЫЕ

Описательные имена, констатирующие разные призна-ки новорожденного, различные обстоятельства и пр. усло-вия, составляют несколько тематических подгрупп.

1. Имена, отражающие внешние особенности и физические свойства ребенка

Обычай наречения ребенка по внешним особенностям является одним из древних. По башкирскому обычаю де-тям, родившимся в рубашке, давалось имя с компонентом «йөҙ» — лицо, лик» (Юзлубай, Юзлубика, Юзукай, Юзлу-бек и пр.). У башкир, как у всех восточных народов, ро-димое пятно, родинка наделяется определенным смыслом. Они якобы предвещают особую судьбу, счастье. И сущест-вовал обычай давать такому ребенку имя со словом «миң» — «родинка» (Миндигул, Минлигул, Минлибика, Минсылу, Минлибай, Минлигали, Минлияр и пр.). Антро-понимы Сулак (безрукий), Аксак (хромой), Базык (кре-пыш), Сибек (хилый) также подчеркивают физические осо­бенности ребенка.

4 Кононов А. Н. Родословная туркмен (Сочинение бу-л Газ» хана Хивинского). М.—Л., 1958, стр. 58.

176

О наречении именем Куз-Курпяч по внешним особен-ностям в одноименном эпосе сказано следующее:

«Карабай с сим новым для него чувством, войдя в ки-битку увидел новорожденного на руках родившей, сказал: ";Салям"; ...Обнимал желу и ласкал сына, непременно назы-вая их любезными именами, какие в те времена простоты башкирской были у сего народа в употреблении. Потом, когда восторг его радости немного утешился, призвав мул-лу... наименовал его Куз-Курпячем (кудрявый баран)»5..

В составе башкирских имен широко отражены атмос-ферные явления, состояние погоды. Примеры: Буранбай, Бурангул, Буранбика, Бурансы, (от слова «буран»); Ям­гур, Ямгурсы (от слова «дождь»); Каръяуды (шел снег); Туманхан, Тумансы, Туманша (от слова «туман»); Аяз (ясный день), Танатар (рассвет), Айсыуак (ай — луна, сыуак — ясный) и пр.

3. Имена, отражающие временные понятия

Именные компоненты ай (месяц, луна), таң (заря), тән (ночь), көн (день), кис (вечер) указывает также и на время рождения ребенка (Айтуган, Айсылу, Тансылу, Танатар, Кунсылу и др.). Из названий времен года антро-понимами выступают кыш (зима), йәй (лето). Безуслов-но, некоторые из этих именных компонентов могут высту-пать и как тотемы. Времена года кыш (зима) и йәй (ле­то) Ибн-Фадланом упомянуты так же в числе предметов поклонения башкир 6.

Башкиры, как и другие тюркские народы, в летосчис-лении пользовались календарем, основанным на 12-летнем животном цикле. Шесть из них (сыскан йылы — год мы-ши, барс йылы — год барса, аждаһа йылы — год дракона, йылкы йылы — год лошади, эт йылы — год собаки, дунгыз йылы — год свиньи) считались благополучными. Осталь-ные шесть (һыйыр йылы — год коровы, куян йылы — год зайца, йылан йылы — год змеи, куй йылы — год овцы, май­мыл йылы — год обезьяны, тауык йылы — год курицы) — неблагополучными. Названия благополучных лет стали личными именами.

5 Беляев Т. Куз-Курпяч, башкирская повесть. — Башкирия в
русской литературе. Уфа, 1961, т. 1, стр. 357 (далее — Башкирия в
русской литературе).

6 Ковалевский А. П. Книга Ахмеда Ибн-Фадлана о его пу-
тешествии на Волгу в 921—922 гг. Харьков, 1956 (далее—Ибн-Фад-
лан).

177'

Названия месяцев солнечного календаря мизан (сен­тябрь), асат (июль) встречаются в составе антропонимов. Название месяцев лунного календаря, перешедшие в раз­ряд личных имен: Мухаррям, Сафар, Рамазан, Ражап, Шагбан, Зулькагида, Зульхиза и др. являются относитель-но поздними арабскими заимствованиями.

Из названий дней недели в составе личных имен за-фиксированы персидское слово аҙна (неделя) и арабское слово йома (пятница, неделя), которые являются самы-ми распространенными компонентами в образовании имен (Азнабай, Азнагул, Азнабика, Юмагул, Юмабика, Юма­кай и пр.).

3. Имена, отражающие разные обстоятельства рождения ребенка

В силу обычая, по которому имя давалось по обстоя-тельству рождения, многие стороны жизни башкир полу-чили отражение в личных именах. Кочевой образ жизни отразился в именах: Кусим, Кусяк, Кускин, Кусяр, Куси-бай, Кусярбай, Кусяш — от кусеу (переселяться); Юл­сура, Юлдыбай, Юлтый, Юлдыбика, Юлдаш, Юламан, Юлгутлы, Юлдыкай — от юл (путь, дорога) и др. Имя башкирского эпического героя Кусякби образовано от сло-ва «кус(-эк)» — кочевать, кочевник. Бесчисленные набеги и нашествия, имевшие место в историй народа, нашли от­ражение в именах: Яугильди, Яукасты, Яубатыр, Яуба­сар— от «яу»—набег, нашествие; Бускун — от «боҫоу»— «таиться», «прятаться»; Каскынбай — «беглец»; Булгак, Бу­лаш— «смутьян» и пр. Имена, образованные от слов «ку-нак» (гость), «туй» (пир, свадьба), «коза» (сват), «бай­рам» (праздник), например, Туйсы, Туйбика, Кунакбай, Кунаккужа, Кунакбика, Байрам, Байрамгул, Байрамбика, Байрас и пр., относятся к данному разряду

4. Имена, выражающие цветовые названия

Названия цветов в личных именах выступают в пря-мом и переносном значениях. Слово «ак» имеет значения: белый, чистый, счастливый (Акбаш, Акбика, Акбатыр, Ак-йегет, Акйан, Аксура, Аксултан, Аксулпан); слово «кара» со значениями: «черный», «грозный», «сильный», «могучий», «превосходный» продуктивно выступает в составе личных имен (примеры: Карабаш, Каракай, Карабай, Каракаш, Карасура, Карагул); слово «кызыл» употребляется со зна-

178

чениями «красный», «хороший»: Кызылбай, Кызылабыз,. Кызыл&ул, Кызылбаш, Ҡызылбускун. Со словами «куҡ» (си-ний), «ала» (пегий), «ерән», «колан» (рыжий) зафикси-рованы имена: Кук, Кукбаш, Кукшел, Куккужа, Куккуз, Алабаш, Алабик, Алагуза, Алагильди, Кулансяс, Кулан­бай, Ерэнсэс, Ерәнсәй и др.

5. Имена, образованные от названий растений, цветов

Названия цветов и растений сравнительно бледно пред-ставлены в личных именах. Примеры: Талботак — от «тал» (ива), Муйылбикә — от «муйыл» (черемуха), Имәнбай, Имэнай, Имэнкул — от «имән» (дуб), Емешбикә, Емеш-бай — от «емеш» (штод, фрукт), Камыш (камыш), Мы­йлар, Колмышар — от «мышар» (рябина), Етенбай — от «етен» (лен), Саскябика, Саскябай — от «сяска» (цветок). Большой интерес представляют названия злаковых, как например, «иген» (зерно, пшеница), «арыш» (рожь), «ар­па» (ячмень), которые дают представление о земледель-честве древних башкир. Имя Арпад — (арпа — ячмень) из-вестно и в истории венгерского народа. Арпад — имя ле-гендарного предводителя венгров, переселившихся с Ура­ла в Паннонию.

6. Имена, образованные от названий местности (топонимов)

В именах от топонимов в основном отразились назва­ния местностей, где жили башкиры. Самое большое коли-чество подобных антропонимов образовано от названий рек и гор: Идель, Идельбай, Идельбек, Идельгужа, Идель­бика; Туксура, Туксуран, Туккужа; Яик, Яикбай, Яикбика; Ыксура, Ыкбирды; Нугуш, Иргиз, Самар, Сакмар; Урал, Уралбатыр, Уралби, Уралбай; Ирендык и пр.

7. Имена, отражающие характер родов

Имена с компонентом «азна» (неделя)указывают, что роды были слишком затяжными, длились целую неделю. Примеры: Азналы (образована фамилия Юлая Азналина), Азнабай, Азнагул, Азнабика, Азнасултан, Азнакай и пр.). В других тюркских языках такие имена не встречаются. Древнерусские имена Томило, Истома В. А. Никонов свя-зывает с данным обычаем.

179

8. Имена, отражающие занятие и ремесло

Данная группа имен непосредственно отражает трудо-вую деятельность и общественные отношения людей. Ка­зансы — от «казан» (котел), Сунарсы (охотник), Сабан­сы (пахарь), Алтынса — от «алтын» (золото), Сируси (воин, боец), Итикей (сапожник) и др. указывают на род занятий. Часть антропонимов, как Илсе (посол), Ялсы (наемщик), Туйсы — от туй7 (ставка, резиденция, город; пир, пиршество; народ, толпа) отражают атрибуты общест-венных отношений.

3. Имена, образованные от названий орудий труда

Названия орудий труда и быта, хозяйственно-обиходных предметов, боевых доспехов получили отражение в лич-ных именах. Примеры: Балта, Балтасы, Балтас, Балтабай, Балтабика, Балтагарей — от «балта» (топор); Таган, Та­ганай — от «таган» (треножник); Урак, Уракбай, Уракай— от «урак» (серп); Сабанай, Сабанбай, Сабангул — от «са­бан» (плуг) и пр. Слово «казан» (котел), распространен-ное у многих тюркских народов, по нашему мнению, пе-решло в разряд антропонимов как название посуды, нмев-шей важное значение в быту древних людей (безусловно, впоследствии «казан» превратился в личное имя и как этноним). Примеры: Казан, Казансы, Казангул, Казанбай, Казантархан, Казанай, Казанкап, Кутлугазан и пр. Из названий боевого оружия зафиксированы имена Кылыс­бай, Кылысхан, Кылысарслан — от «кылыс» (сабля); Кур­ман, Курманай, Курманбай, Курманкай — от «курман» (налучье) и Укбай, Укбирди, Уктайхан, Угатар — от «ук» (стрела).

10. Имена, отражающие названия продуктов питания и одежды

Данная категория личных имен в башкирском языке сохранилась мало: Азык, Ризык, Ризыккужа, Баллыбай, Балдыбика, Буҙа («ризык», «азык» — пища; «бал»—мед; «буҙа» — брага). От названий украшений известны имена: Барсынсылу, Ебәк, Ебэкэй — от «барсын» и «ебәк» — шелк; Тэнкэбика, Тэнкз — от «тэнкэ» — монета, Кейезбай — от «кейеҙ» (войлок) и др.

7 ДТС, стр. 572.

180

IV. Имена, связанные с понятием чисел

«Понятие числа и фигуры взяты не откуда-нибудь, а только из действительного мира. Десять пальцев, на кото-рых люди учились считать, т. е. производить первую ариф-метическую операцию, представляют собой все, что угод-но, только не продукт свободного творчества разума, ...а эта способность есть результат долгого, опирающегося на опыт, исторического развития» 8.

Категория количества получила отражение в опреде-ленной степени в антропонимах всех тюркских языков. У многих народов на одном из этапов развития счета пре-дельными были числа «три», «пять», а потом «семь». Чис-ло «семь», которое было сакральным не только в шумер-ских мифах (судьбы вселенной решают семь старших бо-гов и богинь), но и у многих тюркских народов. У башкир такими считались числа три и семь. Они сохранились в составе таких антропонимов: Өскилде, Әҫтәкәй, Өсйән, Өс-тимер, Өскусты, Әсәкәй («өс» — три) и Етебай («ете» — семь). Вместо порядковых числительных (первый, второй и пр.), вероятно, были использованы описательные слова, выражающие порядковые понятия. Примеры: Тэуей, Тзу-лесура, Тэулэмбэт, Тэулэй, Тэулэкэн * — от «тәү» — пер-воначальный, первый, начальный); Алйегет, Алгилде, Ал-дагул — от «ал» — начальный, первый. Числа илле (пять-десять), алтмыш (шестьдесят), етмеш (семьдесят), с и к с а н (восемьдесят), т у к с а н (девяносто), ю з (сто) в составе личных имен определяли возраст отца (т. е. Тук-санбай — ребенок девяностолетнего отца).

12. Созвучные имена

Обычай наречения детей в семье созвучными именами известно с давних времен и продолжает существовать и в настоящее время. Созвучными могут быть имена близне-цов, имена мальчиков с именем отца, имена девочек с име­нем матери и пр. Созвучными могут быть первые звуки имени, первые слоги, первые компоненты, конечные зву­ки. конечные слоги, конечные компоненты и пр. Интерес-ные примеры имеются в башкирских народных сказках («старший—Ишмурза, средний—Бикмурза, младший — Акмурза») и в материалах Ревизских сказок: Юндуз и

8 Маркс К., Энгельс Ф. Соч., т. 20, стр. 38. * Антропоним «Дэулэкэн» (Давлеканово), по-нашему, восходит к имени Тэулэкэн.

181

Кундуз (Байсарины), Айбул и Илбул (Байтимировы), Карлугас, Карасяс, Сандугас (Идельгужины) и пр. Со-звучность антропонимов прежде всего отражала эстетйче-ские вкусы, и он а известна многим народам мира.

II. ИМЕНА-ПОЖЕЛАНИЯ

Имена-пожелания в башкирском языке составляют од-ну из больших групп. Разные суеверия, непонимание дей-ствительных причин болезней, смерти ребенка и желанйе сохранить жизнь ребенку привели к мистификация име-ни — приписыванию имени потусторонней силы. Так, вера в магическую силу имени, которая якобы предопределяет дальнейшую судьбу человека, породила множество имен-пожеланий.

1. Имена-обереги

а) Одним из способов сохранения ребенка являлось
наречение его «предохранительным» именем (с верой в
магическую силу слова). Например: Торсон, Торсонай,
Торсонгужа— от «тороу» — жить; Ульмясбай, Ульмасбика,
Ульмяскул — от «ульмяс» — не умрет; Исянбай, Исянгиль­
ди, Исянбика, Исянбирди—от «исян» — благополучный,
живой; Калдыбай, Калди, Калдигул — от «калды» — ос-
тался. Оберегами являются также имена, образованные от
слова «таш» (камень), «тимир» (железо), «булат» (высо-
кокачественная сталь), которые характерны и для других
тюркских языков.

б) Другим из распространенных способов сохранения
ребенка был обычай мнимой кугош, продажи и находки.
Имена Сатыбалды, Сатыбал, Сатлык — от «сатыу» (про-
давать); Табылды, Табыш — от «табыу» (найти) даны по
этому обычаю. Русский ученый А. М. Селищев пишет, что
«русские имена Найден, Продан, Краден, Куплен, Ненаш
з своем происхождении связаны были, по-видимому, как и
у других народов, с магическим обрядом мнимой находки,
продажи, кражи, купли ребенка»9. Из вышеизложенного
можно заключить, что описанный обычай на определенном
этапе человеческой истории был присущ всем народам.
Среди башкирских антропонимов своей продуктивностью

9 Селищев А. М. Происхождение русских фамилий, личных имен и прозвищ. — «Избранные труды». М., 1968, стр. 116.

182

и распространенностью выделяются имена с компонентом «иш» (напарник, друг, товарищ), которые давались, если предыдущие дети не выживали. Например: Ишей, Ишки­на, Ишбай, Ишбика, Иштуган, Ишкул, Ишкужа, Ишбул­ды и пр.

в) Одним из способов сохранения ребенка являлось на-речение его плохим именем. Антропоним Яман, Ямантай, Яманбай, Яманбика, Ямансура, Ямансар, Ямангужа — от «яман» (плохой, скверный), Силягай (слюна), Сасыккул (вонючий) и пр. связаны с данным обычаем. Такие имена известны и у других народов.

2. Имена, отражающие добрые пожелания

е) Если по какой-либо причине в семье долго не было детей, то ребенку давали имена, отражающие чувственные восприятия родителей, с особым эмоциональным значени-ем. Примеры: Сагындык (соскучились), Кувандык (обра-довались), Тансыккужа, Тансыкбай, Тансыкбика — от «тан­сык»— желанный; Кусяпкул, Кусяпай — от «кусяу» (же-лать, хотеть); Тиляубай, Тиляубирди — от «тиляу» (же-лать) и ир. Пожелание ребенку благополучной, счастли-вой жизни нашло отражение в именах со словами ҡот, ураз, бәхет (счастье), ырыҫ (благополучие, талан). Примеры: Кутлубай, Уразбай, Бахтигарей, Бахтияр, Рыс­кул, Рысбай. Антропонимы со словами «якши» «иги» (хо-роший) так же отражают добрые пожелания {Якшибай, Якшигильди, Игибай, Игдавлет, Игилик).

б) Как известно, у тюркских народов предпочтение от-давалось рождению мальчиков. Это пожелание отразилось в ряде обычаев наречения. У башкир известно, когда в семье подряд рождались девочки, и чтобы пресечь это, давали девочке имена Янил, Янилбика — от «яңыл» — оши-бись 10. В том случае, когда вместо ожидаемого мальчика рождалась девочка, то ее нарекали именем Умутбика — от «умут» — надежда. Такой обычай существует у многих тюркских народов. Вместо башкирского «яңил» (ошибись), киргизы называют Бурул, Жаныл, Бурулча — «измени на­правление», туркмены — Огулгерек, Огулхәжәт—«сын нужен», Бесдир, Етар—«хватит», Дойдук — «насытились», узбеки — Улбусин — «пусть будет сын», Ултув — «родись мальчик», Кызтугмас — «девочка не родится, кумыки — Кыстаман — «девочек хватит», казахи — Кызтугмас — «де­вочка не родится», Улберген — «сына дал».

10 ДТС, стр. 234.

183

3. Имена, образованные от названий камней и металлов

У башкир сохранился обычай: если дети один за дру-гим умирают, то последующего называют именем с компо-нентами «таш» (камень) или «тимир» (железо). Примеры: Таштимир, Ташбулат, Тимирбулат, Тимирбай, Тимиркай, Сынтимир, Тимирхан, Хантимир, Тимирбика. Названия бла-городных металлов—«алтын» (золото), «кумуш» (серебро) употреблялись и с мужскими, и с женскими именами. Слова «ез» (медь), «алмас» (алмаз), «аҡыҡ» (сердолик) сохра-нились только в составе женских имен. Надо полагать, что алтын, кумуш, алма с, как символ красоты, упо­треблялись вначале с женскими именами, как это наблю-дается в других тюркских языках. Впоследствии, с появ-лением понятия об их ценностй, они стали употребляться и в составе мужских имен, как символ богатства, могуще-ства и силы.

4. Имена, образованные от названия зверей, животных и птиц

Жизнь человека была тесно связана с животным ми-ром. Сила, ловкость зверей и птиц привлекали внимание человека. Пожелание родителей своим детям ловкости, си-лы отразилось в именах Кулбарс, Янбарс — от «барс» (барс, пантера); Кабанбай, Кабан — от «кабан», Бурибай, Бурихан, Акбури — от «бури» (волк); Арсланбай, Арслан, Арсланбика, Арслангарей — от «арслан» (лев) и пр. Из названий домашних животных зафиксированы следующие слова: «ат» — лошадь (Атйетәр, Атланай, Атъюк, Атмен); «бура» — верблюд-самец (Буракай, Байбура, Саубура, Бу-рагул) и др.

От названий птиц происходят имена Буркут (орел), Шункар (сокол), Балапан (птенец орла), Аккуш (лебедь), Карлугас (ласточка), Сандугас (соловей), Гандалип (со-ловей).

В башкирском языке употребляется фамилия Куску-нов, происхождение которого связано с древнетюркским словом «кускун» — ворон. Название этой птицы стало име­нем как символ мудрости, ума. Особую группу составля-ют имена, образованные от названий детенышей птиц и зверей: кузы — ягненок (Кузый, Кузыбек, Кузыбай), ту­ляк— ягненок (осеннего приплода), нарбута — верблюжо­нок, акбута — белый верблюжонок, кулун — жеребенок (Кулунбика, Кулукас).

184

5. Имена, образованные от названий социальных титулов и прозвищ героев

В составе башкирских имен зафиксированы названия титулов, прозвищ героев тюркского (бай, бек, бей, бика, туря, тархан, хан||кан, кул||гул, сура, буга) и арабо-пер-сидского (султан, мурза, кужаҢгужа, шах, зада и пр.) про-исхождения. Кроме социальных титулов, в народе был рас-пространен обычай давать прозвища, прославляющие бо-гатырей. Большое распространение имело слово «сура», «батыр» — герой, удалец. Прозвище богатырей «шакман» (сокман) — «герой» зафиксировано в имени исторической личности, главы тамьянского рода, знаменитого Шагали Шакмана, Как известно, в 1552 г. после взятия Казани Иваном Грозным (где участвовали также башкиры) по приглашению русского царя башкиры «...послали к этому царю Ивану одинаково знатных людей. Он сам желал их прибытия: 1-й из них от племени Усерген — князь Бикбау, 2-й от племени Бурзян — князь Искэ-бий, 3-й от племени Кыпчак — князь Мишавли Каракузяк, 4-й из Тамьяна — князь Шагали Шакман» и. Древнетюркское слово «туря», первое значение которого закон, правда, справедливость; обычай 12, в башкирском языке имеет также значение «на­чальник». Сохранились имена: Туря, Турякай, Туряхан, Турябай, Иштуря, Янтуря, Байтуря, Хантуря и пр. В име­ни героя Отечественной воины 1812 г. Кахымтуря компо­нент «туря» употреблено со значением «военачальник». Слово «батыр» также имело большое распространение. Ин-тересный случай присвоения прозвища «батыр» (герой, смелый, мужественный, храбрый) описан в эпической поэ-ме «Куз-Курпяч», записанной Т. Беляевым. Карабай со своими сыновьями и товарищами отправляется на очеред-ную охоту, где ему встречается редкий зверь арслан — лев. В опасной, тяжелой схватке со зверем он выходит побе-дителем (убивает зверя). Тут подъехали «к нему его то-варищи и, удивляясь толикой смелости, наименовали его батыром. С этого самого времени он всегда имёл сие на-звание» 13. Со словом «батыр» известны имена: Яубатыр, Илбатыр, Картбатыр, Бускунбатыр, Туйбатыр, Кырбатыр и др. Со словом «ир» (мужчина, молодец, герб?!) сохра­нились имена: Ирбатыр, Иргул, Ирбай, Ираман, Иргужа, Иргали, Иртуган, Ирман, Иргубек, Ират, Иртукай, Ир-кай и др.

11 БШ, стр. 73.

12 Кашгари М. Индекс, стр. 279.

13 Башкирия в русской литературе, стр. 349—350.

185

III. ИМЕНА-ПОСВЯЩЕНИЯ

1. Тотемные имена

С. И. Руденко, автор фундаментального труда «Баш-киры»14, характеризуя доисламские представдения баш-кир, пишет: «Собранные мной материалы свидетельствуют о наличии у башкир даже в начале XX в. пережитков их древних верований и мировоззрения...» 14 О существовании язычества у башкир впервые упоминает посол багдадского халифа Ахмед ибн-Фадлан, который в 921—922 гг. по пу-ти из Аравии в страну Булгар посетил Башкирию. «Кое-кто из них говорит, будто бы у него двенадцать господов: у зимы господь, у лета господь, у дождя господь, у ветра господь, у деревьев господь, у людей господь, у лошадей господь, у воды господь, у ночи господь, у дня господь, у смерти господь, у земли господь, а господь, который на небе, самый большой из них» 15. Все эти названия: зима, лето, дождь, ветер, дерево, лошадь, вода, ночь, день, смерть, земля, всевышний — нашли отражение в башкир-ских антропонимах. Из названий космических тел в баш-кирском языке самыми распространенными являются имен-ные компоненты ай (луна, месяц), көн (солнце), сул­пан (звезда), Примеры: Айсылу, Кунсылу, Аксулпан, Тан­сулпан, Айбика, Айсуак, Кунсуак, Айсуле, Айсыл, Айбул, Айтаман, Айтуган, Кунбика, Кунбай, Кунгильди, Кунтуг-мыш и пр. Предметами поклонения являлись также звери и птицы.

Особое место среди древних антропонимов занимают имена, восходящие к культу собаки. Культ собаки у баш­кир очень интересно описан В. Зефировым в рассказе «Урок охотника» 16. Башкиры считали, что собака являет­ся защитником ребенка. Широко известен обычай одевать ребенка в «эт кулмяк» (в собачью рубашку). Эта рубаш-ка является первой в жизни ребенка (через определенное время ее снимают и надевают на собаку). При этом при-говаривают: «Будь выносливым, как собака». В составе башкирских имен нашли отражение многие названия и клички собак: эт (собака), кусюк (щенок), барак (охотничья собака с длинной шерстью), кубяк (собака).

14 Р у д е н к о С. И. Башкиры. Историко-этнографические очерки.
М,—Л., 1955, стр. 314.

15 Ибн-Фадлан, стр. 131.

!6 Башкирия в русской литературе, стр. 261—267.

186

2. Этноантропонимы

В жизни кочевых народов роды, племенные союзы име-ли большое значение. «...Роды не только пользовались всеобъемлющим значением в бытовой жизни тюркских ко-чевннков, но играли весьма важную роль и в их полити-ческой истории. Естественно, что при таком значении ро-дов, когда вся жизнь судьбы кочевника определялись при-надлежностью роду, родовые имена должны были пользо-ваться необыкновенной прочностью. Роды могли входить в различные союзы, целиком и частями, но должны были твердо сохранять свои исконные имена» 17. В составе ан-тропонимов зафиксированы многие названия родов, иле­мен, родовых подразделений башкир и названия других народностей. Последние свидетельствуют об этнических связях башкир. В этом плане интересны имена: Сыуаш, Суашай, Сыуашбирди, Аксыуаш, Биксыуаш — от «сыуаш» (чуваш). От этнонима «сирмеш» (черемис, т. е. мари) образованы имена: Аксирмеш, Сирмеш, Сиримес, Сирме­шен. Более активно выступает этноним «казах» (Казак­кул, Казакбай, Казаксал), «калмык» (Калмак, Калмаксу-ра, Калмаккул), «ногай» (Нугай, Нукай, Ногайбек, Ногай­сура, Ногайбика), «туркмен». Из названий родовых под­разделений встречаются: «сарт», «кай», «дуван» и др.

Одним из способов образования антропонимов от этно-нимов можно считать древний обычай наречения ребенка в честь названия чужого племени, в среде которого он ро-дился. И в настоящее время можно встретить людей по имени Бурзян, Тамьян, нареченных в честь илемен.

3. Имена, образованные от терминов родства

В именах отражены многие термины кровного родства. Например, ейән (внук или внучка по материнской линии) в составе башкирских имен сохранился как отголосок вре-мен матриархата. Примеры: Зиансура, Зианбай, Зианбика, Зианбек, Зианбирди, Зиангул, Зиангужа и др.

Антропонимы со словами «ата» (отец), «баба» (дед) имеются во многих тюркских языках. В башкирском язы-ке известны имена: Ата, Атый, Атабай, Атайгул, Атагай, Бабагай, Бабай, Бабаши, Бабыш, Бабис, Бабак и др.* Группа антропонимов образованы от слов «ага» (брат),

17 Ар и с т о в Н. А., стр. 295.

* Фамилия башкирского поэта Шайхзады Бабича восходит к сло-ву «баба» — дед, прадед.

187

«кусты», «мырҙа» (младший брат). У башкир широко рас-пространен культ предков. До сих под существует обычай, по которому ребенку, родившемуся после смерти отца, да-ют имя со словом буляк — дар (Буляк, Булякан, Буляк­бай, Булякбика) или со словами м и р а с — наследие, дар (Мирасбай, Мирас), хадия — подарок, варис — на-следник, я д к а р ь — память.

4. Имена исторических личностей и событий

Обычай наречения ребенка в честь знаменитых людей существовал издавна. Большое распространение получили в свое время имена пророков, культовых служителей. Пос­ле Октябрьской революции (особенно в 30-е годы) стали популярными имена вождей революции и названия зна-менательных дат. Примеры: Ингил (Энгельс), Маркс, Вил, Вилена, Ким, Коммунар, Камунара (от «коммунар»), Ре-ва, Люция, Октябрь, Октябрина, Марат, Клара, Рифмир, Риф, Райфа (районный финансовый отдел), Райза (рай-онный земельный отдел). Появление таких имен наблюда-лось у многих народов Советского Союза.

***

Таким образом, мы проанализировали башкирские име­на по мотивам наречения. Безусловно, данная схема не является универсальной.